Кіріспе
Сатерлендтегі осы атаудағы су арнасы Баннок Бёрн (Allt a' Bhonnaich) – бұл өзен (бёрн шотланд тілінде өзен) Таучдам Моорда, NS715891 координаталарында, шамамен 1300 фут (396 м) биіктікте, Эрл төбесінің солтүстігінде, Тауч төбелерінде, Шотландияның оңтүстік-батысында, Стирлингтен оңтүстік-батысқа қарай бастау алады. Баннок шығысқа қарай ағып, Стирлингтің шығысында Форт өзеніне құяды, Баннокберн шайқасының (1314 ж.) болған жеріне жақын, бастауынан шамамен. Өзеннің өзі ирек-қирек болып, одан да ұзын. Жақын жердегі қала, қазір Стирлинг қаласының бір бөлігі, осыған сәйкес Баннокберн деп аталады. Саучиберн шайқасы (1488 ж.) да Баннок өзеніне жақын жерде болған.
The Bannock Burn (Allt a' Bhonnaich) is a stream (burn is Scots for stream) which rises at about 1300 feet (396 m) on Touchadam Moor, NS715891, just to the north of Earl's Hill in the Touch Hills to the south west of Stirling in central Scotland. The Bannock flows eastward and enters the River Forth to the east of Stirling, close to the site of the Battle of Bannockburn (1314), about from its source. The burn itself meanders and is considerably longer. A nearby town, nowadays a suburb of Stirling, is accordingly called Bannockburn. The Battle of Sauchieburn (1488) was also fought close to the Bannock Burn.
Ертедегі мекені
Баннок өзенінің жоғарғы ағысының алқабында Темір дәуірінде адамдар тұрғандығы байқалады. Грейгенд және Мюррейшолл аймақтарында бірнеше бекініс және Льюис төбесіндегі қамал орналасқан. Уолсталдағы (NS774909) бекіністің бір бөлігі 1965 жылдың маусым айында қазылып зерттелді. Қабырға бойынан және ішкі жағына қазба жасалып, қабырғаның шамамен 11 фут қалыңдығы және басқа да қызықты құрылыс ерекшеліктері анықталды. Айналмалы және ернек типті диқан тастардың сынықтары, шлак және инеледі қайрауға арналған ойығы бар тас сияқты бірнеше ұсақ заттар табылды. Аймақтағы басқа бекіністер: Кастелхилл 1, Кастелхилл 2 және Кастелхилл Вуд. Тағы бір қираған қамал Гиллис төбесінің солтүстік-батыс жағында орналасқан, бірақ ол Баннок аңғарында емес.
Геология
Баннок алқабындағы ауыл шаруашылығының және бұрынғы өнеркәсіптің түріне негізгі себеп – жер асты геологиясы. Банноктың жоғарғы ағысы карбон дәуіріндегі, негізінен базальттен тұратын жанартаулық жыныстардың үстіндегі торфты батпақтарда орналасқан. NS742876 координаталары шамасында, Баннок маңызды аңғарға кіре бастаған жерге жеткенде, базальт оң жағалауда минимал топырақ жамылғысымен алмасып, ал жанартаулық түзілім сол жағалауға жақын немесе оны құрайды. Крейгенд ауданында және Туахадам карьерінде төменгі әктас өзен арнасының екі жағында да және оның төсегінде ашыққа шығып, төменде сипатталғандай қазылып алынған. Баннок, NS770907 координаталарындағы Стирлинг Силлінен қысқа ғана өтеді, бұл жерде ол (шөгінді қабаттарында деңгейін өзгертеді) және сондықтан Крейгенд пен Мюррейсхоллдың тік жарларындағы ең жоғарғы қабаттардан төмен орналасқан. Осы нүктеден бастап Баннок негізінен шөгінді тау жыныстарын кесіп өтеді (дегенмен Стирлинг Силлі оның төменгі ағысында үлкен тереңдікте жатыр), және Бетон диірменінің жанында, құм, қиыршық тас, морена және сазды шөгінділердің әртүрлі жабынымен бетке шығады. Соңында, карс – мұздық балшықтың негізінде қалыптасқан көтерілген тасқабақ жапсырмалары. Аймақтың геологиялық құрылымы көмір алабына ұқсас болғандықтан, тау жыныстары алабтың ортасына қарай еңіседі. Банноктың орташа көлбеуіне қарағанда бұл еңіс тік болғандықтан, өзен төмен қарай аққанда, тау жыныстары карбон кезеңінің жоғары қабаттарына жетеді. Бұл сипаттама бірнеше жарылымдардың болуымен күрделенеді, олар қабаттардың салыстырмалы тереңдігін айтарлықтай өзгертеді. Дегенмен, нәтижесінде, айтылғандай, карбон кезеңінің негізі Крейгендке жақын жерде көрінеді, ал Үстіңгі әктас Фортқа қарай кездеседі, М9 тас жолы мен Миллхолл арасындағы әктас-көмір қабаттарын кесіп өтеді.
