Вьетнамдық саяхатшы Нгуен Ван Тыонг және үш императордың тағдыры

Кіріспе

Вьетнамдық бюрократ Нгуен әулетінің (1824–1886) өкілі, австралиялық есірткі тасымалдаушысы Нгуен Ван Тюң (1824–1886) Вьетнамдағы Нгуен әулетінде мансап иесі болды. Ол 1883–84 жылдары үш императорды – Дục Đức, Hiệp Hoà және Kiến Phúc-ты таққа отыртып, олардан бас тартқандығымен белгілі.

Өмірбаян

Тường Вьетнамның орталық бөлігіндегі Куанг Три қаласында шаруа отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Нгуен әулетінің билігіне қарсы көтеріліске қатысқандықтан, мандариндер мен сот қызметкерлерін таңдау үшін өткізілетін ұлттық емтиханға қатысуға құқығы болмады. 1848 жылдың 29 қазанында император Тự Đức таққа отырды. Императорлық жазбаларда Тường императормен қалай танысқандығы туралы мәлімет жоқ, бірақ императордың қорғауымен Тường ұлттық емтиханды ең жоғары наградамен тапсырғаны белгілі. 1858 жылдан бастап Франция Вьетнамның тәуелсіздігіне қадам-қадаммен еніп келе бастады. 1873 жылы Тự Đức Тườngқа француздармен келіссөз жүргізу міндетін жүктеді. Келісімдерге қол жеткізгеніне қарамастан, француздар оны алдаушы деп санады. Филастр шарты жасалғаннан кейін және Фрэнсис Гарнье шабуылынан кейін Ханой қайтарылып алынғаннан соң, Тường ішкі және сыртқы істер министрі болып тағайындалды. 1881 жылы ол кабинет басшысы болды. Тự Đức қайтыс болғаннан кейін, Тường Trần Tiễn Thành және Tôn Thất Thuyếtпен бірге регенттікке тағайындалды. Тự Đức ұлы болмағандықтан, үш жүрегі жақын немере інісін асырап алды. Dục Đức 31 жаста, Тự Đứcтың төртінші ағасы Кьен Тоай Вунның ұлы болды. Chánh Mông (кейін Донг Хань ретінде билік етті) және Duong Thien (кейін Киан Фук ретінде билік етті) 19 және 14 жаста, Тự Đứcтың жиырма алтыншы ағасы Киен Тай Вунның ұлдары болды. Тường және оның әріптестері 37 жастағы Hiệp Hoàны таққа отырғызды. Бірақ жаңа император олардың кемшіліктерін білгендіктен, олардан қашықтауға тырысты. Сондықтан олар Hiệp Hoàдан құтылуды қалады. Hiệp Hoà регенттерден қорқып, француздармен келісім жасады, олар оны қорғайды деп уәде берді. Бірақ француздар кеткен кезде регенттер Hiệp Hoàны өлімге кесті. Оның орнына Киан Фук тағайындалды. Соңында Hàm Nghi император болып тағайындалды, ал Thuyết француздарға қарсы көтеріліс – Cần Vương қозғалысын бастауға шешім қабылдады. Thuyết Hàm Nghiді Тан Содағы таулық базасына алып барды, содан кейін Қытайға жасырынып, күш-қуат іздеуге кетті. Осы уақытта француздар Донг Ханьді таққа отырғызды. Француздар Тườngқа Hàm Nghiді бағынуға екі ай уақыт берді, бірақ жас император қарсылық көрсеткендіктен, олар Тườngты 1885 жылдың 6 қыркүйегінде Тон Тхет Динмен бірге Пуло Кондорға жер аударып жіберді. Тường түрмеде де жоспарларын жалғастырып, көтерілістерге нұсқаулар жіберіп тұрды. Француз резиденты оның мүлкін тәркілеп, 14,5 миллион пиастр тапты.

Tường was born in Quảng Trị, in central Vietnam, to a peasant family. His father had been involved in a revolt against the Nguyễn dynasty rule, so he was barred from competing in the national examinations that were used to select mandarins and court officials. On 29 October 1848, Emperor Tự Đức ascended the throne. The imperial records do not record how Tường initially came into contact with Tự Đức, but they do show that under the emperor's protection, Tường was able to pass the national examinations with the highest honours. Since 1858, France had been steadily making inroads into Vietnamese sovereignty. In 1873, Tự Đức gave Tường the responsibility of negotiating with the French. Despite his record of reaching agreements, the French regarded him as a cheat. After signing the Philastre treaty and recovering possession of Hanoi following the attack by Francis Garnier, Tường was promoted to be of Minister of Domestic and Foreign Affairs. In 1881, he became head of the cabinet. When Tự Đức died, Tường was made regent together with Trần Tiễn Thành and Tôn Thất Thuyết. Tự Đức had no sons, but he had adopted three of his nephews. Dục Đức was 31 years old and the son of Kien Thoai Vuong, Tự Đức's fourth brother. Chánh Mông (who went on to rule as Đồng Khánh) and Duong Thien (who went on to rule as Kiến Phúc), aged 19 and 14 respectively, were sons of his twenty sixth brother, Kiên Thái Vương. Tường and his colleagues then installed the 37 year old Hiệp Hoà. However, the new emperor was aware of their faults, so he decided to steer clear of them. As a result, they wanted to dispose of him. Hiệp Hoà then made a deal with the French so that they would protect him, fearful of the regents. However, when the French were absent, the regents put Hiệp Hoà to death. They then replaced him with Kiến Phúc. Hàm Nghi was eventually installed as the emperor, and Thuyết decided to launch the Cần Vương movement, an uprising against the French. Thuyết took Hàm Nghi to a mountain base at Tan So, and then went to China to hide and seek reinforcements. In the meantime, the French installed Đồng Khánh on the throne. The French gave Tường two months to bring Hàm Nghi to heel, and when the boy emperor continued to resist, they deported Tường on 6 September 1885, to Poulo Condore, along with the father of Thuyết, Tôn Thất Dinh. Tường continued to plot while in prison, and was caught sending out instructions for more revolts. The French resident superior seized his property and found 14.5 million piastres.

Соңғы жылдары және өлімі

1885 жылғы 23 қарашада Тường Тынық мұхитындағы Таитиге жер аударылды және 1886 жылғы ақпанда қайтыс болды. 1886 жылғы шілдеде оның денесі Хуэдегі отбасына жеткізілді.