Кіріспе

XVI ғасырдағы еврей саяси белсендісі Давид Рубени (1490–1535/1541?) Шенгольд еврей энциклопедиясында «жартылай мистик, жартылай авантюрист» деп сипатталған. Кейбір ғалымдар оның ақсүйек екендігі туралы айтқан сөздеріне сенуге асықпай, мұндай мәлімдемелердің артында алаяқтық болуы мүмкін деген күдік тудырады (Реубенидің жас король Иоанн (Жоао) Португалиялықтың көмегімен мұсылмандарға қарсы христиандар мен яһудилер арасында одақ құруға тырысқанына қарамастан), бірақ 1525 жылдың қараша айында ол корольдің алдына қабылданды, оған Папа Климент VII-нің ұсыныс хаты қоса берілді. Рубени өзінің айтуынша, ол қайтыс болған монархтың (Хабор королі Сулейманның) ұлы екенін және қазір оның үлкен ағасы, Хабор королі Иосиф басқаратын осы патшалықтың соғыс министрі болғанын мәлімдеді. Рубенидің сөзіне сене келсек, осы патшалықта 300 мың «израильдік» тұрғын болған. Португалия королі бұл идеяға әсерленіп, бастапқыда Рубениге португалдық қару-жарақпен көмектесуге келісті, бірақ бес айдан кейін Рубени Португалия королінің көңілінен шығып, оның ниеттеріне күмән келді, содан кейін король одан өз патшалығын тастап кетуді сұрады.

Шығу тегі

Рубенінің тегіне қатысты сырлар көп, және олар бүгінгі күнге дейін шешілмеген. Гедалия ибн Яхья бен Жүсіп оны "қоңыр терілі, негрге ұқсас, аласа бойлы адам" деп сипаттайды, оның туған жері құпия болып қала береді. Ибн Яхья былай деп толықтырады, Дәуіт Рубени Португалияға келгенде, ол тек иврит және араб тілдерін білгендіктен, сапарында оған жеңілдету үшін аудармашылар қажет болған. Рубени 1490 жыл шамасында Хабор немесе Хайбар деп аталатын жерде дүниеге келгенін айтқан, кейін Арабия түбегіндегі орталық Хиджазда осы атпен сабақтасқан жермен анықталды. Ол ағасы, Жүсіп патшаның, жетпіс ақсақалмен бірге елді басқарып, осы аймақты байлығы үшін басып алған түріктерге қарсы одақтас іздегенін баяндады. Тағы бір нұсқа бойынша, оның нағыз тегі Үндістанның Малабар жағалауындағы Кранганор портына қатысты, онда көп ғасырлар бойы үлкен және ұйымдасқан еврей қауымы өмір сүрген. Көзге түсетін нәрсе – оның тегін Ауғанстанмен байланыстыратын да бір тұжырым бар. Дауд Рубани – паштун халқының халық батыры, ал есімдердің ұқсастығы көзге ұрып тұрады. Бұл дәлелді профессор Уолтер Фишель тапқан, ол Ауғанстанның көне зираттарынан табылған еврей-парсы жазуларының шолуын жариялаған, бұл елдің түкпір-түкпірінен табылған, Ауғанстанның жоғалған ортағасырлық астанасы Фирозкохта орналасқан парсы еврей саудагерлерінің қауымын көрсетеді. Бірақ Ауғанстанда еврейлердің болғанын білеміз, одан артығын білмейміз.

Римге жіберілген

Дэвид Рубени үш христиан патшасы мен бір яһуди патшалығы арасындағы ұлы одақты жоспарлаған: Киелі Рим империясының королі Карл V, Франция королі, Престер Джон – Эфиопия императорының батыстағы аты, және сол кезде Рубенидің бауыры басқарған Хайбар яһуди патшалығы. Бұл одақтың басты мақсаты – Осман түріктерін Израиль жерінен қуу үшін қажетті әскерді жинау, сондай-ақ Рубенидің ойынша, Исраил халқының құтқарылуына көмектесу еді. Осы мақсатқа жету үшін Рубени Рим папасы Климент VII-нің көмегіне мұқтаж болды, сондықтан ол Римге аттанды. Римде еврей досының көмегімен ол Папаға толық жоспарын баяндады. Папа өзі жеке осы одақты құруға қатыса алмайтынын айтты, бірақ Дэвид Рубениді Карл V-тің әпкесімен үйленген Португалия королі Жоаоға (Иоаннға) жолдады. Рубени келісіп, Рим папасының ұсыныс хаттарымен Италиядан Португалияға сапарлады. Соңында Рубени Португалия королінің алдына шықты. Король бұл идеяға қызығып, бастапқыда Рубениге португалдық қару-жарақпен көмектесуге келісті. Бірақ бес айдан кейін Рубени Португалия королінің күдігіне ілігіп, оның ниетіне сенбеген король оны өз елдерінен кетуге мәжбүр етті.

