Кіріспе
Құжаттық театр – бұл бұрыннан бар деректі материалдарды (мысалы, газеттер, үкіметтік есептер, сұхбаттар, күнделіктер және хат алмасулар) нақты оқиғалар мен адамдар туралы әңгімелердің бастапқы материалы ретінде пайдаланатын театр түрі, көбінесе өнер көрсету кезінде мәтінді өзгеріссіз қолданады. Бұл жанр әдетте сөзбе-сөз театр, зерттеу театры, факт театры, куәгер театры, автобиографиялық театр және этнодрама деп аталады.
Живая Газета және Пискатор
Фактіге негізделген драманың тамыры ежелгі Грекияға, Фринихтің б.з.д. 492 жылы қойған «Милеттің басып алуы» туындысына дейін жетеді. Алайда, қазіргі заманғы деректі театр 1920-1930 жылдардағы Шығыс Еуропаның театрлық тәжірибелеріне негізделген. Ресей революциясынан кейінгі жылдары КСРО-ның Агитация және пропаганда департаменті «Көк жейделер» деп аталатын театр труппаларын (өйткені олар зауыт жұмысшыларының комбинезондарын киеді) пайдаланды. Олардың мақсаты – көбінесе сауатсыз халыққа қазіргі оқиғаларды сахналау болды. «Көк жейделер» жаңалықтар мен ағымдағы оқиғаларды ән, би және сахналық қойылымдар арқылы драмалық түрде бейнеледі. 1924 жылға қарай бұл қойылымдар «тірі газет» (живая газета) нысанында қалыптасты. Сол кезде Германияда Эрвин Пискатор өзінің «жаппай көрермендерге арналған қойылымдарына» деректі фильмдер мен басқа да біріншілік дереккөздерді енгізумен тәжірибе жасады. 1925 жылы ол толығымен қазіргі заманғы саяси құжаттарға негізделген және қазіргі заманғы деректі драманың алғашқы кезеңінің бастамасы деп есептелетін «Барлығына қарамастан» атты пьеса жазды. Осы және басқа да ерте туындыларында Пискатор «абсолютті шындықты» көрсетуге тырысты. Ол кейіпкерлердің ішкі сезімдерін бейнелеуге емес, нақты материалды монтаж және коллаж түрінде ұсынуға баса назар аударды.
Депрессия дәуіріндегі Америка
Құжаттық театр 1930 жылдары батысқа тарады. Англияда бұл форманы «Бірлік театры» сияқты солшыл саяси театр топтары қолданды, олар қарапайым адамның шындықтарын ашу үшін деректі және тарихи драмаларды ұсынды, шындықты жеткізу үшін ойдан шығарылған және шындықты жиі біріктірді. «Бірлік» театрының деректі фильмдері Шығыс Еуропаның «тірі газет» эстетикасына бағытталған. Олардың алғашқы туындысы «Бус жүргізушілер» (1938) экпрессионистік және конструктивистік жанрлардан алынған абстрактілік және стильді дизайн эстетикасымен натуралистік диалогты біріктірді. АҚШ-та бұл форманы Хэлли Фланаган Дэвис пен Моррис Уотсон президент Франклин Д. Рузвельт әкімшілігінің Федералдық театр жобасының «Тірі газеттер» үлкен көлемінде қабылдады. Бастапқыда «көрсетілген жаңалықтар репортажы» ретінде ойластырылған бұл форма ерекше театр жанрына айналды; тәжірибелілер Ұлы депрессия кезінде еңбек, тұрғын үй және ауыл шаруашылығы сияқты мәселелерді шешу үшін агитпроп пен Пискаторлық конвенцияларға қосымша тамаша және водевиль әдістерін қолданды. Көбінесе, олар кішкентай адам мен дауыс беруші сияқты кейіпкерлерді іс-әрекет кезінде көрермендер үшін және оларға сөйлеу үшін, шындықты драмалық символмен біріктіріп, баяндау доғасын анықтады. Бұл пьесалар, кейінірек деректі театрдың қайталанулары сияқты, көбінесе газет жазушылары мен театр суретшілерінің топтарымен бірлесіп құрылған. 