Кіріспе

Патупаирехе – маори мифологиясындағы табиғаттан тыс жандар (he iwi atua), олар ақшыл немесе әдемі терілі, сары немесе қызыл шашты, көбінесе қалыпты адамдармен бірдей бойлы және ешқашан татуировка жасамайды. Бірақ олардың салған ғимараттары мен құрылыстары адам көзіне көрінбейді. 1642 жылдың желтоқсан ортасында алғашқы еуропалық саяхатшылар Курахаупо тайпасының Нгати Туматакокири руымен қақтығысқанда, бұл ру жаңа келгендерді патупаирехе деп қабылдаған болуы мүмкін деген болжам бар.

Солтүстік аралдың дәстүрлері

Солтүстік аралда патупаирехе Пиронгия тауы, Моэхау тауынан Те Ароха тауына дейінгі Коромандель жотасы, Уревера жотасы және Уайтакер жотасы сияқты тауларда мекендеген. Нгай Тухое тайпасы бойынша олар кішкентай болған, ал Ухангуи маорилері олардың кем дегенде екі метрдей биік болғанын айтады. Нгати Пору тайпасының Мохи Тюрейі олардың терісін ақ, альбиностық немесе қызыл сары түсті деп сипаттаған.

Мохау патупайаре

Нгати Мару ақсақалы Хоани Нахе баяндаған дәстүрлерде, патупайарехи маорилер келгенге дейін осы елде тұрған. Олардың хапулары – Нгати Кура, Нгати Коракорако және Нгати Тюреху. Олардың басшылары – Тахуранги, Уханавана, Нукупори, Туку, Рипироату, Тапу те уру және Те Рангипури. Патупайарехинің жауымдасуының бір себебі – маорилер оларды Моэхау тауынан қуған екен, сол жерде олардың атасы Таматекапуа таудың басындағы үңгірде жерленген, ал үңгірдің үстінде ағаш папоротнигі бар деседі. Моэхау тауы олардың ең қастерлі жері еді. Хинерехиа Моэхау жотасынан шығып, Вайтемата портындағы тұманды төмен суда моллюска жинағанда маори еркегімен кездесіп, ғашық болды. Олар Мотуихеде бірге тұрды және бірнеше балалары болды. Хинерехиа тек түнгі уақытта тоқыды; оған ашуланған ауыл әйелдері тохунгадан таң атқаннан кейін де тоқуын тілеп, осы арқылы өнерді үйренбекші болды. Тохунга әйелдерге таңғы жарықтан терезелерді жабуды және құстарға әдеттегідей таңды әнмен қарсы алудың орнына үнсіз болуды бұйырды. Осылайша олар сәттілікке жетті, бірақ Хинерехиа алданып қалғанын түсінгенде, күйеуі мен балаларын тастап кеткеніне қатты қайғырып, бұлттың ішінде Моэхауға қайтып ұшты.

Нғати Ронгоу және патупайарехи

Мататахи басшылығымен бес Нгати Ронгоу (немесе Нгаи Ронгои) адамы аң аулауға шықты. Жолға шыққаннан кейін, олар реварева ағашынан ілінген қалампырды тауып, оны кесіп алып, өздерінікі деп санады. Олар жолымен жүріп, ақырында жолдың өсіп жатқан supplejack-пен тосылғанын көрді, ол бұралып, өсіп тұрғанда, ішінде патупайарехе рагиора сияқты өсімдіктер өсіріп жатқан қоршау құрады. Олар жолын жалғастырып, шошқа аулап, қалампырға қайтып келді. Бір адам қалампырды арқалап қайтуға тырысты, бірақ ол тым ауыр болғандықтан, салмағынан құлап, демалуға мәжбүр болды, сондықтан оны тастап, ауылдарына бет бұрды. Ертесі күні аулаған шошқаны пісіргенде, оны ашқанда, hāngī-де тек тері мен сүйектер ғана болды. Сол түні қалампырды арқалап әкелуге тырысқан адам үйінен сүйреп әкетілді. Ол бірнеше ағашқа жабысып, қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ патупайарехе соншалықты күшті болды, ағаштар жерден жұлынып шықты, ол суға әкелініп, батып кетті. Қалған төрт адам да қаза тапты.

