Кіріспе

Америкалық сарбаз, дипломат және Қытай сарапшысы (1892–1977)

Дэвид Дин Барретт (6 тамыз 1892 – 3 ақпан 1977) – американдық сарбаз, дипломат және Қытайды жақсы білетін армия офицері. Барретт 35 жылдан астам АҚШ армиясында қызмет етті, оның көп бөлігі Қытайда өтті. Барретт Қытайдағы американдық әскери тәжірибенің бір бөлігі болды және Қытай Коммунистік партиясы мен АҚШ үкіметі арасындағы алғашқы ресми байланыста маңызды рөл атқарды. Ол 1944 жылы Қытайдың Яньань қаласына «Дикси миссиясы» деп белгілі АҚШ армиясының бақылау тобын басқарды. Дегенмен, «Дикси миссиясына» қатысқандығы оған генерал шеніне көтерілу мүмкіндігінен айырды, себебі Президенттік өкілі Патрик Херли Барреттті коммунистер мен ұлтшылдарды біріктіру жөніндегі оның миссиясын саботаж жасады деп негізсіз айыптады.

Ерте өмір

Дэвид Дин Барретт Колорадо штатының Централ-Сити қаласында дүниеге келген. 1909 жылы АҚШ армиясына қатысып, үш жыл қызмет етті. Кейін Колорадо университетіне түсіп, 23 жасында бітірді. Одан кейін екі жыл бойы орта мектепте ағылшын тілінен сабақ берді, бірақ АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда, ол қайтадан әскери қызметке қайта оралып, екінші лейтенант шеніне ие болды. Дегенмен, ол соғыстың барлық кезеңін АҚШ-та өткізді. Ол әскери мансапты кәсібі етіп таңдап, 1920 жылы большевиктерге қарсы күресу үшін Сібірге жасалған американдық экспедициясына қатысуға ерікті болып тіл білдірді. Бірақ, оның әскерлік кемесі Филиппин аралдарының басқарушы үкіметіне жіберілді, онда ол келесі төрт жылды өткізді. Барретт армиядағы офицерлерді шет тілдеріне оқыту бағдарламасы туралы естіп, Жапонияға барып тілін үйрену ниетімен жазылды. Тағы да үміті ақталмады, оның орнына Пекинге (Қытай) жіберілді.

Қытайдағы соғыс алдындағы өмір

1924 жылы Бейжіңге келген Барретт тілдерді зерттеу жөніндегі әскери атташе қызметін атқарды. Ол күн сайын мандарин тіліндегі мұғалімдермен бес сағат жаттығу жасап, одан кейін екі сағат жеке оқыды, соның арқасында Пекин диалектісін меңгерді. Барретт осы кезді қуанышпен еске алып, бұрынғы императорлық астанада сөйленетін диалекттің "әлемдегі ең әдемі қытай тілі" екенін айтты. Барреттің біліміне Конфуцийдің «Әңгімелері» мен «И-Цзин» сияқты қытай классикасын оқу кірді. Өмірінің соңына қарай ол классикадан цитата келтіре білуімен қытайлықтарды таң қалдырды. Барретт сонымен қатар ауылдық қытайлармен әңгімелесу тәжірибесі үшін елді мекендерге сапарлар жасады. 1927 жылы Тяньцзиньдегі 15-ші жаяу әскер полкінің штабына ауыстырылды. Сол кезде полктің бас офицері болашақ Мемлекеттік хатшы Джордж Маршалл болды. Тяньцзиньде орналасқан екі батальонның бірінің командирі сол кезде майор Джозеф Стилвелл болды. Бір жылдан кейін Барретт оларды Форт-Беннингтегі (Джорджия штаты) жаяу әскер мектебінде кездестірді. Осы мектепте және АҚШ-та өткізген үш жыл оның мансабындағы ерекшелік болды, өйткені ол өмірінің көп бөлігін Қытайда өткізген. 1931 жылы ол Тяньцзиньдегі 15-ші жаяу әскер полкінің барлау бөлімінің офицері болып бекітілді. Осы қызметте ол Гоминьданның қытай коммунистеріне қарсы жорықтарын бақылады. Барреттің пікірінше, КМТ оларды жауапсыз және дұрыс емес түрде қарақшылар деп атады. Барреттің Тяньцзиньдегі қызметі 1934 жылы аяқталды. Екі жылдан кейін ол Бейпиңдегі (сол кездегі Бейжің атауы) американдық елшілігіне әскери атташе болып тағайындалды. Бейпиңдегі бас офицері және әскери атташе міндетін атқарушы Жозеф Стилвелл болды, ол толыққанды полковник болатын. Тяньцзиньде және кейін Бейпиңде орналасқан Барретт Қытайға жапондықтардың күшейе түсуін тікелей көрді. Барреттің жеке куә болған ең маңызды оқиға 1937 жылы болған Марко Поло көпірі оқиғасы болды, ол екінші қытай-жапон соғысын бастарды. Соғыс басталған күнінен кейін, 8 шілдеде, Барретт оқиға орнына келген алғашқы шетелдік бақылаушылардың бірі болды. Сол күні Барретт Стилвеллмен бірге қайтып келді, сол кезде олар Жапон императорлық армиясынан атылды. Барретттің айтуынша, бұл оның өміріндегі алғашқы және соңғы рет атыстан зардап шеккен кез еді. Бейпиңдегі американдық елшілігіндегі лауазымына байланысты Барретт жапондықтардың шабуылынан қашқан ұлттық үкіметпен бірге Ханкоуға көшті, онда ол қытай және жапон күштері арасындағы шайқасты бақылау үшін жиі майданға шықты. 1938 жылы Ханкоу түсті, ал ұлтшылдар тағы да Чунқинге шегінді. Барретт 1943 жылға дейін Чунқинде қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс мансабы