Тау-кен өнеркәсібі
Солтүстік Үшінші су қоймасының үстінде ашық жатқан әктас жергілікті жерде қазылып, өте шағын көлемде қарапайым әктас пештерде өңделген. Оның іздері әлі де көрінеді. Солтүстік Үшіншідегі су қоймасының астында бұрын, негізінен Мюррейшолл әктас қабатында әктас өндірілген, ал басқа қабаттардың сапасы қолайлы болмаған. Мюррейшолл әктасы – бұл жергілікті атау, ол алғаш рет анықталған жерімен байланысты, бірақ қазір Орталық Көмір алабындағы Хурлет әктасымен бірдей екені белгілі. Әктас әк пештерінде кальций оксидіне (тез әкке) айналдырылып, оның қалдықтарын бүгін де көруге болады, содан кейін кальций гидроксидіне түрлендірілген. Бұл ауыл шаруашылығы мақсатында, аймақтағы топырақтың қышқылдығын азайту үшін қолданылған. Әктас алғаш рет Тачдам карьерінде және оған іргелес Крейгенд әктас өндіріс орнында өңделген, онда бірнеше жеке участалар және кем дегенде төрт адыр шахтасы болған. Кейінірек өндіріс Баннок Бёрннің солтүстік жағалауынан жоғары, Гиллис Хиллдегі Мюррейшолл әктас өндіріс орнына (сондай-ақ Мюррейдің шұңқыры деп те аталады) көшірілді, ал кейін Баннок аңғарының сыртында, Камбусбарронға жақын Гиллис Хиллдің қарсы бетіне көшірілді. Соңғы тексеру кезінде кенге кіретін кем дегенде екі жол әлі де қолжетімді болды, бірақ олар өте қауіпті жағдайда болғандықтан еш жағдайда кіруге болмайды. Үш орында да әктас пештерін көруге болады. Жақын маңдағы салыстырмалы түрде жаңа карьерлер Мюррейшолл әктасының үстінде орналасқан Стирлинг Силлдің кварц долеритінен жасалған, және әктас өңдеумен ешқандай байланысы жоқ. 1970 жылдары жол тасы ретінде пайдаланылатын ұнтақталған долериттің көп мөлшерін өндірген бұл карьерлер қазір жабылып, Мюррейшолл карьерінің орнын бетон зауыты иеленген. Тачдам темір ұстаханасы, теміршілер шеберханасы, Крейгенд пен Мюррейшолл участаларының арасында орналасқан және, әрине, кеншілерге қажетті өткір құралдармен қамтамасыз етуге қатысқан. Баннок Бёрннің оңтүстік жағалауында, Пирнхоллда, Милтонның Уинс қаласының сыртында Стирлинг Көмір алабының батыс шекарасын белгілеген көмір шахтасы болған. Алайда, бұл орын 1960 жылдардың ортасынан бері құрылыс алаңы (Огильвилер) болып табылады. Өзеннің оң жағалауы негізінен шахта қалдықтарынан тұрады және онда көмірге айналған алып папоротниктердің көптеген қалдықтары бар. Милтон мен Баннокберннің арасында шағын көлемде кен қазу жұмыстары жүргізілген. Көмір басқармасының интерактивті картасында оңтүстік жағалауда Бетон Миллдің маңында және одан төменгі ағыста үш шахта шахтасы көрсетілген. Кен қазылған аудан Милтон ауылының Уинс бағытына қарай NNW бағытында созылып, өзеннің астынан өткен болуы керек. Сонымен қатар, өзеннің төменгі жағында оң жағалауда тағы үш адыр шахтасы көрсетілген, біреуі арақ диірменінің қарсысында, ал қалған екеуі қазіргі Баннокберн көпірінен төмен, қазіргі уақытта қоғамдық саябақта орналасқан. Олардың бірі немесе екеуі де "Ескі статистикалық есепте" келтірілген сипаттамаға сәйкес келеді: "Баннокберн мен Оушенбоуидің ескі көмір өндірістерінен шыққан су Баннок өзеніне Баннокберн ауылынан сәл төменгі жағында қосылады". 1896 жылғы OS карталарында көрсетілмеген және, мүмкін, әлдеқайда ескірген бұл ескі шахта жұмыстарының көбісі қазір көрінбейді. Көмірдің бірнеше қабаттары өзеннің төсегінде немесе жағалауларында ашылған болуы мүмкін, бірақ барлық іздер сол аймақтағы диірмендер сияқты кейінгі дамулармен жасырылған.
