Кіріспе

Монетадағы таңба – монетаның қай қалыптауда (монета соғылатын жерде) дайындалғанын көрсететін әріп, символ немесе жазу. Оны монета шабушысының белгісімен шатастыруға болмайды, себебі монета шабушысының белгісі – монета шабушысының жеке белгісі.

Тарих

Алғашқы монета белгілері мәселені анықтау үшін жасалды. Егер монетаның салмағы жетіспесе немесе артық болса, монета белгісі монета қайда соғылғанын дереу көрсететін болған, және мәселе анықталып, түзетілуі мүмкін еді. Тағы бір мәселе – адал емес монета соғушының монетаның құнын төмендетуі немесе монетаға белгіленгеннен кем бағалы металл салуы мүмкін еді. Алғашқы "Магистрат белгілері" деп аталған монета белгілерін гректер жасаған, және бұл белгілер сол монетаны шығаруды басқарған магистраттың атын көрсеткен. Монетаны бұрмалау немесе оны басқаша өзгерту өте ауыр қылмыс саналды, көбінесе көптеген өркениеттерде өлім жазасына кесілді. Мысалы, 1649 жылы қазіргі Боливияда орналасқан, испандық колониялық Американың Потоси монета соғу орталығының директорлары монетаны қатты құртқаны үшін өлім жазасына кесілді. Монетаны тексергенде, сынақшының әріптері мен монета белгісі бірден анықталды. Кейде ежелгі грек монеталарындағы белгілер магистраттарды емес, монета соғылған орындарды көрсеткен. Ескендір Зордың бағындырған аумақтарындағы монеталар оның Македонияда қолданған үлгілерін, бірақ жергілікті белгілермен соғылған. Мысалы, Родос өз монеталарында бұрын қолданылған жергілікті символ – раушамен белгіленген Ескендірдің үлгілерін көрсеткен. Диоклетианның реформасы ежелгі рим монеталарында монета белгілерін тұрақты түрде пайдалануды енгізді. Бұл белгілер монетаның артқы жағының төменгі бөлігіне орналастырылып, үш бөліктен тұрды. Бірінші бөлік монетаның SM (Sacra Moneta – қасиетті ақша), M (Moneta – ақша) немесе P (Pecurnia – қаржы) үшін екенін көрсетті. Екінші бөлік монета соғылған орынның атауының аббревиатурасы болды, мысалы, ROM (Рим) немесе LON (Лондон). Соңғы бөлік монета соғу орталығындағы шеберхананы көрсетті. Рим және Кейінгі Рим (Византия) империяларының монеталары арасындағы дәстүрлі шекара саналатын Анастасийдің реформасы алтын монеталардағы монета белгілерін CONOB деген жазумен алмастырды, бұл Константинопольдің таза стандартын білдірді және түрлі монета соғу орындары қолданды. Дегенмен, мыс монеталарда монета белгілері VII ғасырдың екінші жартысына дейін қолданыла берді. Француз монеталарында монета соғу орындарының атаулары Пепин тұсында пайда бола бастады және Шарль Великий тұсында міндетті болды. 1389 жылы Карл IV "Құпия нүктелер" деп аталатын жүйені қабылдады. Бұл жүйе Кремье монеталарындағы аңыздың бірінші әріпінің астына, Римдіктердің екінші әріпінің астына, Бурж монеталарындағы жиырма екінші әріпке дейін нүктелер қойды. Он бесінші ғасырда құпия нүктелерге қоса, аңыздың соңында монета соғылған орынды көрсету үшін әріптер немесе символдар қолданылды. 1540 жылы Франциск I әріптер жүйесін пайдалануға көшкендіктен құпия нүктелерді тоқтатты; А – Париж, В – Руан, Z – Лион; монета алаңында. Ол сондай-ақ монета шеберлеріне монеталарға жеке белгілерін қоюды міндеттеді, олар Людовик XI тұсынан бастап осыны жиі жасайтын. Бұл Франция Республикасы сақтап қалған сирек патшалық дәстүрлердің бірі болды. Монета әріптері 1898 жылға дейін қолданылды (1914 жылы қысқа мерзімге қайта жаңғыртылды және 1942 жылдан 1958 жылға дейін қайта қолданылды), ал монета шеберлерінің белгілері, бас гравердің белгісімен толықтырылып, бүгінге дейін қолданылуда. Кейбір ортағасырлық ағылшын монеталары монета соғу орындарының атауларын қолданды. Уильям III монетаны соғуды тоқтатқан кезде, оның орнына машинамен монета соғуға көмектескен филиалдар өздерінің әріптерін оның бейнесінің астына қойды. Корольдік монета соғу орталығы алтынның көздеріне жақын жерлерде монета соғу үшін филиалдар құрды. Бұл монеталарда Австралияның Сидней, Мельбурн, Виктория және Перт қалаларының, сондай-ақ Канада, Оңтүстік Африка және Үндістанның әріптері көрсетілген. Жеке меншік Сохо монета соғу орталығы патшаның мыс монеталарын булы престермен соғуға келісімшарт алды және осы монеталарға, сондай-ақ басқа елдер үшін соққан монеталарға өз атын қойды. Ол жабылған кезде Ральф Хитон оның жабдықтарын сатып алып, Бирмингем монета соғу орталығын құрды және Канада монеталарына H монета белгісін қойды. Испания империясы 1535 жылдың 11 мамырында Мехикода монета соғу орталығын ашуға рұқсат берген кезде Жаңа әлемге монета белгілерін енгізді. Испания империясы Америкадағы барлық аумақтарында әрқайсысының өз монета белгісі бар монета соғу орталықтарын құрды. Революциядан кейін Мексика өзінің колониялық Mo монограммалық монета белгісін испандық доллардың күміс монеталарындағы датаның екі жағында көрсетуді жалғастырды. Америка Құрама Штаттары 1838 жылы Джорджиядағы алтын асығудан кейін Шарлотта, Солтүстік Каролина және Далонега, Джорджияда монета соғу орталықтарын құрды және онда соққан алтын монеталарына алғашқы монета белгілерін қойды. Басқа елдер сияқты, Америка Құрама Штаттары өз монеталарында, сондай-ақ өзінің территорияларындағы монеталарда, мысалы Филиппиндерде, және монета соғуға келісімшарттары бар басқа елдерде, мысалы Фиджиде де монета белгілерін орналастырды.