1939 жылы Федералдық театр жобасының аяқталуы АҚШ-тағы деректі театрдың 1960 жылдардың басына дейін тоқтауына әкелді. Бұл дәуірдегі еңбектер тарихи оқиғалардың жаңа немесе баламалы көзқарастарына көбірек көңіл бөлді, олар құжаттарды қайта құрылымдап, түсінікпен танылған шындық туралы сұрақтар қойды. Германияда бұл деректі драмалар негізінен нацизмнің салдары мен Холокосттың геноцидіне бағытталған. Бұл деректі драманың түрі Израиль мен Таяу Шығысқа Нола Чилтон экспорттады, оның куәлік театры аймақтағы маргиналды топтарға бағытталған және кейіннен американдық практиктардың жұмысына әсер етті. Алайда, осы уақыт аралығында американдық жанр Мартин Дуберманның «Ақ Америкада» сияқты пьесаларымен ашық саяси болды, бұл шығарма «Тірі газет» техникасының баяндылығы мен әніне негізделген, оны оңтүстіктегі қара нәсілді көрермендер үшін театр жасауға ұмтылған «Free Southern Theatre» компаниясы ұсынды. Сондай-ақ, драмалар эксперименталды түрде көрініс таба бастады, бұл Джозеф Чайкин және «Ашық театр» сияқты суретшілер тарихи құжаттарды импровизация үшін бастапқы материал ретінде қолданды («Вьет Рок») немесе Луис Вальдес газеттерден алынған мәтінді, транскриптерді және хат-хабарларды ойдан шығарылған оқиғамен және «Zoot Suit» пьесасындағы кейіпкерлермен біріктірді. Англияда бұл арада сценарий жасау үшін жазылған куәліктерді пайдалану Питер Чизман дамытқан Стоук жергілікті деректі әдісінің ерекше белгісі болды. Оның көптеген пьесаларында, соның ішінде «Шелтон Бар үшін күрес» (1977), «Қол көтеру, Сен үшін соғыс аяқталды!» (1971), Чизман жазылған сұхбаттардың дәл транскрипциясына назар аударды және «сөзбе-сөз театр» жанрының алғашқы ізашарларының бірі болды. Чизманның және басқа да ағылшындық практиктерінің сөзбе-сөз театр теориялары 20-шы ғасырдың аяғындағы американдық деректі театрдың дамуына әсер етті, сондай-ақ «Анн Нельсонның жігіттері» (2001) және Джессика Бланк пен Эрик Дженсеннің «Азаттықтан шығарылғандар» (2002) сияқты драматургтік жұмыстармен айналысты. Шығыс Еуропада жаңа неміс деректі театры Ханс Вернер Крезингер сияқты авторлық режиссерлердің медиаға негізделген, сюжетсіз шығармаларын дамыту арқылы суретшінің аудармашы ретінде маңыздылығына назар аударды. Қазіргі уақыттағы көптеген практиктер «құжаттық театр» терминін «іздестіру театры» сияқты түсініксіз белгілерге ие болу үшін қабылдамайды, бұл шындықты көркемдік тұрғыдан түсіндіруге көбірек мүмкіндік береді және шындықтың моральдық төрешісі ретінде суретшінің бастапқы тұжырымдамасынан алыстап кетеді. Пискатор өзінің туындыларын жақсарту үшін фильм мен проекцияның жаңа құралы ретінде қолданғандай, қазіргі заманғы деректі театр шындық пен шындықты бейнелеу арасындағы тоқыраған сызықты зерттеу үшін жаңа медиаға арқа сүйеуін жалғастыруда. Сол сияқты, деректі театр жаңа сюжеттерді құру үшін сұхбат жинаудың демократиялық процесіне және бірнеше көркемдік көзқарастарға сүйенеді. Жақында Анужа Госалкар мен Кай Тухманнның «Реалииларды байланыстыру» фестивалі деректі театрдың жаңа нұсқасын ұсынды, ол «үнді және азиялық өнер практикаларын, дәстүрлі және заманауи, шындықты сахналаумен байланысты зерттеуге үлес қосуға» бағытталған.