Көпірлер мен бұғаздар
Бастапқы нүктеден бастап, ағыс бойымен төмен қарай жылжысақ, NS730885 координаталарындағы көбінесе бір жолды жолда көпір орналасқан. Бұл көпір 1960 жылдардың соңына дейін қолданылып келген форд пен жаяу жүргіншілер көпірін алмастырды. Сол жолдағы маңызды жоғарғы саласы – Корольдің Йетт Бёрні де фордын және NS739891 координаталарындағы жаяу жүргіншілер көпірін толыққанды көпірмен алмастырды. Солтүстік Үшінші су қоймасының үстінде, кішкентай бір жолды жолда NS755880 координаталарында форд пен жаяу жүргіншілер көпірі сақталған. Бұл форд су тасқыны кезінде қалыпты көліктер үшін қауіпті, бірақ көбінесе өткізуге болады. NS770907 координаталарында жеке меншіктегі форд және кейде жаяу жүргіншілер көпірі (бірақ бұл бірнеше рет зақымдалған немесе жойылған) бар. Парк Милл маңында, NS779904 және NS795903 координаталарында бұрын қарапайым жаяу жүргіншілер көпірлері болған, алайда олардың жағдайына қатысты күмән болғандықтан, визуалды тексеру арқылы растау қажет. NS786901 координаталарында Чартершалл үйіне ғана баратын жеке көпір бар. Баннок арқылы өтетін ең үлкен көпір, әдетте, NS789902 координаталарындағы M9 тас жолының көпірі болып табылады. Содан кейін NS792902 координаталарындағы жаңа (1960 жылдардың соңындағы) Чартершалл көпірі келеді, ол 2 қатарлы қалыпты жолды алып өтеді, ескі дөңгелек аркалы тас бір жолды Чартершалл көпірінен жоғары орналасқан. Бұл ескі көпір кейбір коттедждерге қол жеткізу үшін сақталған. "Long Line" NS796899 координаталарындағы өзенді көпірмен байланыстырады, сондай-ақ A80 Глазго тас жолы Милтонның Уинс жерінде NS801897 координаталарындағы өзенді көпірмен байланыстырады. Милтон мен Баннокберн арасындағы аймақта бірнеше заманауи жаяу жүргіншілер көпірлері орналасқан. Біріншісі, NS802898 координаталарындағы, фордты алмастырады. Келесісі бұрынғы диірмен жаяу жүргіншілер көпірінің орнында емес, NS806900 координаталарында орналасқан. NS804902 координаталарындағы келесі көпір қазіргі заманғы көпірге ұқсайды және диірменмен байланысты алғашқы жолдармен байланысы жоқ. NS805903 координаталарындағы баспалдақтар сақталған болуы мүмкін, бірақ оларды пайдалануға кеңес берілмейді. Келесісі – ескі Томас Телфордтың Баннокёрн көпірі, сирек кездесетін дөңгелек тас аркасы, NS807904 координаталарында орналасқан, содан кейін A9 тас жолын алып өтетін "жаңа" көпір NS809905 координаталарында орналасқан. Паркте NS810905, NS811906 және NS812909 координаталарында үш жаяу жүргіншілер көпірі бар. Жақын жердегі NS812910 координаталарындағы автомобиль көпірі Пайк-роудты A91 айналма жолындағы айналымнан заманауи тұрғын үйлерге дейін алып барады, темір жол NS813912 координаталарында Баннокты және A91 тас жолын NS815915 координаталарында кесіп өтеді. Соңында A905 Керс тас жолы NS817923 координаталарында Баннок Бёрнін, ал A91 тас жолы маңызды саласы Пелстрим Бёрнін NS816926 координаталарында кесіп өтеді.