Барретт 1942 жылдың мамырына дейін әскери атташе көмекшісі қызметін атқарып, генерал Джон Магрудерден мұра еткен бас атташе лауазымын алды. Бірақ, бұл лауазымға тағайындалудың кез келген жетістігі Қытайдағы үлкен американдық әскери күштердің жиналуымен тоқырады. Өйткені атташе лауазымы елшілікке қарасты болғандықтан, Барретт астанадағы американдық әскердің үнемі өсіп жатқан әскери жоспарлауы мен операцияларынан шеттетілді. Тағы бір мәселе – ұлтшыл шенеуніктердің Барреттің басын айналып, американдық әскери қызметкерлермен тікелей байланыс жасау әдеті болды. Барретт 1943 жылдың жазына дейін бұл лауазымда қалды. Генерал-лейтенант шеніне көтеріле алмайтынын түсінген соң, ол елшіліктен басқа жерге ауысуды сұрады. Оның өтініші қабылданды және ол оңтүстік Қытайдағы Гуанси провинциясындағы Гуйлиньде қытайлық далалық армиясын құруға көмектесуге жіберілді. Жабдықтаудың жетіспеуі мен саяси қиындықтарға байланысты армия штабты құрудан әрі жылжымады. Осыдан кейін Барретт алынып, Яньаньға бақылаушылар тобын басқаруға жіберілді.

Дикси миссиясының командалығы

24 наурызда Барретт уақытша міндеттерді орындау үшін Чунцинге бару туралы бұйрық алды, бірақ бақылаушылар тобының Яньаньға жоспарланған сапарын ол білмеді. Чунцинге келгеннен кейін төрт күн өткен соң ғана Джон Сервиспен кездескенде, ол миссияны басқаруы керектігін білді. Ол кезде генерал-сиссимус Чан Кай-Шек әлі миссияға келісім бермеген еді. Барретт Гвилинге қайтуға бұйрық алмай тұрып, Чунцинде бір ай күтті. Шілде айының басына дейін ол онда болды, ол кезде вице-президент Генри Уоллестің Чунцинге жасаған сапары сәтті аяқталып, миссияға жасыл жарық берілді. Барретт полковнигі, Рей Кромли майоры, Мелвин Касберт майоры, Джон Коллинг капитаны, Чарльз Стелл капитаны, Пол Домке капитаны, Генри Виттлси 1-ші лейтенанты, Антон Ремен штаб-сержанты, АҚШ елшілігінің 2-ші хатшысы Джон С. Сервис және саяси атташе Реймонд Людден 1944 жылдың 22 шілдесінде Яньаньға келді. Сервис саяси мәселелерді талқыласа, Барретт әскери стратегияны әзірлеуді басқарды. Барретт Дикси миссиясының қолбасшысы ретінде 1944 жылдың қарашасына дейін қызмет етті, содан кейін елші Патрик Херлиге ұлтшылдар мен коммунистерді біріктіру жөніндегі келіссөздерде көмектесу үшін, сондай-ақ генерал Альберт С. Ведемейердің штабында американдық-коммунистік ынтымақтастық жоспарларын жоспарлау үшін жіберілді. Уэдмейердің штаб бастығы генерал Роберт Б. МакКлюрдің курьеры және өкілі ретінде Барретт коммунистік басшылармен сөйлесу үшін Яньаньға екі рет барды. Соңғы талқылауда бірнеше мың американдық әскері бар бірлескен американдық-коммунистік әскери миссияны құру мүмкіндігі талқыланды. МакКлюр жасаған бұл жоспар Херлидің коммунистерді бірлескен үкіметке енгізу әрекеттеріне кедергі келтіргендіктен, Херли Барретті келіссөздерді саботаждаумен айыптады. Херли Барретті бригадир-генерал етіп тағайындауды тоқтатты және оны соғыстың соңына дейін Қытай театрының шалғай бұрышына жіберді.

Соғыстан кейінгі өмір

Барет 1950 жылы Қытайда азаматтық соғыста Коммунистік партия билікті басып алғаннан кейін Қытайдан кетіп қалды. Бір жыл өткен соң, ол Антонио Рива мен Руичи Ямагучидің Ұлттық мереке күнінде Тяньаньмэнь алаңында минометпен Мао Цзэдунды өлтіруге жасаған қастандықтың жетекшісі деп жалған айыпталды. Рива мен Ямагучи өлім жазасына кесіліп, тағы бірнеше шетелдіктер түрмеге қамалса да, 1971 жылы премьер-министр Чжоу Энлай оның қатысқандығы туралы мәлімдеме жасау қателік болғанын түсіндіріп, Барреттен кешірім сұрады және оны қайтадан елге шақырды. 1950 жылдан 1953 жылға дейін ол Тайваньдағы АҚШ елшілігі Тайбэйде қайта ашылған кезде алғашқы армия атташесі қызметін атқарды, контр-адмирал Гарри Б. Джарретт (қорғаныс атташесі) және полковник Лерой Хестон (әуе атташесі)пен бірге жұмыс істеді. Бұл оның АҚШ армиясынан зейнеткерлікке шығар алдындағы соңғы лауазымы болды. Зейнетке шыққаннан кейін Барет азаматтық қызметте Колорадо университетінде профессор болып жұмыс істеді. Ол университетте қазіргі заманғы қытай тілі курсын құруға зор үлес қосты және Қытайдың қазіргі заманғы тарихынан, сондай-ақ кейде Шекспирді зерттеуден дәріс берді.