This type of documentary drama was exported to Israel and the Middle East by Nola Chilton, whose theatre of testimony focused on marginalized groups in the area and later influenced the work of American practitioners. During this period of time, however, the American genre became more overtly political with plays such as Martin Duberman's In White America, a piece based in Living Newspaper techniques of narration and song, presented by the Free Southern Theatre, a company that sought to make theatre for black audiences in the south. Plays also became more experimental, leading to documentary style performances, as artists such as Joseph Chaikin and The Open theatre used historical documents as source material for improvisations (Viet Rock) or Luis Valdez combined verbatim text from newspapers, transcripts, and correspondence with a fictionalized story and characters in Zoot Suit. In England, meanwhile, the use of tape recorded testimony to generate script became a hallmark of the Stoke Local Documentary Method, developed by Peter Cheeseman. In his many plays, including Fight for Shelton Bar (1977), Hands Up, For You the War Is Ended! (1971), Cheeseman focused on the exact transcription of recorded interviews, and is one of the earliest pioneers of the sub genre "verbatim theatre." The theories of Cheeseman and other British practitioners of verbatim theatre informed the development much of American documentary theatre of the late 20th century. and playwright driven work like Anne Nelson's The Guys (2001) and Jessica Blank and Erik Jensen's The Exonerated (2002). In Eastern Europe, new German documentary theatre also focused on the importance of the artist as interpreter through the development of media driven non narrative creations of auteur directors like Hans Werner Kroesinger. Many contemporary practitioners reject the term "documentary theatre" in favor of more equivocal labels like "investigative theatre" that allow for more leeway in the artistic interpretation of reality and moves away from the original concept of the artist as moral arbiter of the truth. Just as Piscator utilized the new media of film and projection to enhance his productions, so contemporary documentary theatre continues to rely on new media to explore the increasingly fuzzy line between reality and representation of reality. Similarly, documentary theatre continues to rely on a democratic process of interview gathering and multiple artistic perspectives to create new narratives. A very recent iteration of documentary theatre has been undertaken by Anuja Ghosalkar and Kai Tuchmann`s Festival "Connecting Realities", which has attempted "to [ ] contribute to an examination of Indian and Asian performance practices, both traditional and contemporary, that relate to performing reality."
Сөзбе-сөз театр
Сөзбе-сөз театр – нақты оқиға немесе тақырып бойынша сұхбаттасқан адамдардың айтқан нақты сөздерінен құрастырылатын деректік театрдың бір түрі.
Анықтама
Драматург пьесаның негізгі тақырыбымен байланысты адамдармен сұхбаттасып, олардың айтқандарын пьеса құру үшін пайдаланады. Осылайша драматург оқиғаларға көп дауыстық көзқарас ұсынуға тырысады. Мұндай пьесалар саясат, апаттар, спорт және басқа да әлеуметтік оқиғаларға арналуы мүмкін. Театрдың сөзбен-сөз (вербатим) стилі пьесаны құру үшін сұхбаттасқан адамдардың немесе сот протоколдары сияқты құжатталған сөздерін қолданады. Австралиялық драматург және «Эмберс» пьесасының авторы Кэмпион Деценттің айтуынша, ол «дәстүрлі мағынада жазылмаған, бірақ жоспарланған, жиналған және құрастырылған». Бұл – оқиғалардың қалай болғанын айтуға көмектесетін шығармашылық драма түрі. Вербатим театр Ұлыбританияда қалыптасқан. Бірақ АҚШ-та вербатим театр көбінесе кең мағынадағы деректі театрдан ажыратылмайды. Сондықтан, төменде тізімделген пьесалар, фильмдер және телешоулар – АҚШ-та тұратын және жазатын драматургтардың туындылары ретінде, вербатим театр емес, деректі театр ретінде қарастырылуы керек.
