Сомерлед: Норвегия-Галдық билеуші және Аргайл мен Аралдар Корольдігінің құрушысы

Кіріспе

Сомерлед (өлді 1164), Орта ирланд тілінде Somairle, Somhairle және Somhairlidh, ал Көне скандинав тілінде Sumarliði деп аталатын 12 ғасырдың ортасындағы норвегия-гельдік лорд болды. Ол некелік одақтар мен әскери жаулап алу арқылы Аргилл және Аралдар Корольдігін құруға көтерілді. Сомерледтің тегі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Солтүстік Ирландияда туған болуы мүмкін және белгілі бір дәрежеде танымал норвегия-гельдік отбасынан шыққан сияқты. Оның әкесі, Гиллебрид, корольдік ирландтық тегінен шыққан, Шотландияның Александр I-нің ұлы Маэл Колум мак Александармен одақ құрған. Шотландияның Давид I-імен одақтасқан кезде Сомерлед 1140 жылы Мэн және Аралдар Королі Олаф Гудродарсонның қызы Рагнхильдке үйленді. 1153 жылы Олаф Мэнде қайтыс болды және оның орнын ұлы Годред басты. Бірақ Годред Олафссон өте танымал емес билеуші болды. Торфин Оттарсон, Мэн басшысы, Сомерледтен оның ұлы Дугалды Мэн және Аралдар Королі етіп тағайындауға рұқсат етуін өтінді. Сомерлед келісіп, 80 кемемен 1156 жылғы 5-6 қаңтарда Ислай жағалауында Годредке қарсы шықты. Теңіз шайқасынан кейін Сомерлед пен Годред Мэн Корольдігі мен Аралдарды бөлісті, бірақ Годред Дугалды Мэн Королі ретінде мойындамады. Сондықтан, екі жылдан кейін Сомерлед Годредті жеңіп, биліктен қуды. Дугал Мэн Королі болып қалды және Сомерлед өмірінің соңына дейін Аргилл, Мэн және Аралдар Корольдігін басқарды. Сомерлед 1164 жылы Ренфрю шайқасында, Шотландияның құрлықтағы жеріне шабуыл жасағанда, өзінің Корольдігінен келген күштерге басшылық етіп қаза тапты. Оның шабуылдауының себептері белгісіз. Ол шотландтардың енуін тоқтатуды қалаған болуы мүмкін, бірақ оның жорығының масштабы оның үлкен амбициялары болғанын көрсетеді. Оның өлімінен кейін оның ұлдары Гебридтердің оңтүстік бөлігінің көп бөлігін сақтап қалғанмен, оның кең Корольдігі ыдырады. Өзінің тікелей ұрпақтары реформаланған діни ордендермен байланыс жасағанмен салыстырғанда, Сомерлед діни консерватор болған болуы мүмкін. Өмірінің соңғы жылында ол Дерри аббаты Флайтбертах Уа Брольхайнды Ирландиядан Сомерледтің ықпалындағы қасиетті арал Ионаға көшіруге көндіруге тырысты. Алайда, Сомерледтің өлімі оның күткен шіркеулік қайта бірігуіне кедергі келтірді және ондаған жылдардан кейін оның ұрпақтары аралдағы Колумбан монастырының жойылуын бақылады. Ионадағы ең көне сақталған ғимарат, Сент Оран капелласы, 12 ғасырдың ортасына жатады және оны Сомерлед немесе оның отбасы салған болуы мүмкін. Дәстүрлі түрде кельт батыры, викинг жауларын жеңіп, гельдік қайта жаралуды ынталандырған ретінде қарастырылатын Сомерлед, заманауи дереккөздер оның өзін бұрынғы Далриаданың гельдерінің басшысы деп санағанын, бірақ ол теңізшіл көршілері сияқты бірдей норвегия-гельдік мәдени ортада жұмыс істегенін және оған тиесілі болғанын көрсетеді. Ол Мэн Королі Олафр Годредссонның қызы, Крован әулетінің мүшесі Рагнхильдті әйел ретінде алған кезде, Сомерлед Аргилл, Кинтайр және Лорн лорды болған. Рагнхильд және оның ұрпақтары арқылы ол Мэн Корольдігі мен Аралдарға талап етті. Бұл Корольдіктің кейінгі ортағасырлық мұрагері, Аралдар Лордтығы, 15 ғасырдың соңына дейін Сомерледтің ұрпақтары басқарды. 12 ғасырдың шотланд, гель және мэн тарихындағы маңызды тұлға ретінде қарастырылатын Сомерледті бірнеше шотланд кландары әкелік ата-тегі ретінде мақтан тұтады. Жақындағы генетикалық зерттеулер Сомерледтің жүздеген мың әкелік ұрпақтары бар екенін және оның әкелік тегі Ирландияда да, Скандинавияда да жатқанын көрсетеді.