Шығыс саяхаттары

1522 жылғы 8 желтоқсанда Хайбардан шығып, он күндік сапармен Жедда портына жетіп, Қызыл теңізден өтіп, қаралар елі Суаким қаласында қайығынан түсті. Содан кейін ол солтүстік Суданның Нубия шөлі арқылы Нил өзені бойымен солтүстікке қарай бағытталған түйе керуеніне қосылды. Ол мұсылманша киініп, Мұхаммедтің ұрпағымын деп айту арқылы өзін жасырды. Мұсылман елдеріндегі қауіпсіздігі үшін мұндай шара қолданды. Ақыры ол Каирге (оның мұсылмандық сыртқы келбетіне байланысты еврей қабылдауға ықыласты болмаған), Газаға, Хебронға (онда ол Патриархтардың мазарына барды) және Иерусалимге жетті. Еврейлерге сөйлегенде ол шығыстағы үлкен еврей мемлекеттері туралы айтты, бұл Кочин немесе Йемендегі еврей қауымдастығына сілтеме болуы мүмкін. Португалдықтар Гоаны жаулап алған болатын. Рубени 1523 жылдың көктемінде Осман империясына, ал 1524 жылдың ақпан айында Александрия арқылы Венецияға сапарлады.

Еуропалық саяхат

Венецияда ол шығыстағы яһудилердің миссиясын өкілдік ететінін айтып, VII Климентке есеп берді. Римге сапарға шығу үшін ол еврей суретшісі Мозеден және еврей саудагері Фелицеден қаржы жинады. Сол айда Рубени ақ атқа мініп қалаға кірді. Рубени Витербо кардиналы Джайлз бен VII Климент Папасымен кездесті. Ол соңғысына Арабиядағы өзінің бауыры Жүсіп Рубени билік ететін, Мұса пайғамбардың ұрпақтары Самбат өзенінің жанында қоныстанған яһуди патшалығы туралы әңгіме айтты. Өзінің сөздерін растайтын португалдық капитанның хаттарын әкелді. Португалия министрі Мигель да Силва өзінің сарайына Рубени одақтастар табуға көмектесе алатынын хабарлады. Португалиялықтар 1521 жылы Мысырды басып алып, құнды дәмдеуіш саудасын өздеріне бұрған I Селимге қарсы күресіп жатқан еді. Яһудилер Рубениге Португалия королі III Иоаннның резиденциясы – Альмейримге сапарға ақша жинады, ол 1525 жылдың қарашасында сонда жетті. Бастапқыда король оған сегіз кеме мен 4000 зеңбірекпен жасақталған әскерді уәделеді. Күдікті маррандарды қуғынмен айналысқан король яһудимен одақ құруды қиындыққа тапты. Келіссөздер кезінде король конверсоларға араласпады. Шығыс киіміндегі шаңғыл жәндіктей көрінетін Рубенидің ерекше келбеті және мессиандық талаптары ақсүйек жас Диего Пирестің назарын аударды, ол Рубенидің көмегімен еврей дініне қайта оралып, Соломон Молчо деген есімді алды. Барбария мемлекеттерінің еврей елшілері Португалия сарайында Рубенимен кездесті. Кейбір конверсолар осы оқиғаға соншалықты қуанды, олар Бадахоз маңында көтеріліс көтеріп, инквизициядан конверсо әйелді босатты. Португалия билігі Рубенидің миссиясы және халық арасындағы тәртіпсіздіктердің қаупінен алаңдады. Содан кейін Рубени өзінің мәселесін Папа сарайына жеткізу үшін Авиньонға, содан кейін Миланға барды. Сол жерде ол тағы да Молчомен кездесті, ол Шығысқа сапар шегіп, мессиандық талаптарды алға тартқан еді. Миланда екі авантюрист дауласып қалды. Рубени Венецияға қайтып келді, онда Сенат оның Шығыстағы яһудилерден көмек алу жоспарларын қарау үшін комиссия тағайындады.

Тұтқындалу және өлім

Рубеніге Венециядан кету туралы ескертілді. Ол тағы да Соломон Молчомен бірге император Карл V-мен кездесу үшін Болонья мен Ретисбонға (Регенсбург) аттанды. Рубені Карл V-ге Шығыс еврейлерінің Осман империясына қарсы одағын ұсынды. Ретисбонда Рубени мен Молхо Росхаймның Жозельмен кездесті, ол императордың күдігін туғызбау үшін ескертті. Жозель империядағы яһудилердің мәселелерін көтеруден алаңдады. Рубені мен Молхо әрі қарыстай бергенде, билік өкілдері оларды шынжырлап, Мантуядағы императорға алып барды. Сол жерде Молхо мен Рубени екеуін де инквизиторлар тексерді. Біріншісі император Карл V (Цезарь Карло) билігі кезінде 1530 жылы өртеуге сотталды. Рубени Испанияға әкетіліп, Ллеренадағы инквизицияға тапсырылды. 1535 жылға дейін ол сол жерде тұтқында болды. Кейін одан ештеңе естілген жоқ. Ол сол жерде қайтыс болған болуы мүмкін, өйткені Геркулану "Индиядан (sic) Португалияға келген еврей" 1541 жылы Эворадағы авто-да-феде өртелгенін хабарлады. Тағы бір дерек Рубени 1535 жылдан кейін Испанияның Ллерена қаласында қайтыс болғанын айтады. Рубенидің күнделігі Оксфордтың Бодлеан кітапханасында сақталады. Бреслаудағы еврей семинариясында да бір данасы болған болуы мүмкін, бірақ бұл орын 1938 жылы нацистер тарапынан қиратылды. Оның бөліктерін Генрих Гретц өзінің "Иудейлер тарихы" (9-том), ал толық нұсқасын Neubauer, M. J. C., ii-де жариялады.