Кіріспе

Бразилиялық журналист, әңгімеші және драматург Жоао до Рио – бразилиялық журналист, әңгімеші және драматург Жоао Пауло Эмилио Кристовадо дос Сантос Коэльхо Барретоның псевдонимі, африкалық түкпірден шыққан бразилиялық автор және журналист (5 тамыз 1881 ж., Рио-де-Жанейро – 23 маусым 1921 ж., Рио-де-Жанейро). 1910 жылдың 7 мамырында Бразилия әдебиет академиясының 26-орындығына сайланды.

Өмір

Альфредо Коэльо Барретоның (математика пәнінің мұғалімі және позитивист) және Флоренсия дос Сантос Барретоның (үй шаруасындағы әйел) ұлы Паулу Баррето Хосписио көшесінде, 284-үйде (қазіргі Буэнос-Айрес көшесінде, Рио-де-Жанейро қаласының орталық бөлігінде) дүниеге келді. Ол дәстүрлі «Сан-Бенту» мектебінде (Colégio de São Bento) португал тілі сабақтарын алды, онда ол әдебиетке қабілеттілігін көрсетті. 15 жасында Ұлттық гимназияға қабылданды, қазіргі «Педро II» мектебі (Colégio Pedro II). 1899 жылдың 1 маусымында, 18 жасқа толмаған кезінде, ол «Трибуна» газетінде алғашқы мәтінін жариялады. Өзінің атымен қол қойылған бұл мәтін – Сантана театрында (қазіргі Карлос Гомес театры) қойылған Ибсеннің «Куыршақ үйі» пьесасы туралы «Люсилия Симоес» атты рецензия болды. Көп жазатын автор Паулу Баррето 1900-1903 жылдар аралығында «O Paiz», «O Dia» (қазіргі газет емес), «Correio Mercantil», «O Tagarela» және «O Coió» сияқты сол кездегі көрнекті басылымдармен түрлі псевдонимдермен ынтымақтастық етті. 1903 жылы Нило Песанья оны «Gazeta de Notícias» газетіне тағайындады, ол 1913 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді. Осы басылымда оның ең танымал псевдонимі – Жоао до Рио пайда болды. 1903 жылдың 26 қарашасында ол «O Brasil Lê» («Бразилия оқиды») атты мақалаға қол қойды, бұл кариока оқырмандарының әдеби талғамдарын зерттеу болды. Гомес (1996, 44-бет) көрсеткендей, «осы уақыттан бастап әдеби бейнені қалыптастыратын есім Паулу Барретоны жаба бастады. Ол барлық кітаптарын осы маска астында жариялап, атаққа ие болды. Атымен қатар, қаланың атын да жазу қажет».

Пауло Баррето, журналист

Оның өмірбаясын жазғандардың айтуынша, Баррето Бразилия баспасөзінде ХХ ғасырдың басында пайда болған жаңа журналист үлгісін бейнеледі. Осыған дейін зиялылардың әдеби және журналистік қызметі жеңіл-жеңіл саналды, көбінесе бос уақыты көп адамдардың (мысалы, мемлекеттік қызметкерлердің) қосымша әрекеті ретінде қарастырылды. Пауло Баррето әдеби шығармашылықты дамытып, осыдан табыс табуды бастады, түрлі оқырмандарды тарту үшін оннан астам қалам аттарын пайдаланды.

Риодағы діндер

1904 жылдың ақпан және наурыз айлары аралығында ол "Риодағы діндер" (As religiões no Rio) атты бірнеше мақала жариялады. "Тергеу журналистикасы" сипатынан өзге, бұл маңызды антропологиялық және әлеуметтанулық талдау болып табылады, ол бастапқыда осы ретінде танылды, әсіресе африкалық культтар туралы төрт пионерлік мәтін, Нина Родригестің осы тақырыптағы жарияланымдарынан елу жылдан астам бұрын жарық көрді (сонымен қатар, Родригестің еңбектері көбінесе Баияның академиялық айналымымен шектелген). Ғалымдар "Риодағы діндер" мен француз жазушысы Жюль Бойдың "Париждегі шағын діндер" (1898) кітабы арасындағы ұқсастықтарды атап көрсетті. Дегенмен, ұқсастық ресми тұрғыдағы орындалу жоспарына қарағанда, жалпы идеяда (ірі қаладағы діни азшылықтардың көріністерін зерттеу) көбірек байқалады. Мақалалар сериясы қызығушылықты қатты қозғап, Баррето оларды кітап түрінде жариялады және алты жылдың ішінде 8000-нан астам дана сатылды. Бұл жетістік сол кездегі шектеулі оқырман қауымын және жоғары сауатсыздық деңгейін ескерсек, одан да әсерлі. Кейбір өмірбаян жазушылар Барретоны жинақтарды жариялаудан түсетін пайданы түсінгеннен кейін (Бразилияда 20 ғасырдың екінші жартысында кең таралған құбылыс), өзінің библиографиясын кеңейту үшін "формула" жасады деп сынады.