Somerled (died 1164), known in Middle Irish as Somairle, Somhairle, and Somhairlidh, and in Old Norse as Sumarliði , was a mid 12th century Norse Gaelic lord who, through marital alliance and military conquest, rose in prominence to create the Kingdom of Argyll and the Isles. Little is certain of Somerled's origins, although he may have been born in the north of Ireland and appears to have belonged to a Norse–Gaelic family of some prominence. His father, GilleBride, of royal Irish ancestry, appears to have conducted a marriage alliance with Máel Coluim mac Alaxandair, son of Alexander I of Scotland, and claimant to the Scottish throne. During a period of alliance with David I of Scotland, Somerled married Ragnhild, daughter of Óláfr Guðrøðarson, King of Man and the Isles in 1140. In 1153, Olaf of Man died and was succeeded by his son, Godred. But Godred Olafsson was a very unpopular ruler. Somerled was asked by Thorfinn Ottarson, a Manx chief, to allow Somerled's son, Dugall, to be appointed king of Man and the Isles. Somerled agreed and with 80 ships confronted Godred off the coast of Islay on January 5–6, 1156. After the sea battle, Somerled and Godred divided the Kingdom of Man and the Isles between them but Godred did not accept Dugall as King of Man. Accordingly, two years later, Somerled defeated and drove Godred from power. Dugall continued as King of Man and Somerled thus ruled the entire kingdom of Argyll, Man and the Isles until his death. Somerled was slain in 1164 at the Battle of Renfrew, amidst an invasion of mainland Scotland, commanding forces drawn from all over his kingdom. The reasons for his attack are unknown. He may have wished to nullify Scottish encroachment, but the scale of his venture suggests that he nursed greater ambitions. On his death, Somerled's vast kingdom disintegrated, although his sons retained much of the southern Hebridean portion. Compared to his immediate descendants, who associated themselves with reformed religious orders, Somerled may have been something of a religious traditionalist. In the last year of his life, he attempted to persuade the head of the Columban monastic community, Flaithbertach Ua Brolcháin, Abbot of Derry, to relocate from Ireland to Iona, a sacred island within Somerled's sphere of influence. Unfortunately for Somerled, his demise denied him the ecclesiastical reunification he sought, and decades later his descendants oversaw the obliteration of the island's Columban monastery. Iona's oldest surviving building, St Oran's Chapel, dates to the mid 12th century, and may have been built by Somerled or his family. Traditionally considered a Celtic hero, who vanquished Viking foes and fostered a Gaelic renaissance, contemporary sources reveal that while Somerled considered himself the leader of the Gaels of what was once old Dalriada, he operated in, and belonged to, the same Norse Gaelic cultural environment as his maritime neighbours. By the time he took as his wife Ragnhild, daughter of Olafr Godredsson, King of the Isles, a member of the Crovan dynasty, Somerled was already Lord of Argyll, Kintyre and Lorne. Through Ragnhild and his descendants, he claimed the Kingdom of Man and the Isles. A later medieval successor to this kingdom, the Lordship of the Isles, was ruled by Somerled's descendants until the late 15th century. Regarded as a significant figure in 12th century Scottish, Gaelic and Manx history, Somerled is proudly proclaimed as a patrilineal ancestor by several Scottish clans. Recent genetic studies suggest that Somerled has hundreds of thousands of patrilineal descendants and that his patrilineal origins lie in Ireland as well as Scandinavia.

Шығу тегі

Сомерледтің тегі құпия және мифтармен жасырылған. Оның әулетін көрсететін замандас шежіре болмаса да, Сомерледтің әкесінің тегін баяндайтындай оннан астам ортағасырлық, жаңа және қазіргі заманғы дереккөздер бар. Бұл дереккөздер оның әкесінің аты (Гилл Брайд) және әкесінің әкесінің аты (Гилл Адамнан) Тигернах және Ольстер жылнамаларындағы атаулы формаларда келтірілгенін көрсетеді. Дегенмен, бұрынғы буындардағы есімдер көбірек ерекшеленеді, ал сенімді дереккөздер бір-бірімен қайшы келе бастайды. Осының салдарынан, Сомерледтің әкесінің тегін қандай да бір дәлдікпен іздеуге болатын ең алыс шегі екі немесе үш буын болуы мүмкін. Сомерлед, әлдеқайда солтүстік-гелдік текті болған, оның ерте өмірі туралы ештеңе белгілі емес. Макдональдтар тарихы мен Кланранольд кітабында оның тікелей ата-бабалары скандинавтар мен шотландтар тарапынан әділетсіз қуылғанға дейін Аргиллде маңызды болғандығы айтылады. Оның ата-бабаларына қатысты бұл нақты мәлімдемелер расталмаса да, Сомерледтің аралдар королінің қызына үйленуі және оның жақын туысының біреуі Шотландия королінің ұлына үйленуі Сомерледтің жоғары мәртебелі отбасынан шыққандығын көрсетеді.

Шотландия корольдік әулетімен туыстық

Сомерлдің жоғарыда аталған туысының нақты кім екені белгісіз. Келесі шежірелер оның некесі арқылы Сомерлдің әулетін Шотландия әулетінің үлкен тармағымен байланыстырған үш мүмкін жолды көрсетеді. Холируд жылнамасына сәйкес, Маэль Колюм мак Александердің ұлдары (1134 ж. шамасында), Шотландияның Александр I-нің ұлы (1124 ж. қайтыс болды), Сомерлдің "туған балалары" болған. Бұл латын тіліндегі термин Малкольмның ұлдарының анасы Сомерлдің қарындасы немесе қызы болғандығын көрсете алады; немесе Сомерл мен Малкольм анасынан туған аға-іні болған.

