Кіріспе

Сикким, Непал және Бутанның тибето-бирман тілі Лепча тілі немесе Ронг тілі (Lepcha: ; Róng ríng) – Гималай тілдерінің бірі, оны Үндістанның Сикким және Батыс Бенгалия, сондай-ақ Непал және Бутанның бір бөлігінде Лепча халқы қолданады. Тілді сақтап қалуға жасалған күш-жігерге қарамастан, Лепча тілі кеңінен непали тіліне ұтып берді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) Лепча тілін жойылуға жақын тіл ретінде тіркеген. Лепча тілі Үндістанның Батыс Бенгалия штатындағы Сикким және Дарджилинг аудандарында таралған. 1991 жылғы Үндістан халық санағы бойынша Лепча тілінде сөйлейтін 39 342 адам тіркелді. Лепча тілі бұл аймақтың түпкілікті тілдерінің бірі саналады. Гималайдың көптеген тілдерінен өзгеше, Лепча халқының өзіне тән жазу жүйесі бар (әлемдегі ең ірі Лепча қолжазбаларының жиынтығы Лейден қаласында сақталады, онда 180-нен астам Лепча кітабы бар). Сиккимдегі кейбір мектептерде Лепча тілі оқыту тілі ретінде қолданылады. Басқа тибет-бұрма тілдерімен салыстырғанда, Лепча тіліне әдебиетте жан-жақты назар аударылған. Дегенмен, Лепча тілі мен мәдениетінің көптеген маңызды аспектілері әлі де зерттелмеген. Тілді белсенді түрде қолданатын жас ұрпақ өкілдері бар отбасылардың саны өте аз, және олардың арасы да шалқары. Лепча аймағының тұрғындары көбінесе екі тілді. Тілді жаңғыртуға бағытталған күш-жігер шектеулі және тілді түпкілікті мекендеген жерлерде сақтауға елеулі әсер етпеді. Халық санының азаюы және мәдениеттің жоғалуы Лепча тілінің қолданылуын формалды сипатқа келтірді, ал оның маңызы мәдени және салтанатты шаралармен ғана шектелді, онда ол ұзақ жылдар бойы сақталған дәстүрдің бір бөлігі ретінде қажетті.

Халық саны

Лепча тілін Үндістанның Сикким және Батыс Бенгалия штаттарында, сондай-ақ Непал мен Бутанның кейбір аймақтарында азшылықтар қолданады. Ол қолданылатын жерлерде, бұл тіл абориген тілі саналады, тібет тілдерінің (Сикким, Дзонгха және басқалары) және соңғы кездегі непал тілінің пайда болуына дейінгі тіл. Лепча тілінде сөйлейтін халық төрт ерекше қауымға бөлінеді: Сиккимдегі Ренжонгму; Калимпонг, Курсеонг және Мириктегі Тамамсангму; Непалдың Илам ауданындағы ʔиламму; және Оңтүстік-Батыс Бутанның Прому. Үндістандағы лепча тілінде сөйлейтін топтар Непал мен Бутанға қарағанда көп. Дегенмен, Үндістандағы лепча тілінің туған тілінде сөйлейтін халықтың саны шамамен 30 мыңға жуық болуы мүмкін. Лепча тілі ішкі тұрғыдан алуан түрлі, төрт негізгі лепча қауымындағы әртүрлі басым тілдердің лексикалық әсерін көрсетеді. Плейзиердің (2007) пікірінше, непал және Сикким тібеттерінің әсері диалектілік айырмашылықтарға алып келмейді.

Ерекшеліктері

Лепча – сино-тибет тілдер тобына жататын, тоналы емес тіл, бірақ оның фонемиялық екпіні немесе айтылу биіктігі бар, бұл Лепча жазуында көрсетілуі мүмкін. Ерекшелігі, басқа тілдерде ұятты немесе тыйым салынған деп есептелетін сөздерді ана тілінің иелері солай қабылдамайды. Лепча жазуының пайда болуына дейін Лепча әдебиеттері тибет жазуымен жазылған.