Нүмизматикадағы монета белгілері

XIX ғасырда нумизматиктер (монета коллекционерлері) монеталарды монета таңбасы бойынша жинамайтын; оның орнына, монеталардың жыл санатын толық жинауға тырысты. 1893 жылдан кейін А.Г. Хитонның «АҚШ филиалдық монета орындары туралы зерттемесі» жарияланғаннан бастап жағдай өзгерді. Хитон Филадельфиядағы монеталарға қарағанда әлдеқайда сирек кездесетін және жоғары бағамен сатылатын монеталардың көптеген мысалдарын келтірді. 1964 жылы АҚШ күміс монеталарды шығаруды тоқтатқанда, коллекционерлер монеталарды айналымнан алып кетеді деген оймен жаңа мыс-никель монеталардан монета таңбалары алынып тасталды. Күміс монеталар тез арада айналымнан жоғалып кетті, және коллекционерлер жаңа монеталарды тым көп жинап алса, монета тапшылығы туындауы мүмкін деген қауіп болды. 1968 жылы АҚШ монеталарына монета таңбалары қайта енгізілді.

АҚШ монетасы таңбалары

АҚШ-тың қазіргі таңбалары P, D, S және W болып табылады. P әрпі Филадельфия монетаханасы үшін, D Денвер монетаханасы үшін, S Сан-Франциско монетаханасы үшін, және W Вест-Пойнт монетаханасы үшін қолданылады. Уақыт өте келе 9 ресми АҚШ монетаханасы болды. АҚШ-тың алғашқы монета соғу орыны Филадельфияда болды, ол 1793 жылдың басында үлкен центтер мен таза мыстан жасалған жарты центтерден монеталар шығара бастады. Басқа АҚШ монетаханалары, жиырмасыншы ғасырға дейін «тарақ монетаханалары» деп саналды. АҚШ монета таңбалары бастапқыда Филадельфияда жасалмаған монеталарды ажырату үшін пайдаланылды. Филадельфияда соғылмаған монеталарды ажырату үшін қолданылатын 8 монета белгісі (олардың алғашқы монеталарының хронологиялық ретімен): D Дахлонега монетаханасы үшін (монеталар өндірісі 1838 жылдың 12 ақпанында басталды), C Шарлотта монетаханасы үшін (1838 жылдың 27 наурызында), O Нью-Орлеан монетаханасы үшін (1838 жылдың 8 мамырында), S Сан-Франциско монетаханасы үшін (1854 жылдың 3 сәуірінде), CC Карсон Сити монетаханасы үшін (1870 жылдың 11 ақпанында), D тағы да (Дахлонега 1861 жылы жабылды, енді қайта ашылмайды) Денвер монетаханасы үшін (1906 жылдың 12 наурызында), M Манила монетаханасы үшін (1920 жылдың 15 шілдесінде) (онда ресми АҚШ монетаханасы 1920 жылдың 15 шілдесінде бір центаво монетасын соғумен басталды) және ақырында Уэст-Пойнт монетаханасы үшін W. Вест-Пойнт монетаханасы 1974 жылдың 29 шілдесінде шиналар мен басқа да шағын монеталардың жетіспеушілігін жеңілдету үшін монеталар өндірісін бастады және монета таңбасын жасамады. Осылайша Вест-Пойнт монеталары Филадельфия монетаханасы жасаған монеталардан ажыратылмады. Вест-Пойнт монетасының таңбасы "W" алғаш рет 1984 жылы Лос-Анджелесте өткен Олимпиада ойындарын еске алу үшін 10 долларлық алтын монеталарда қолданылды. 