Шығу

Сомерледтің замандас дереккөздерде алғашқы пайда болуы 1153 жылы тіркелген. Сол жылдың мамыр айында Шотландияның патшасы Дәуіт I қайтыс болды, оның орнына он екі жасар немересі, Нортумберленд графы Генридің ұлы Малкольм IV (1152 жылы қайтыс болды) таққа отырды. Алты айдан кейін Сомерлед тарихқа енді: Холируд жылнамасында ол қараша айында жоғарыда аталған туыстарымен одақтасып, жаңадан тағайындалған патшаға қарсы бүлік көтергені жазылған. Осы бүлік туралы тағы бір мәлімет «Сомерледтің өлімі туралы жырда» (Carmen de Morte Sumerledi) сақталған болуы мүмкін, онда Сомерледтің Глазго қаласын, соборы мен айналасындағы ауылды қиратуы баяндалған. Бұрын айтылғандай, Сомерледтің туыстарының әкесі – Александрдың заңсыз ұлы Малкольм. Дәуіттің ағасы және бұрынғы патшаның ұлы ретінде бұл Малкольм шотланд патшалық үйінің жоғары тармағын білдірді. 12 ғасырдағы Шотландияда бірінші туған балаға мүліктің иесі болу құқығы орнықтырылмаған еді, ал сақталған деректерге қарағанда, Александрдың мұрагерлері таққа таласуы үшін айтарлықтай қолдау алды. Малкольм IV-тің әкесінің орнына тез отыруы Дәуіттің әулетіне қарсы патшалық талапкерлерден туындаған қауіпті көрсетеді. Малкольмның ұлдарымен туыстығы, патшалық дербфиннің мүшелері, Сомерледке патшалық мұрагерлікке үлкен үлес қосты, және оның 1153 жылғы бүлікке қатысуы осы контексте болған болуы мүмкін. Замандас дереккөздері 12 ғасырдың бірінші үштен бірінде Малкольм мен Дәуіт Шотландия патшалығын бақылау үшін қатыгез күрескенін көрсетеді, бірақ 1134 жылы Малкольм тұтқындалып, түрмеге қамалды. Малкольмның тұтқындалуының және оның ұлдарының Сомерледпен одақтасып бүлік көтеруінің хронологиясы Малкольм мен Сомерледтің отбасы арасындағы одақ оның тұтқындалуына дейін, шамамен 1120 жылдарға дейін созылғанын көрсетеді. 1134 жылға дейін кем дегенде екі рет Дәуіт Ырвинде (Каннингем) уақытыша орналасқаны белгілі, бұл Шотландия әскерлері Малкольмның батыс одақтастарына қарсы теңіз арқылы әскери операциялар жүргізген стратегиялық жағалау орны еді. Аэльред Риволькстің «Стандарт туралы хабарламасында» Дәуіт Малкольмға қарсы ағылшын әскери көмегі алғаны айтылған. Бұл дерек көзінде Малкольмға қарсы күштер Карлайлда жиналғандығы және Дәуіттің жауларына қарсы сәтті теңіз шабуылдары жүргізілгені жазылған, бұл Малкольмның қолдауы Шотландияның батыс жағалауында шоғырланғанын көрсетеді. 1130 жылдардың ортасына қарай Дәуіт Малкольмды тұтқындауға ғана емес, сонымен қатар Аргилл үстінен билігін мойындауға да қол жеткізді. Сомерледтің немесе оның әкесі Дәуіттің үстемдігін мойындағандығының дәлелі Малкольмның тұтқындалуында болуы мүмкін, өйткені Айредтің «Стандарт туралы хабарламасында» Малкольмның құлдырауына опасыздық себеп болғаны көрсетілген. Бұл сонымен қатар Сомерледтің өзі Дәуіттің қызметінде болғанын білдіруі мүмкін; екінші жағынан, бұл Сомерлед шотландтарға жалақылы күштер бергенін көрсетеді. Дәуіт өзін Аргиллдің үстемдігінде санағандығының тағы бір дәлелі бар. 1141 және 1147 жылдар аралығында жазылған бір жарғыда Дәуіт Холируд аббаттығына Кинтайр мен Аргиллден алған «каин» үлесінің жартысын бергені жазылған. Бұл жарғы – Аргиллге қатысты ең көне шотландтық әкімшілік құжаты. «Каин» сөзі гел тіліндегі cáin сөзінен алынған және лордқа тиісті құлшылық төлемін (барлық төлемдер емес) білдіреді. Бұл иеленушінің жеке меншігінен ғана емес, сонымен қатар оның билігін мойындаған шалғай аймақтардан жиналған өнімдер немесе азық-түлік заттарын тұрақты төлеуге қатысты. Каинды конвеф немесе вайттингпен шатастыруға болмайды, бұл лордтың өзіне және оның серіктеріне қонақжайлық таныту құқығы. 1145 және 1153 жылдар аралығында жазылған тағы бір жарғыда ол Аргиллден алған каин үлесін, сондай-ақ одан түскен өтініштер мен табыстарды Уркхарт монастырына бергені туралы жазылған. 1150 және 1152 жылдар аралығында жазылған кейінірек жазылған жарғыда Дәуіт Аргилл мен Кинтайрдан алған каин үлесінің екінші жартысын Данфермлин аббаттығына бергені жазылған. Бұл соңғы жарғыда «қалай жылы алсам да» деген ескерту бар, бұл Дәуіттің Аргилдағы бірінші жарғы кезінде қолданған бақылауы соңғысына дейін әлсірегенін көрсетеді. Осылайша, Сомерледтің билікке келуі 1141 - 1152 жылдар аралығында болған болуы мүмкін. Дәуіт Аргилды шотландтық тәуелділік деп санаған болса да, Сомерледтің соңынан бастаған қызметі оның өзін толық тәуелсіз билеуші деп санағанын анық көрсетеді. Дәуіттің батысқа қарай консолидациясының салдары Аргилл, Галлоуэй және Аралардың билеушілері арасында неке одақтарының құрылуы болды. 1140 жылға қарай Сомерлед Рагнхильдке, Олафр Годредссонның заңсыз қызына (1153 жылы қайтыс болды) үйленген ғана емес, Олафр Галлоуэй лорды Фергустың (1161 жылы қайтыс болды) қызына үйленді. Олафрдың өзі Булонь мен Мортен графы Стефенмен (1154 жылы қайтыс болды) жақсы қарым-қатынаста болған, бұл Олафрдың 1135 жылдан кейін Англия королі ретінде Стефенді қолдағанын көрсетеді. Олафрдың Дәуіттің тәуелділерімен некесі Дәуіттің 1138 жылдан кейін Кумбрианы бақылауға тырысуымен бірге жүрді, және бұл шотландтық стратегияның бөлігі болуы мүмкін, Олафрды ағылшын одағынан оқшаулау және шотландтық билігін Ирланд теңізіне жобалау. Галлоуэй және Шотландия билеушілерінен қолдау Олафрдың Аралардағы беделін нығайтқан болуы мүмкін, және Манн жылнамасы оның билігін бейбітшілікпен сипаттайды, бірақ басқа дереккөздер Вимунд, Аралар епископының (шамамен 1130–1150 жж.) құрлықтағы шабуылдары туралы шамалы айтады. Кейінірек 1140 жылдардың соңында Морей мормерінің мұрасын зорлықпен алуға тырысқан көлеңкелі тұлғаның қанды қылықтарына жатқызылған қан төгілу Олафрдың кең аралы патшалығында билігін сақтауда қиындықтарға тап болғанын көрсетеді. Олафр 1152 жылы ұлы Годред Олафссонды Норвегияға жіберді, онда ол Норвегияның I Ингесіне адалдық серт берді; бұл Аралар патшалығына мұрагерлік туралы алаңдаушылық болғанын көрсетеді. Келесі жылы, Дәуіттің қайтысынан бірнеше апта өткен соң, Олафр оның інісінің Дублин негізіндегі ұлдарынан өлтірілді. Годред әкесінің өлімін қайтарды және патшалыққа мұрагерлік құқығын иеленді, бірақ 1153 жылғы оқиғалар бүкіл аймақты тұрақсыздандырған сияқты. Осыдан кейін Годред, Фергус және, мүмкін, Сомерледтің өзі де Ирландиядағы қақтығыстарға қатысты. Олар 12 және 13 ғасырларда Норвегияда жасалған және 19 ғасырдың басында Льюис аралындағы қазбаларда табылған. Қазылған заттар 13 ғасырдың басында салынған болса да, кейбір бұйымдар Годредтің 1152 жылы Норвегияға жасаған сапарынан келген болуы мүмкін, мүмкін патшалар арасындағы сыйлық ретінде немесе Нидарос архиепископынан Аралар епископына. Суреттегі бұйым, ықтимал сақшы, қылыш, шлем және қалқанмен қаруланған.