Нгоготаха патупайаре

Арава тайпасының бір Матеарейы айтуынша, Нгоготаха тауының шыңы Те Туаху а те Атуа («Құдайдың құрбандығы») деп аталған және 600 жыл бұрын Īhenga заманында патупайарехе Нгати Руа тайпасының басты мекені болған. Олардың басшылары – Туэху, Те Рангитамаи, Тонгакоху және Ротокоху. Олар агрессивті халық емес, соғыс жаратпаған. Олардың саны кем дегенде мыңға жетеді деп есептелген, ал терісінің түсі пакеханың ақ түсінен бастап, қарапайым маориге ұқсас болған, көбінесе «қызыл» түсті болған. Шаштары қызыл немесе алтын реңді, ал көздері қара немесе кейбір пакехалар сияқты көк түсті, және олар кез келген адам сияқты бойы биік болған. Әйелдер әдемі, «күллі ақ терілі, шаштары жылтыр» болған. Киімдері – пакеранги (қызыл боялған зығыр мата), пора және пуреке («қалың кілемдер»). Hōne Taare Tīkao айтуынша, олар Банкс түбегінің төбелерінде және Литтелтон гаваньының үстіндегі биіктіктерде, мысалы, Рапаки шығанағының артындағы Похо о Таматеа тауларында және таулар қатарындағы; Пурау мен Порт Леви арасындағы Те Похуэ; Пюгон шығанағы мен Кішкентай өзен арасындағы Хюкика шыңы; Банкс түбегіне жақын Те У кура; және француз төбесінің биік, жартасты шыңдары; Француз фермасының үстіндегі О те хоре; О те патату (Мурман шыңы), Тара те реху және Отаки, барлығы Акароаға қарап тұрады, сондай-ақ, соңында Тухираки (Боссу тауы). Kāi Tahu дәстүрі бойынша, Тикао айтқандай, патупайарехе Оте-пататудағы топырақ кесу суын шамадан тыс пайдалану салдарынан құрып кеткен. Бұл аймақтағы Kāi Tahu Kāti Māmoe әйелінің патупайарехе сүйіктісі болған деген әңгіме бар. Құстар айдалып кеткеннен кейін ол ән шырқап, құстар қайта оралуын тілеген, сонда рухтар тау басына оралып, флейталарын ойнайтын болады. Кайхеракидің тарихы Хаутапу есімді өлімнен қайта тірілген адамнан басталады, ол шебер аңшы және тохунга болған. Құрысымен бірге аң аулап жүрген Хаутапу «екі пұнамы соғылғандай» қатты металл дыбысын естіген. Алғашында ол оны тахаке деп ойлаған, бірақ жақындағанда, бұтаның артында тұрған, оған «қола шашы» бар, ақшыл бетті, қараңғы жарқыраған екі көзді адамды көрген. Ол таңғаларлық көрініс болған, бірақ Хаутапу бұтаға қарай жүгірген. Беті аңшыдан қашу үшін тым қорқып, таңғалған әйелге екені анықталды. Хаутапу оны ашық иығынан ұстап, күн сәулесіне шығарды және сол сәтте-ақ оның келбетіне байланысты оны әйелі деп жариялады: биік, жас, ақ терілі, толық және дөңгелек «тіке көкжиектер», кең, күшті жамбас, «әдемі қисықтар», берік аяқ-қол және «күнде қызғылт қола реңкпен жарқыраған» қалың шашы. Оның киімі – кордилина жапырақтарынан жасалған белдік мата. Ол кім және қайдан келгенін сұрағанда, ол «Менің атым Кайхераки. Менің халқым жоқ, нәсілім жоқ, ешкімді де білмеймін. Менің үйім сол жақта [Такитиму таулары]. Мен маоримін, бірақ маори емеспін. Мен көп тіл білемін, құстардың тілдерін білемін. Мен таудың баласымын; Такитиму – менің анам» деп жауап берді. Хаутапу оның патупайарехе екенін бірден мойындады. Ол оны осындай мәртебеден босату үшін рәсім жасауды шешті және отты қамтитын рәсімді дайындауға кірісті. Кайхераки түтін мен отты көргенде таңғалып, қатты аңтарылып қалды, бірақ оттың кішкентай ұшқыны оның жалаңаш аяғына секіріп, бірден қан ағынын ашты. Ол қашып құтылуға тырысты, бірақ Хаутапу оны тез ұстап алды, оны отты жалғастыру үшін қайтарып алды, бірақ ол оған назар аудармай қалды. Содан кейін ол оны қайта көрмеді.