Плотиналар, диірмендер, бөгеттер және ладтар
Баннок аңғарының жоғарғы бөлігінде Солтүстік Үшінші бөлікте орналасқан суқойма бар, ол Грангемут қаласындағы мұнай-химия кешенін сумен жабдықтайды. Баннок Бёрн және оның салалары бұрын түрлі диірмендер мен фабрикаларды қуатпен қамтамасыз ету үшін кеңінен қолданылған. Төменде көрсетілген координаттарды алуға болатын Ordnance Survey карталары диірмендер мен олардың сумен жабдықталуы туралы ең толық мәліметтерді береді. Баннок Бёрннің ең жоғары орналасқан диірмені – Парк фермасы мен диірмені, оң жағалауда, ағысқа қарай NS781904 (бөгет) және NS784902 (диірмен) координаталарында орналасқан. Қатар тұрған төрт шағын үйдің екеуі 1957 жылға дейін, ал біреуі 1960 жылдардың басына дейін сақталған. Анығында, олар қазір бұзылған. Ағыс бойымен төмен қарай жылжумен, М9 тас жолын салу кезінде қайта салынған және орны ауыстырылған Милл бөгеті, NS789903, Чартершаллдан жоғары орналасқан. Бөгет сол жағалаудағы Милл Ладесіне ағыстың бір бөлігін бұрып жібереді, ол ұзындығының бір бөлігінде су қоймасы ретінде кеңейтілген. Бұл бөлігі бұрын Ұзын сызық деп аталған түзу жолмен кесіп өтеді, бірақ M9 тас жолы арқылы көпір салынғаннан кейін енді түзу емес. Кішкентай шлюз судың бір бөлігін бұрынғы фермаға, NS800898 Roadhead-ке бұруға мүмкіндік берді, ал артық су Баннокқа ағып кетті. А80 Глазго тас жолының астынан Мильтонның Уинс ауылының оңтүстігінде өтіп, келесі диірмен Милтон жүгері диірмені NS801900, одан кейін Бетон диірмені, NS802899 орналасқан. Шотландияның Джеймс III 1488 жылдың 11 маусымында Саучиберн шайқасынан кейін осы диірменде қаза тапқан. Өкінішке орай, Бетон диірмені 1950 жылдары қиратылып, өртенді, ал қазір бұл жерде тұрғын үйлер салынған. Одан кейін NS803899 координаталарындағы ұн диірмені болды, ол кем дегенде 1960 жылдарға дейін жұмыс істеді және қандай да бір турбинаны пайдаланды. Ладестен келген су шлюзбен басқарылып, содан кейін турбина дөңгелегін қозғалту үшін тік құбыр арқылы төмен түсті. Ладес пен Баннок Бёрн осы жерде жақын маңайда орналасқан. Бұл бірінші ладестің соңы еді. Келесі диірмен сол жағалаудағы NS804899 координаталарындағы жүн диірмені болды, оның өз бөгеті болған. NS805899 координаталарындағы тағы бір бөгет NS806899 координаталарындағы тағы бір жүн диірменін қуатпен қамтамасыз еткен, ол ұзақ уақыттан бері жойылған, бірақ іргелес жаяу жүргіншілер көпірі 1960 жылдарға дейін сақталған. NS806900 координаталарындағы бөгет оң жағалаудағы ладесті қуатпен қамтамасыз еткен, ол қазір көрінбейді, бұрынғы көпірдің үстіндегі NS806904 координаталарындағы үлкен жүн кілем фабрикасын қуатпен қамтамасыз еткен. Бір кезде бұл ладес A9 тас жолы Баннок Бёрнін өтетін NS809904 координаталарындағы «жаңа» көпір арқылы жалғасқан, көпірдің төменгі жағындағы қоғамдық саябақта су аттракционы құрады, бірақ қазір