Somerled's first appearance in contemporary sources occurs in 1153. In May of that year, the reigning David I, King of Scotland died, and was succeeded by his twelve year old grandson, Malcolm IV, son of Henry, Earl of Northumberland (d. 1152). Less than six months later Somerled emerges into recorded history: the Chronicle of Holyrood states that he rose in rebellion that November, allied with his aforementioned nepotes, against the recently inaugurated king. A further account of this rising may also be preserved in the Carmen de Morte Sumerledi, which recounts Somerled's devastating sack of Glasgow, its cathedral, and surrounding countryside. As noted above, the father of Somerled's nepotes was Malcolm, illegitimate son of Alexander. As a son of David's elder brother and royal predecessor, this Malcolm represented a lineally senior branch of the Scottish royal house. Succession by primogeniture was not an established custom in 12th century Scotland, and surviving sources reveal that Alexander's heirs received substantial support for their claims to the throne. The remarkable haste with which Malcolm IV succeeded his grandfather further exemplifies the perceived risk that David's line faced from rival royal claimants. Kinship with the sons of Malcolm, members of the royal derbfine, gave Somerled a serious stake in the contested royal succession, and his participation in the insurrection of 1153 was likely undertaken in this context. Contemporary sources reveal that, during the first third of the 12th century, Malcolm and David had bitterly struggled for control of the Scottish kingdom, before Malcolm was finally captured and imprisoned in 1134. The chronology of Malcolm's capture, and the rising of his sons in league with Somerled, suggests that an alliance between Malcolm and Somerled's family may date from prior to his capture, possibly in about the 1120s. Surviving charter evidence reveals that, on at least two occasions before about 1134, David temporarily based himself at Irvine in Cunningham, a strategic coastal site from where Scottish forces may have conducted seaborne military operations against Malcolm's western allies. Aelred of Rievaulx's Relatio de Standardo reveals that David received English military assistance against Malcolm. This source specifies that a force against Malcolm was mustered at Carlisle, and notes successful naval campaigns conducted against David's enemies, which suggests that Malcolm's support was indeed centred in Scotland's western coastal periphery. By the mid 1130s, David had not only succeeded in securing Malcolm, but also appears to have gained recognition of his overlordship of Argyll. Evidence that Somerled or his father acknowledged David's dominance may exist in the capture of Malcolm itself, as Ailred's Relatio de Standardo indicates that treachery contributed to Malcolm's downfall. This could also indicate that Somerled himself campaigned in David's service; on the other hand, it could be evidence that Somerled merely provided mercenary forces for the Scots. There may be further evidence that David regarded himself as overlord of Argyll. One charter, dating to between 1141 and 1147, records that David granted Holyrood Abbey half the teind of his portion of "cain" (see below) from Kintyre and Argyll. This particular charter is the earliest Scottish administrative document concerning Argyll. The word "cain" is ultimately derived from the Gaelic cáin, and refers to a payment (although not every payment) of tribute due to a lord. It appears to concern a regular payment of produce or foodstuffs, raised not only from a lord's personal possessions, but also from more remote regions that acknowledged his overlordship. Cain should not be confused with conveth or wayting, the rights of a lord to hospitality for himself and his retinue. Another charter, dating from between 1145 and 1153, records that he granted Urquhart Priory the teind of his portion of cain from Argyll, and his pleas and revenues from there. A later charter, dating from between 1150 and 1152, records that David granted the other half the teind of his cain from Argyll and Kintyre to Dunfermline Abbey. This latter charter includes the caveat "in whatever year I should receive it", which may suggest that whatever control David had exerted in Argyll at the time of the first charter had eroded by the time of the latter. Thus, Somerled's rise to power may have taken place sometime between 1141 and 1152. Although David may well have regarded Argyll as a Scottish tributary, the ensuing career of Somerled clearly reveals that the latter regarded himself a fully independent ruler. One consequence of David's westward consolidation appears to have been a series of marital alliances conducted by the rulers of Argyll, Galloway, and the Isles. By about 1140, not only had Somerled married Ragnhild, illegitimate daughter of Olafr Godredsson, King of the Isles (d. 1153), but Olafr was wed to a daughter of Fergus, Lord of Galloway (d. 1161). Olaf himself appears to have enjoyed amicable relations with Stephen, Count of Boulogne and Mortain (d. 1154), which may indicate that Olafr supported Stephen as King of England after 1135. The marital binding of Olafr with dependants of David roughly coincided with the latter's endeavour to establish control of Cumbria after 1138, and may have formed part of a Scottish strategy to isolate Olafr from an English alliance, to project Scottish authority into the Irish Sea, Although support from the rulers of Galloway and Scotland may well have strengthened Olaf's position in the Isles, and the Chronicle of Mann portrays his reign as one of peace, other sources vaguely refer to mainland depredations wrought by Wimund, Bishop of the Isles (fl. c. 1130–c. 1150). The bloodshed attributed to the latter, a shadowy figure who appears to have violently sought the inheritance of the Mormaer of Moray in the late 1140s, suggests that Olafr may have struggled to maintain authority throughout his expansive island kingdom. Olafr sent his son, Godred Olafsson, to Norway in 1152, where he rendered homage to Inge I of Norway; this could be evidence that there was anxiety over the succession to the kingship of the Isles. The following year, only weeks after David's death, Olafr was assassinated by the Dublin based sons of his brother. Although Godred was able to return, avenge the murder of his father, and succeed to the kingship, the events of 1153 appear to have destabilised the entire region. The after effects saw Godred, Fergus, and likely Somerled himself, involve themselves in conflicts in Ireland. They were likely crafted in Norway in the 12th and 13th centuries, and were found in the early 19th century in a hoard on Lewis. Although the hoard appears to have been deposited in the early 13th century, some of the pieces may have arrived in the Isles as a result of Godred's journey to Norway in 1152, possibly as a gift between kings, or from the Archbishop of Nidaros to the Bishop of the Isles. The pictured piece, likely a warder, is armed with sword, helmet, and kite shield.|group=note]]