Пауло Баррето, өлмейтін

Бразилия әдебиет академиясына үшінші рет (1910) сайланған Паулу Баррето қазір атақты "fardão dos imortais" ("өлімсіздердің киімі") киіп, академияға қабылданған алғашқы адам болды. Бірнеше жыл өткен соң, өзінің қарсыласы, ақын Умберто де Кампос сайланғаннан кейін Баррето аталған мекемеден алшақтады. Кейбір өмірбаян жазушылардың сөзінше, оның қазасы туралы хабарды естіген анасы, академия мүшелеріне дәстүрлідей академия залында аза тұру рәсімі өткізілмеуін бұйырды, себебі оның ұлы мұндайға келіспеуі мүмкін еді.

Пауло Баррето, гомосексуалист

Баретоның жыныстық бағыттары ерте кезден-ақ замандастарының күдігін тудырды (кейін, қысымын келтірді). Отбасы құрмаған, әйелі немесе белгілі сүйіктісі болмаған оның көптеген шығармаларында айқын гомоэротикалық еңбектер кездеседі. Бұл күдік оның Бразилияда "күрсінген" Оскар Уайльдтің жарнамашысы ретінде таныстырғанда және оның туындыларын португал тіліне аударғанда расталды. Тарихшылар оны "көрнекті қара нәсілді гомосексуал жазушы" деп сипаттайды. "Мода үлгісі" сияқты киінген ерекше тұлға (Родригес, 1996, 239-бет), Барето сол дәуірдің қалыпты стереотиптеріне қарсы тұруға батыл болған жоқ. Дегенмен, әлеуметтік және саяси салаларда жаңа идеяларды қорғауға тырысқандықтан, Гилберто Амадо жазғандай, оның "көктемгі, қалың ерін және қараңғы келбеті, өте жылтыр пальтомен" барлық түрдегі реакционерлер, гомофобтар және расистер, мысалы, Умберто де Кампус үшін оңай нысана болды. 1916 жылы Изадора Дунканмен (Рио-де-Жанейро қалалық театрында өнер көрсеткен кезде) болған болжамды "қызбалық" оның жыныстық екіұштылығын көрсетеді. Дункан мен Барето бұрын Португалияда кездескен, бірақ Риодағы өнер көрсетуі кезінде ғана жақын болды. Бұл жақын қарым-қатынастың дәрежесі әлі де құпия. Родригес (1996) бұл туралы аңыз немесе жарнама, баспасөздің назарын аудару үшін жасалған амал деп айтады, ал басқа дереккөздер бишінің Баретодан оның педерастиясы туралы сұраған, ал оның француз тілінде "Je suis très corrompu" (Мен өте бұзылғанмын) деп жауап берген деген болжамды диалогты келтіреді.

Пауло Баррето, паладин

1920 жылы Баррето "А Патрия" (Отан, оның қарсыластары оны ирониямен "Матриа" немесе Аналық деп атады) журналын шығарды, онда ол Повоа-ду-Варзимнен келген португал балықшылары – повейролардың мүдделерін қорғауға тырысты, олар Рио-де-Жанейро қаласын балықпен қамтамасыз етті. Бразилия үкіметінің балық аулауды ұлттықтандыру туралы заңынан қорқыныш сезінген повейролар ереуілге шықты. Барретоның португал колониясын қолдауы оған көптеген жауларды, көптеген моральдық жарақаттарды (екі көзді шошқа майы олардың ең жеңілі болды) және тіпті физикалық шабуылдың ұятты эпизодын сыйлады: ол мейрамханада тамақ ішкенде жалғыз қалдырылып, ұлтшылдар тобымен ұрысқа түсті.