1980 жылдан бұрынғы Филадельфия монеталарының көпшілігі таңбаланбаған, бірақ соғыс уақытындағы (1942-1945) никельдері және Сюзан Б. Энтони доллары (1979-1999) ерекшеліктер болды. P монета таңбасы алғаш рет 1979 жылдан бастап Сюзан Б. Энтони долларында қолданылды. 1980 жылдан 2017 жылға дейін Линкольн центі әрқашан монета таңбасы болмаған жалғыз монета болды, Денверде соғылғанда "D" қолданылды, бірақ Филадельфия монетаханасында соғылғанда "P" болмады. Бұл практика Сан-Франциско монетаханасында ("S") және Вест-Пойнт монетаханасында ("W") олардың тиісті монета таңбаларын пайдаланбай, айналымдағы монеталардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін коллекционерлер айналымынан алатындай сирек сорттарды жасауды ойламастан қосымша монеталар соғуға мүмкіндік берді. 2017 жылы Филадельфия "P" таңбасы Линкольн центіне қосылды, Филадельфия монетаханасының 225 жылдығын атап өту үшін. Жалпы алғанда, "S" немесе "W" әріптері бар 21-ғасыр монеталары айналыста болмайды, көбінесе алтын, естелік, сынама монетасы немесе басқа «жинақшы монетасы» ретінде шығарылады. АҚШ монета соғу орындары алтынның уәкілетті сатушыларына немесе тікелей коллекционерлерге сатады. Сонымен қатар, 2019 жылғы W тоқсаны айналысқа шығарылды. Әр үлгіге 2 миллион дана ғана соғылды. Вест-Пойнт монетаханасы айналымға арналған W тоқсандарын жасауды жалғастыруда. Бұл «Ұлы американдық тыйын аңшылығы» деп аталады. S монета таңбасы 1980 жылға дейін айналымдағы монеталар үшін де қолданылды.

Басқа елдер

АҚШ және басқа да бірнеше елдер монеталарында қала атының бас әрпін таңба ретінде пайдаланғанымен, бұл практика барлық елдерге тән емес. Мысалы, Германия Берлин үшін A, Мюнхен үшін D, Мюльденхуттен үшін E, Штутгарт үшін F, Карлсруэ үшін G және Гамбург үшін J әрпін қолданды. Испания 1848 жылы ондық жүйеге көшкен кезде, монета таңбалары ретінде әртүрлі ұштар саны бар жұлдыздарды пайдаланды. Мадрид алты ұшты жұлдызды, Барселона сегіз ұшты жұлдызды және т.б. қолданды. 1868 жылғы төңкерістен кейін осы жұлдыздарға кішкентай даталар қойылды. Кішкентай даталар монета соғылған жылды, ал үлкен дата монетаға рұқсат берілген жылды көрсетті. Әлемдегі көптеген монета соғу орындары әдетте әрбір соғу орнына тән белгісі бар «Privy mark» таңбасын қолданады. Канада Корольдік монетасы көбінесе клен жапырағын «Privy mark» ретінде пайдаланады. Испаниядағы Сеговия қаласы 1868 жылы жұлдыздық жүйеге ауысқанға дейін жергілікті мақтаныш белгісі – су құбырын таңба ретінде қолданды. Француз монета жасау қоғамының Пуасси филиалы Франция, оның колониялары, Румыния және басқа елдердің монеталарында найзағай таңбасын пайдаланды. Көптеген ислам монеталарында монета қайда соғылғаны туралы жазу болады. Бұл жазу көбінесе монета соғылған қаланың араб әрпімен жазылған аты болып табылады. Кейбір евро монеталарында тиісті монета соғу орындарының таңбалары бар. Толық ақпарат алу үшін евро монеталарындағы таңбалар туралы қараңыз.