1154 жылы Ирландияда Муирхертах Мак Лохлайнн, Ценел нЕогайн королі (1166 жылы қайтыс болды) мен Тойрделбах Уа Конхобайр, Коннахт королі (1156 жылы қайтыс болды) арасында соғыс басталды, екі қарсылас аралды билеу үшін күресін жаңартты. «Төрт мастердің жылнамаларында» тіркелген бір шайқаста Инишовен жанында қатыгез теңіз шайқасы болды, онда Тойрделбахтың күштері Галлоуэй, Арран, Кинтайр, Манн және «Шотландияның жағалауларынан» (мүмкін Аргилл мен Гебрид аралдары) жиналған Муирхертахтың жалдамалы флотымен кездесті. Нәтижесінде Тойрделбахтың Коннахттықтары Муирхертахтың жалдамалы әскерлерін жеңіске жеткізді. Шамамен екі жылдан кейін, бірақ тиісті дереккөздердегі оқиғалардың хронологиясы белгісіз болғандықтан, Годред Дублин патшалығын бағындыруға сәтсіз тырысты.

In 1154, war broke out in Ireland between Muirchertach Mac Lochlainn, King of Cenél nEógain (d. 1166) and Toirdelbach Ua Conchobair, King of Connacht (d. 1156), as the two rivals renewed their struggle for domination over the island. In one particular clash, recorded in the Annals of the Four Masters, a savage sea battle was fought near Inishowen, where Toirdelbach's forces encountered Muirchertach's mercenary fleet, mustered from Galloway, Arran, Kintyre, Mann, and "the shores of Scotland" (which possibly refers to Argyll and the Hebrides). The ensuing conflict saw Toirdelbach's Connachtmen crush Muirchertach's mercenaries, Possibly about two years later, although the chronology of events within the relevant sources is unclear, Godred appears to have suffered another setback, when he unsuccessfully attempted to secure control of the Kingdom of Dublin. In 1156, Malcolm's son, Donald, was captured and imprisoned by the Scots. With this event likely marking the collapse of the insurrection of his nepotes, Somerled appears to have abandoned their cause, and shifted his focus towards the deteriorating situation in the Isles, where disaffected elements appear to have taken root against not only Godred's rule, but also Muirchertach's influence in the region. In the same year, Somerled is recorded to have participated in a coup d'état against his brother in law, as the Chronicle of Mann relates that, Thorfinn Ottarsson, one of the leading men of the Isles, produced Somerled's son Dugald (d. after 1175), as a replacement to Godred's rule. As a grandson of Olaf, and the son of a man with the enterprise and power to confront Muirchertach, Dugald was evidently favoured by a significant number of leading Islesmen, disillusioned with Godred's rule; Somerled, therefore, appears to have taken full advantage of the situation to secure his eldest son a share in the kingdom. Following an inconclusive but bloody sea battle, possibly fought off Mann the following January, the chronicle records that Somerled and Godred divided the kingdom between themselves. or January 1157. The chronology presented in the article follows that latter interpretation.|group=note According to the History of the MacDonalds, Somerled had previously aided Godred's father in military operations (otherwise unrecorded in contemporary sources) against the "ancient Danes north of Ardnamurchan". Together with its claim that Olaf had also campaigned on North Uist, this source may be evidence that the partitioning of the Isles between Godred and Somerled can be viewed in the context of Somerled taking back territories that he had helped secure into Olaf's kingdom. At about the time of the partitioning of the Isles, Malcolm IV was reconciled with Malcolm MacHeth (d. 1168), and restored the latter as Earl of Ross, an investiture which may have been a consequence of Somerled's threatening territorial expansion. After the partition, Somerled and Godred appear to have agreed to a truce. However, about two years later in 1158, the chronicle records that Somerled launched a second assault upon Godred, and drove him from the kingdom altogether. The Chronicle of Melrose and the Chronicle of Holyrood record that Malcolm IV launched military operations in Galloway in about 1160, with the latter chronicle specifying that the king subdued his "confederate enemies". The exact identity of these enemies is unknown, but the chronicles may document a Scottish victory over an alliance between Somerled and Fergus. Before the end of the year, Fergus had retired to Holyrood Abbey, and a charter records that Somerled had come into the king's peace. The precise occasion on which Somerled was reconciled with Malcolm IV may have been the king's Christmas feast, held at Perth in that year. This occasion may well have been the origin of the epithet "sit by the king", accorded to Somerled in the Carmen de Morte Sumerledi. Although the concordat between Malcolm IV and Somerled may have taken place after the Scottish king's subjugation of Somerled and Fergus, another possibility is that the agreement was concluded after Somerled had aided the Scots in their overthrow of Fergus.