Жоао до Рионың өлімі

1921 жылғы 23 маусымда Барретоның денсаулығы нашарлап, ауыр сезіне бастады. Ол таксиге мініп, жағдайы нашарлаған сайын жүргізушіден машинаны тоқтатып, бір стақан су әкелуін сұрады. Бірақ көмек келгенге дейін, ол кенеттен миокард инфарктінен қайтыс болды. Жоао ду Рионың қазасы туралы жаңалық қала бойынша жылдам тарады. Жазушының жерлеу рәсіміне шамамен 100 мың адам келді, ол бірнеше жыл бұрын Годофредо де Аленкар деген псевдониммен әртүрлілікке деген басымдық ниетін білдірген еді:

Ұйымдасқан қоғамдарда тек элита мен алаяқтар ғана қызығушылық тудырады. Өйткені олардың болжау мүмкін емес мінез-құлқы және ресурстардың батылдығы мен адалдықтан безгішілік жағынан ұқсастығы бар. (Гомес, 1996, 69-бет). Пауло Баррето есімі Рио-де-Жанейро қаласындағы Ботафого ауданындағы қарапайым көшеге берілген. Грасильяно Рамос атап өткендей, көрсетілген құрмет шамалы: оған қысқа ғана көше сыйлаған (Гомес, 1996, 11-бет). Оның есімі Португалияның Лиссабон қаласындағы алаңның аты болып табылады, онда оның құрметіне кішкентай ескерткіш орнатылған (оның ішінде мына цитата бар: "Португалиялықтар португал халқын сүйгенім және қорғағаным үшін маған ештеңе қарызды емес, себебі мен осылай туған елімді екі есе жақсы көремін, құрметтеймін және сағынамын." / "Nada me devem os portugueses por amar e defender portugueses, porque assim amo, venero e quero duas vezes a minha pátria.").

Хронологиясы

1881: Пауло Баррето 5 тамызда дүниеге келді. 1896: Ұлттық гимназияға (қазіргі Педро II колледжі) қабылданды. 1898: Пауло Барретоның кенже інісі Бернардо Гутенберг қайтыс болды. 1899: 1 маусымда алғашқы мәтіні жарық көрді. 1900: Рио-де-Жанейродағы газеттерге жаза бастады. 1902: дипломатиялық қызметке түсуге тырысты, бірақ Рио-Бранко бароны оны семіз, мулат және гомосексуал болғандықтан дипломатиялық жолмен қабылдамады (Гомес, 1996, 114 б.). 1903: Нило Песаньяның көмегімен «Газета де Нотисиас» газетінде жұмыс істей бастады, ол 1913 жылға дейін сонда қызмет етті. 1904: Ақпан мен наурыз аралығында «Газета» газетінде «Риодағы діндер» атты мақалалар сериясын жариялады, кейіннен ол кітапқа айналды. 1905: Қарашада лекция оқуға кірісті. 1906: «Chic Chic» атты алғашқы пьесасы (журналист Ж. Бритомен бірлесіп жазылған) сахнаға қойылды. 1907: «Клотильда» драмасы «Рекреио Драматико» театрында қойылды. Сол жылы Бразилия әдебиет академиясына екінші рет үміткер болды. 1908: Желтоқсанда Португалия, Лондон және Париж қалаларына сапар шекті, алғаш рет Еуропаға барды. 1909: Наурыз айында Барретоның әкесі қайтыс болды, ол анасымен бірге Лапаның ескі ауданына (бірақ бөлек үйлерде) көшіп кетті. Қарашада Вириато Коррейямен бірлесіп «Ертеде бір уақытта» атты балалар кітабын шығарды. 1910: Бразилия әдебиет академиясының мүшесі болып сайланды. Желтоқсанда Еуропаға екінші рет саяхат жасап, Лиссабон, Порту, Мадрид, Барселона, Париж, Франция Ривьерасы және Италияға барды. 1911: Баррето берген қарызбен Иринеу Мариньо «Газетадан» кетіп, маусым айында «A Noite» (Түн) мерзімді басылымын шығарды. Бір жылдан кейін ол қарызын толығымен қайтарды. 1912: Оскар Уайльдтың «Нәмірлер» кітабы Баретоның аудармасында жарық көрді. 1913: Лиссабон Ғылым академиясының шетелдік тілшісі болды. Қарашада Еуропаға үшінші рет сапар шекті, Лиссабонға (онда оның «Бела мадам Варгас» пьесасы үлкен жетістікке ие болды), Париж, Германия, Стамбул, Ресей, Грекия, Иерусалим және Каир қалаларына барды. 1915: Аргентинаға саяхаттап, елге ғашық болды. Ол Буэнос-Айресті гаучоның Лондоны деп жариялады (Гомес, 1996, 120 б.). 1916: Рио-де-Жанейроның Муниципаль театрында өнер көрсеткен Изадора Дункамен дос болады. Гилберто Амадомен бірге Дунканың Айдың жарығында, Каскатиньяның жанында, Тижука ұлттық паркіндегі кішкентай сарқырамада жалаңаш билегенін көрді. 1917: 22 мамырда «O Paiz» басылымына «Прая Маравильоза» (Тамаша жағажай) атты хроника жазды, онда Ипанема жағажайының ғажайыптарын жырлады. Ол болашақ ауданда екі учаскеге ие болып, сол жылы сол жерде тұруға кірісті. SBAT (Бразилия театр актерлері қоғамы) құрылып, оны басқарды. 1918: Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Версальдегі қару тоқтату туралы конференцияны жариялау үшін Еуропаға саяхаттайды. 1919: «Әйел және айналар» атты әңгімелер жинағын шығарды. 1920: Рио-де-Жанейродағы португалдық колонияның мүддесін қорғаған «A Pátria» (Отан) газетін құрды. Осы себепті ол моральдық және физикалық шабуылға ұшырады. 1921: 23 маусымда миокард инфарктісінен қайтыс болды. Оның жерлеу рәсіміне 100 мыңнан астам адам қатысты.