Тарих
Британдық-американдық драматург және сыншы Эрик Бентлидің 1974 жылғы «Сіз қазірсіз бе, әлде бұрыннан бар ма: Америкалық белсенділікке қарсы комитет шоу-бизнесті тергеу» пьесасы 1950 жылдары АҚШ Өкілдер палатасының Америкалық белсенділікке қарсы комитеті алдында берілген куәліктерге негізделген. Американдық актриса және драматург Анна Деавер Смит 1990 жылдардың басында екі бір актерлік спектакль арқасында сөзбе-сөз театрдың алғашқы қадамдарының бірі ретінде танылды: «Айнадағы оттар» (1992), Бруклиндегі Краун-Хайтс қаласындағы төңкеріс туралы, және «Сумерек: Лос-Анджелес, 1992» (1994), 1992 жылғы Лос-Анджелес төңкерісі туралы. Екі спектакль үшін де ол оқиғаға қатысы бар көптеген адамдармен сұхбаттасып, содан кейін сұхбат транскрипттерінен таңдап спектакльдерін құрастырды. Көзге түсетін сөзбе-сөз театр туындыларына Мойзес Кауфманның «Ларами жобасы» (2000) және «Тектоникалық театр жобасының» мүшелері, сондай-ақ оның жалғасы «Ларами жобасы он жылдан кейін» жатады, олар 1998 жылы Вайоминг штатының Ларами қаласында Мэтью Шепардтың қанына батқан өлтіруі туралы айтады; Робин Соанстың «Террористермен әңгіме», Алан Рикман мен Кэтрин Вайнердің «Менің атым Рейчел Корри», Филип Ралф пен Кэтрин Вайнердің «Терең кесік», Дэвид Хейрдің «Тұрақты жол» және LookLeftLookRight (2010) пьесалары да бар. Ерекшелігі, Алеки Блайт пен Адам Корктың «Лондон-роуд» (2011) пьесасы – сөзбе-сөз музыкалық туынды, онда сөзбе-сөз айтылған мәтін бастапқы сұхбаттарға ең жақын болу үшін жазылған және орындалған музыкамен үйлеседі. 2017 жылы Руслан Маликов режиссерлік еткен «In Touch» ресейлік қойылымының халықаралық премьерасы Лондонның Ұлттық театрында өтті (орыс тіліндегі премьерасы 2015 жылы Мәскеуде болды). Бұл әлемдегі тұңғыш деректі театр қойылымы, онда соқыр және естімейтін актерлер мен көретін және еститін актерлер бірлесіп өмірлері туралы сөзбе-сөз ойнайды. Саяси сөзбе-сөз театрының жаңа үлгілері – Тесс Берри Харттың «Кімді кінәлау керек» (2012) және «Сочи 2014» (2014) пьесалары. «Кімді кінәлау керек» (жасөспірім Сэм Халламға қатысты әділетсіздік туралы) пьесасындағы сөздер тек куәгерлердің мәлімдемелерінен, сот транскрипттерінен, БАҚ тақырыптарынан және қатысы бар адамдармен сұхбаттасудан алынған. «Сочи 2014» пьесасы Владимир Путиннің гомофобиялық заңдары қабылданғаннан кейін Ресейдегі түрлі ЛГБТ азаматтарымен сұхбаттасудан құралған (Ресейдегі ЛГБТ құқықтарын қараңыз), 2014 жылғы қысқы Олимпиадаға дейін. Кристин Бэкон мен Ноа Биркстед Бриннің «Жазуда» (2011) пьесасы, Майкл Лонгхерст режиссерлік еткен Iceandfire театр компаниясының Аркола театрында қойылған, әлемдегі алты журналистің өмірін бақылап, тергеуші журналистика атынан туындаған кәсіби және жеке тәуекелдерді көрсетті. «Black Watch» (2006) пьесасы Black Watch бөлімінің мүшелерімен сұхбаттасуды олардың әңгімелерінің драмалық нұсқаларымен және би кештерімен біріктіреді. Бұл туынды Эдинбург фестивалінің шетінде пайда болды және оны Шотландияның Ұлттық театры мен Грегори Берк жасаған. Дастин Ланс Блэктің «8» пьесасы Перри мен Шварценеггер ісі бойынша заңдық аргументтер мен куәгерлердің куәліктерін қайта құру үшін сұхбаттар мен сот залынан алынған жазбаларды пайдаланады.