Билік пен шіркеулік қамқорлық

Маннның жылнамасына сәйкес, Сомерлед пен Рагнхильдтің төрт ұлы болды: Дугальд (1175 ж. шамасында), Ранальд (1192 ж. шамасында), Ангус (1210 ж. қайтыс болды) және Олаф. Маннның жылнамасы, Оркнейинга сагасы және 18 ғасырдағы Кланранал кітаптарында сақталған дәстүрлер Сомерлед пен оның ұрпақтарының аралдардағы патшалыққа деген талабы Рагнхильдтің Крован әулетінен тегін табуымен байланысты екенін көрсетеді. Бұл стиль Крован әулетінің тағылымдарынан алынған сияқты, және ол Сомерлед пен Рагнхильдтің кейінгі ұрпақтарының бірі қолданған латынша *dominus insularum* (Аралдардың Иесі) аталымының алға құрылысы болды. Латынша *rex insularum* (Аралдардың Королі) 10 ғасырдың соңынан бері Аралдардың патшаларына берілген атаудың аудармасы еді. Сомерледтің әскери күшінің шыңына жеткенін көрсететін жазба Ольстер жылнамасында сақталған. Оның соңғы жорығын баяндайтын жазбада Сомерлед Аргилл, Кинтайр, аралдар және Дублиннен әскер жинағаны айтылады. Бұл үлкен әскер құрамына Галлоуэй, Морей және Оркнейден келгендер де кірген болуы мүмкін. 1160-1164 жылдар аралығында Сомерлед тарихи жазбалардан жоғалып, оның іс-әрекеттері туралы көп мәлімет қалмады. 1164 жылы Ольстер жылнамасында ол Дерри аббаты Флайтбертах Уа Брольхайнды (1175 ж. қайтыс болды) Ионаға көшуге көндіруге тырысқаны жазылған. Флайтбертах, бір кезде Ионада орналасқан діни ошақтар желісі – Колумба монастырының басшысы ретінде, оның аралға көшірілуі қауымның басшылығын Сомерледтің ықпал ету аймағының ортасына орналастырған болар еді. Сомерледтің бұл әрекетіне, әсіресе Флайтбертахтың дүниелік билеушісі Мюрчертахтың қарсылығы зор болғанымен, бұл әрекет Сомерледтің Солтүстік Ирландиядағы аралдардан тыс мақсаттары болғанын көрсетеді. Бірақ ол сол жылы қайтыс болды және бұл мақсаттары орындалмады. Өзінің тікелей ұрпақтарымен салыстырғанда, олар континенттен келген реформаланған монастырлық ордендермен байланыс жасаған, Сомерлед діни тұрғыдан консервативті болған сияқты. Оның Ионаға Колумба басшылығын қайта орнату әрекеті, оның ұрпақтары аралдың Колумба монастырын жойған және оның орнына Бенедиктин монастырын салған әрекеттеріне қарама-қарсы болды. Сомерлед немесе Ранальд Садделл аббаттығын, Сомерледтің кейінгі ұрпақтарының дәстүрлі орталығындағы шағын цистерциандық монастырды құрған болуы мүмкін. Бұл қазіргі уақытта қираған монастырь Шотландияның Таулы аймағында құрылған жалғыз цистерциандық монастырь болып табылады. Монастырдың өзінен сақталған мәліметтер Ранальд негізін қалаушы болғанын көрсетеді. Мүмкін, Сомерлед Сэдделлде цистерциандық монастырь құруды жоспарлаған болса да, оны алғаш рет Ранальд аяқтаған. Алайда, Сомерледтің 1164 жылы Колумба басшылығын Ионаға көшіруге тырысуы, цистерциандар аралдарда орналасқан кезде, ол континенттік христиандықтың жаңа реформаланған ордендерін ұнатпағанының дәлелі болуы мүмкін. Сонымен қатар, оның тікелей ұрпақтарының шіркеулік демеушілігі олардың мұндай ордендерге қарсы болмағанын көрсетеді, бұл Ранальдтың монастырды құрған екенін көрсетеді. 19 ғасырғы дәстүр бойынша Сомерлед аббатханада жерленген, бірақ 17 ғасырғы дәстүр бойынша, ол Ионада жерленген болуы мүмкін. Ионадағы ең көне сақталған ғимарат – Сент Оран шіркеуі. Оның сәулетіндегі белгілі бір ирландтық әсерлер оның 12 ғасырдың ортасына жататынын көрсетеді. Бұл ғимаратты Сомерледтің ұлы Ранальдтың кейінгі ұрпақтары мәйітхана ретінде пайдаланған, оны Ранальд немесе Сомерлед салған болуы мүмкін.

According to the Chronicle of Mann, Somerled and Ragnhild had four sons: Dugald (fl. 1175), Ranald (fl. 1192), Angus (d. 1210), and Olaf. The Chronicle of Mann, Orkneyinga saga, and later tradition preserved in the 18th century Books of Clanranald, reveal that the claim of Somerled and his descendants to the kingship in the Isles rested upon Ragnhild's descent from the Crovan dynasty.|group=note Although no acta from Somerled's reign survive, he would have likely been styled in Latin rex insularum (king of the Isles), a charter style borne by one of his descendants (Ranald). This style appears to have been derived from the same title borne by the Crovan dynasty, and was a precursor to the Latin dominus insularum (Lord of the Isles), a title borne by several of Somerled's and Ragnhild's later descendants. The Latin rex insularum was a translation of the Gaelic rí Innse Gall, a title accorded to Kings of the Isles since the late 10th century. A record illustrating the zenith of Somerled's military might is preserved as an entry in the Annals of Ulster. The entry, which outlines his final foray, states that Somerled commanded forces drawn from Argyll, Kintyre, the Isles, and Dublin. It is not improbable that this massive host also included men from Galloway, Moray, and Orkney. From about 1160 to 1164, Somerled disappears from the historical record, and little is known of his activities. In 1164, the Annals of Ulster reveal that he attempted to persuade Flaithbertach Ua Brolcháin, Abbot of Derry (d. 1175) to relocate to Iona. As head of the Columban monastic community, a network of religious houses once centred on Iona, Flaithbertach's removal to the island would have placed the community's leadership within the heart of Somerled's sphere of influence. Although Somerled's stratagem was met with significant opposition, particularly from Muirchertach, Flaithbertach's secular overlord, the proposed move suggests that Somerled nursed ambitions beyond the Isles in northern Ireland. These ambitions came to nothing with his death later that year. Compared to his immediate descendants, who associated themselves with reformed monastic orders from the continent, Somerled appears have been something a religious traditionalist. His attempt to restore the Columban leadership to Iona starkly contrasted with the actions of his descendants, who oversaw the obliteration of the island's Columban monastery, and founded a Benedictine monastery in its place. Either Somerled or Ranald could have founded Saddell Abbey, a rather small Cistercian house, situated in the traditional heartland of Somerled's later descendants. This, now ruinous monastery, is the only Cisterian house known to have been founded in the Scottish Highlands. Surviving evidence from the monastery itself suggests that Ranald was the founder. One possibility is that, while Somerled may have begun the planning a Cistercian house at Saddell, it was Ranald who first endowed it. However, Somerled's attempt to relocate the Columban leadership to Iona in 1164, when Cistercians were already established in the Isles, may be evidence that he found newer reformed orders of continental Christianity unpalatable. Furthermore, the ecclesiastical patronage of his immediate descendants reveals that they were not averse to such orders, which may suggest that Ranald was indeed the monastery's founder. Although 19th century tradition claimed that Somerled was buried at the abbey, he is more likely to have been laid to rest on Iona, as claimed in 17th century tradition. The oldest intact building on Iona is St Oran's chapel. Certain Irish influences in its architecture indicate that it dates to about the mid 12th century. The building was used as a mortuary by later descendants of Somerled's son Ranald, and either Ranald or Somerled may have built it.