Жаоа До Рио бұқаралық мәдениетте

Жоао До Рио бразилиялық кино және теледидарда сомдалған. Оны Хосе Левгой "Табу" (1982) фильмінде, ал Отавио Аугусто "Бразилия 18%" (2006) фильмінде бейнелеген.

Шығармалары

Рио-де-Жанейродағы діндер. Париж: Гарнье, 1904 ж.? – (1904 жылы жазылған хроника бар екені анық)
Әдеби естелік. Париж: Гарнье, 1905 ж.? Көшелердің әдемі жаны. Париж: Гарнье, 1908 ж. Бір уақытта (Вириато Коррейямен бірлесіп жазылған). Рио-де-Жанейро: Франсиско Альвес, 1909 ж. Синематограф: кариока хроникалары. Порту: Лелло & Ирмао, 1909 ж. Португалияның фаду, әндері мен билері. Париж: Гарнье, 1910 ж. Түннің ішінде. Париж: Гарнье, 1910 ж. Жак Педрейраның кәсібі. Париж: Гарнье, 1911 ж. Қалалық психология: O amor carioca; O figurino; O flirt; A delícia de mentir; Discurso de recepção. Париж: Гарнье, 1911 ж. Шапшаң өмір. Париж: Гарнье, 1911 ж. Қазіргі Португалия. Париж: Гарнье, 1911 ж. Күндер өтеді. Порту: Лелло & Ирмао, 1912 ж. Әдемі мадам Варгас. Рио-де-Жанейро: Бригиет, 1912 ж.? Ева. Рио-де-Жанейро: Виллас Боас, 1915 ж. Годофредо де Аленкардың хроникалары мен сөздері. Лиссабон: Бертран, 1916 ж.? Pall Mall Rio: 1916 жылғы кариока қысы. Рио-де-Жанейро: Виллас Боас, 1917 ж. Венсеслау заманында. Рио-де-Жанейро: Виллас Боас, 1917 ж. Сэзамо. Рио-де-Жанейро: Франсиско Альвес, 1917 ж. Санаторийден келген хаттар. Рио-де-Жанейро: Лейте Рибейро & Маурилио, 1918 ж. Әйелдер мен айналар. Лиссабон: Португалия Бразилия, 1919 ж.? Бейбітшілік конференциясы. 3 томдық. Рио-де-Жанейро: Виллас Боас, 1919–20 ж. Алға! Париж: Айило; Лиссабон: Бертран, 1919 ж. Сары гүл шоғы: мақтауға арналған жаңалықтар. Париж: Айило; Лиссабон: Бертран, 1921 ж. Әуесқойлық розариосы. Лиссабон: Португалия Бразилия; Рио-де-Жанейро: Американа, 1921 ж.? Маңызды тұлғалар, құштарлық. Постхумалды басылым. Рио-де-Жанейро: Пауло Баррето Бразилия-Португалия орталығы, 1932 ж.

Аудармалар

Риодағы діндер – Екі тілді басылым (As Religiões no Rio), Ана Лесса Шмидт аударған. Ханновер, Коннектикут: Нью-Лондон кітапханасы, 2015. Басқыншы өмір – Екі тілді басылым (Vida Vertiginosa), Ана Лесса Шмидт аударған. Ханновер, Коннектикут: Нью-Лондон кітапханасы, 2017.