ол суға бату қаупі болғандықтан алынып тасталған. Оның іздері әлі де көрінеді. Алайда, ескі және жаңа көпірлер арасындағы NS808904 координаталарындағы үлкен бөгет суды сол жағалаудағы ладеске бұрды, ол да саябақтан өтіп, солтүстік жиегімен өтіп, Миллхоллдан өтіп, NS810923 координаталарындағы Пелстрим Бёрнімен қосылды, содан кейін NS813924 координаталарындағы Керс Миллсқа жетті, содан кейін NS815925 координаталарындағы Баннок Бёрнімен қайта қосылды, Мюрттон фермасының жанында, NS814926 координаталарындағы супермаркет астында жоғалды. Осы нүктеден кейін Баннок Форт өзенінің деңгейіне жақын болғандықтан, энергияны одан әрі алуға мүмкіндік жоқ. Баннокберн шайқасы болған аймақ – Карс жазығындағы Баннок Бёрннің осы бөлігі. Енді салаларға тоқталайық. Канглор Бёрн, іргелес бөгет арқылы, Миллхольмде (кейіннен Милнхольм) NS784876 координаталарындағы ерте турбинаны қуатпен қамтамасыз еткен. Бұл ағаш өңдеу фабрикасын қуатпен қамтамасыз еткен. Милнхольмнен ағып шыққан су бұрын Аушенбоуи Бёрн деп аталған, Карон өзенінің саласы, ол Грангемутте Фортқа құятын. Алайда, ағыстың бір бөлігі NS786876 координаталарындағы бөгетпен және таңқаларлық түрде әлі де Канглор Бёрн деп аталатын ладес арқылы бұрылды, Howietown балық шаруашылығы, NS785883 арқылы өтіп, NS781887 координаталарындағы Саучи Бёрнімен қосылды және Cultenhove бөгетіне (қазіргі Swanswater балық шаруашылығы) NS NS-ге кірді. Балық аулау мүмкіндігінен басқа, бұл бөгеттің екі шығару орны бар: қарапайым бөгет қазір Саучи Бёрн деп аталатын жерге ағып түседі, ал төменгі деңгейдегі NS 782899 координаталарындағы басқарылатын шлюз Култенхоув фермасының жанындағы NS785899 координаталарындағы ағаш өңдеу фабрикасына су жеткізді. Су жақын маңдағы Саучи Бёрніне қайтып келді. NS787899 координаталарындағы бөгет суды NS788900 координаталарындағы жүгері диірменіне және NS788901 координаталарындағы Чартерсхолл диірменіне бұрды, екеуі де қазіргі заманғы шаруашылық ғимараттарының астында жойылған. Оның іздері әлі де көрінеді. Чартершалл фермасынан төмен, Саучи Бёрн Баннок Бёрнімен Милл бөгетінің үстінде қосылады, сондықтан су жоғарыда сипатталған барлық бөгеттер, ладестер мен диірмендер арқылы жалғасады, ең жоғарғы Парк Ферм диірменінен басқа. Бұл күрделі көрінетін құрылғылар салыстырмалы түрде қарапайым құрылыста қол жетімді энергияны тиімді пайдалануға мүмкіндік берді.
Баннок өрті аңғарының қазіргі күні
Қазіргі кезде өнеркәсіптердің (әктас және диірмендер) немесе тарихи маңызы бар шайқастардың іздері көзделмейді, ал Баннок Бёрннің жағалауының көп бөлігі тыныш және бейбіт. Айналасы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Көптеген жаяу жолдар бар, олар зерттеуге шақырады. Осы жолдарды бақылап жүргендер, егер жақсылап іздесе, өнеркәсіптік нысандардың немесе ескі қоныстардың көптеген орындарын таба алады.