Өлім

1164 жылы Сомерлед Шотландияға теңіз жолымен шабуыл жасағанда қаза тапты, бұл шабуыл Рейнфрю шайқасымен аяқталды. Шайқас Рейнфрю маңында Глазго епискобы Герберт (1164 ж. қайтыс болды) және Ланарк шерифі Балдуин Биггар (1160-шы жылдарда өмір сүрген) басқарған күштерге қарсы болды. Мелроуз жылнамасында Сомерледтің басып кірген әскерінің саны көп екендігі айтылады, ал Манн жылнамасында 160 кеме болғандығы көрсетілген. Алайда, ортағасырлық жылнамашылардың сандарды көбірек көрсетуге бейімділігін ескере отырып, мұндай нақты сандардың дұрыстығы күмәнді. Екі жылнама да оның әскерінің Ренфрюге түскенін және шотландтармен шайқасқа түскенін, нәтижесінде олар көп есе аз күштерден «сансыз» шығынға ұшырағанын жазады. Макдональдтар тарихы мен Кланранольд кітабында сақталған кейінгі дәстүрлер Сомерледтің сатқындықпен өлгенін айтса да, заманауи дереккөздер оның шайқаста қаза тапқанын көрсетеді. Куәгер жазған «Кармен де Морте Сумерледи» еңбегінде Сомерледтің «найзамен жараланғаны және қылышпен шабуылға ұшырағаны» айтылады, сондай-ақ дін қызметкері оның басын кесіп, епископқа тапсырғаны жазылған. Сомерледтің шотландтарға шабуыл жасауының себебі белгісіз. 1160-шы жылдардың басында Леннокс пен Коуал арасындағы теңіз аймағында және Клайдтың шығыс жағалауында Галлоуэйге қарай шотландтардың бірігуі күш алды. Дәуіт осы жағалаудағы аумақты ондаған жылдар бұрын, Аргилл билеушілерінің 1130-шы жылдардағы династиялық күресі кезінде туындаған теңізден келетін қауіпке қарсы тұру үшін қоныстандыруды бастаған болуы мүмкін. Оның шабуылдаған жері Шотландияның стюарды Уолтер Фиц Аланның отбасының орталығы болған Ренфрю болды, ал Сомерледтің күштері Уолтердің күштерімен, тіпті стюардтың өзі басқарған күштермен шайқасқан болуы мүмкін. Сомерлед осы қауіпті жоюға немесе азайтуға тырысқан болуы мүмкін. Дюгальд патшалық билікті қысқа уақытқа ұстаған болуы мүмкін, бірақ жыл соңына дейін Манн жылнамасы оның анасының інісі Рагнвальд Олафссон Манн билігін күшпен басып алып, патшалық таққа отырғанын жазды. Содан кейін Годред он жылға жуық жер аударылғаннан кейін аралдарға келді, норвегиялықтардың көмегімен ағасы Рагнвальдты жеңіп, таққа отырды. Уақыт өте келе Годред солтүстік Гебридтер мен Скай аралдарының көп бөлігін қайтарып алған сияқты. Алайда, 1156 жылы Сомерледтің басып алған Хебрид аралдары Сомерледтің ұрпақтарының қолында қалды. Бұл аймақ оның тірі қалған ұлдары арасында бөлінген болуы мүмкін, бірақ заманауи дереккөздер бұл мәселеде үнсіздік сақтайды. Жердің нақты бөлінісі белгісіз. Кейінгі ұрпақтар арасында жерді бөлу туралы мәліметтер бар болғанымен, мұндай шекаралар хаостық 12 ғасырда болған деп есептелмейді. Сомерледтің тірі қалған ұлдарының аумағы солтүстіктегі Гленелгтен оңтүстіктегі Кинтайр Муллға дейін созылуы мүмкін, Ангус ең солтүстік аймақты, Дюгальд Лорнға (мүмкін, мұраның көп бөлігімен) және Ранальд Кинтайр мен оңтүстік аралдарда билік еткен болуы мүмкін. Шотландиялықтар Сомерледтің теңіз патшалығының құлауын және қайта құрылуын бастапқыда қолдаған болса да, Годредтің атынан араласуы Шотландияның аймақта мүддесі бар жалғыз сыртқы күш емес екенін көрсетті.

In 1164, Somerled died in a seaborne invasion of Scotland, which culminated in the disastrous Battle of Renfrew, fought near Renfrew, against forces led by Herbert, Bishop of Glasgow (d. 1164), and Baldwin of Biggar, Sheriff of Lanark (fl. 1160s). The Chronicle of Melrose describes Somerled's invasion force as vast, and the Chronicle of Mann numbers it at 160 ships, although the accuracy of such a precise count is contentious given the propensity of mediaeval chroniclers to exaggerate their figures. Both these chronicles record that his forces landed at Renfrew, where they engaged the Scots, suffering "innumerable" casualties at the hands of a much smaller force. Although later tradition, preserved in the History of the MacDonalds and the Book of Clanranald, maintained that Somerled fell by treachery, contemporary sources indicate that he more likely fell in battle. The Carmen de Morte Sumerledi, written by an eyewitness, records that Somerled was "wounded by a [thrown] spear and cut down by the sword", and states that a priest severed his head and delivered it into the bishop's hands. It is uncertain why Somerled launched his attack upon the Scots. The early 1160s saw a period of Scottish consolidation in the maritime region between the Lennox and Cowal, and along the eastern coast of the Firth of Clyde towards Galloway. David may well have begun the infeftment and settlement of this coastal district decades earlier, to counter the seaborne threat that the rulers of Argyll posed during the dynastic challenges of the 1130s. The target of his invasion appears to have been Renfrew, the centre of the family of Walter FitzAlan, Steward of Scotland, and Somerled's forces may well have engaged those of Walter—possibly even led by the steward himself. Although Somerled may have sought to eliminate or reduce this perceived threat, Although Dugald may have held onto the kingship for a short while, before the end of the year the Chronicle of Mann records that his maternal uncle, Ragnvald Olafsson, violently seized control of Mann and gained the kingship. Immediately afterwards, Godred arrived in the Isles after almost a decade in exile, defeated his brother Ragnvald with Norwegian assistance, and secured himself upon the throne. In time, Godred appears to have regained most of the northern Hebrides and Skye. The Hebridean territories lost to Somerled in 1156, however, appear to have been retained by the latter's descendants. It is more than likely that this domain was divided amongst his surviving sons, although contemporary sources are silent on the matter. The precise allotment of lands is unknown. Although the division of lands amongst later generations of descendants is known, such boundaries are unlikely to have existed during the chaotic 12th century. The territory of Somerled's surviving sons may have stretched from Glenelg in the north to the Mull of Kintyre in the south—possibly with Angus ruling the northernmost region, Dugald centred in Lorne (with possibly the bulk of the inheritance), and Ranald in Kintyre and the southern islands. Although the Scots may have originally welcomed the collapse and reordering of Somerled's sea kingdom, and the Norwegian intervention on Godred's behalf signalled that Scotland was not the only external power with interests in the region.

Ұрпақтар

Сомерледтің кем дегенде бес ұлы мен бір қызы болғаны белгілі. Әкесімен шайқаста қаза тапқан Гиллбрайд, мүмкін, ертерек, белгісіз некеден туған болар. Олаф туралы аталған дерек тек Манн жылнамасында ғана кездеседі. Сомерледтің қызы Беток Иона монастырының приоры болған. Дугальд пен Ранальд екеуі де күшті ұрпақтар қалдырды. Дугальдтан 13 ғасырдың Аргилл иелері мен Макдугалл кланы тарады. Раналдтан Арал иелері, Дональд, Макрори және МакАлистер кландары тарады. 2000 жылдардың басынан бері Сомерледтің әке шежіресімен байланысты тегі бар ер адамдарда бірнеше генетикалық зерттеулер жүргізілді. 2004 жылы жарияланған мұндай зерттеулердің бірі Дональд кланының бес басшысының, барлығының әке шежіресі Сомерледке дейін жететінін, шын мәнінде ортақ атадан тарағанын көрсетті. Осы бес басшы: Макдональд Макдональд, Макдональд Слит, Макдональд Кланраналд, Макдональд Гленгарри және МакАлестер Луп пен Кеннокс. Бесеуінің де әке шежіресі Сомерледтің немересі Дональдтан басталады. Бұл көрсеткіштер Сомерледтің шамамен 500 000 тірі әке шежіресінен тараған ұрпағы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл сан бүкіл әлемде шамамен 2 000 000 еркек Макдональд бар деген есептеу арқылы алынды; демек, осы Макдональдтардың шамамен 400 000-ы осы генетикалық маркерді алып жүреді. Дональд кланының кең аумақтық билігі МакАлистер, МакДональд және МакДугалл тегі арасындағы пайыздық айырмашылықты түсіндіруі мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, ең күшті кландар кіші кландарды тәуелділер ретінде өздеріне тартқан. Орта ғасырдың соңында шотландтар тегін қабылдағанда, көптеген тәуелділер, туыс болса да болмаса да, күшті басшылардың тегін қабылдады. Бұл генетикалық маркер Шотландияның кельт тілінде сөйлейтін аймақтарында өте сирек кездеседі, бірақ Норвегияда өте кең таралған. Екі генетикалық зерттеу де Сомерледтің әке шежіресінің Скандинавиядан шыққандығын көрсетті.

Мұра

Жылдар бойы Сомерледтің өмірі мен мансабы туралы түрлі түсініктер қалыптасқан. Дәстүрлі еңбектер, мысалы, халықтық тарихтар, ру тарихы және 19 ғасырдағы зерттеулер Сомерледті кельт батыры ретінде көрсетеді: ол Шотландияны басып келген скандинавтардың билігінен азат еткен, тәуелсіз мемлекет құрған және гаэль мәдениетінің қайта жандануын бастаған адам. Мұндай бейнелер ерте заманғы деректердегі әңгімелерді сынсыз қабылдауға негізделген және қазіргі заманғы деректерде сақталған мәліметтерге қайшы келеді. Ерте заманғы көздер мен кейбір кешірек тарихтар Сомерледтің аралдардағы өрлеуін келттер мен скандинавтар арасындағы ксенофобиялық қарым-қатынас тұрғысынан бейнелесе де, қазіргі тарихи зерттеулер Сомерледті оның бәсекелесі, қарындасының күйеуі Годредпен бірдей мәдени ортада қарастырады. Соңғы уақытқа дейін, 19 ғасырғы этнографиялық көзқарастардың күшті ықпалымен қазіргі ғылым Сомерледтің шотландтармен болған қақтығыстарын шетелдік феодализмнің таралуына қарсы жергілікті кельт консерватизмінің күресі ретінде қарастырды. Алайда, жақындағы зерттеулер сол кезеңде Солтүстік Шотландияға енгізілген феодалдық әдет-ғұрыптарға жергілікті халықтың таңқаларлық бейімделуін көрсетті. Оның қарындасының күйеуі Малкольмды Малкольм МакХетпен жаңылыстыру Сомерледтің феодалдық емес қозғалысты қолдағанының дәлелі ретінде жорылған. Бірақ, бұл күйеуінің Александр I-нің ұлы екені анықталғаннан кейін, Сомерледтің шотланд тәжімен қақтығысы феодалдық жақтастар мен оларға қарсылардың арасындағы шайқастан гөрі, Давид I және оның ұрпақтарының кездескен үнемі болатын династиялық көтерілісіне қатысуы ретінде қарастырылады. Осылайша, Сомерледтің көптеген іс-әрекеттерінің артында некелік байланыстар жатыр.

Шығармадағы суреттер

•Соммерлед – Реган Уокердің «Жазғы жауынгер» романының орталық тұлғасы, ол Норд гаэлдері Аралдар Корольдігін қалай құрғанын баяндайды. •Соммерлед – Найджел Трентердің «Аралдардың иесі» романының басты кейіпкері. •Соммерлед – Антония Сениордың «Қысқы аралдар» романының басты кейіпкері. •Соммерлед – Джон Агардың «Екінші ұлдар: Соммерлед – Аралдардың бірінші иесі» романының басты кейіпкері.