Кіріспе

Римге дейінгі Апулияның үндіеуропалық тілінде сөйлейтін халқы – Иапигиандар немесе Апулиандар (Iāpyges, Iapygii) б.з.б. бірінші мыңжылдықтың басынан б.з.б. бірінші ғасырға дейін Италия түбегінің оңтүстік-шығысындағы Иапигия (қазіргі Апулия) аймағында қоныстанған үндіеуропалық тілінде сөйлейтін халық. Олар үш тайпаға бөлінді: Дауниялықтар, Певцецтер және Мессапиандар. IV ғасырдың соңынан бастап римдіктер олардың жерлерін біртіндеп отарлап, б.з.б. бірінші ғасырдың басына қарай Рим Республикасына қосып алғаннан кейін, Иапигиандар толығымен латын тіліне ауысып, рим мәдениетіне сіңіп кетті.

Атауы

Бұл аймақ б.з.д. 5 ғасырындағы гректерге Иапигия (Ἰαπυγία) деп белгілі болған, ал оның тұрғындары Иапигтер (Ἰάπυγες) деп аталған. Бұл термин, жергілікті халықтар өздерін атау үшін қолданған болуы мүмкін. Иапигтер деген ат, солтүстік Далмациядағы иллириялық тайпа Иапидтер деген атпен салыстырылған. Кейбір көне дереккөздер япигиандар мен мессапиандарды мағынасы бірдей сөздер ретінде қарастырады, ал рим дәуірінің бірнеше авторлары оларды солтүстікте Апули, орталықта Поэдикули, ал оңтүстікте Саллентини немесе Калабри деп атаған. Сыртқы аттардағы осы келіспеушіліктер, япиг субэтностарының құрылымы тұрақсыз және кейде фрагменттелген болуын көрсетеді. III ғасырдың ортасына қарай, япигиандар замандас бақылаушылармен үш халыққа бөлінген: солтүстікте даундықтар, орталықта пеуцетилер және оңтүстікте мессапийлер.

География

Япигия (қазіргі Апулия) Италия түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігінде, Апеннин таулары мен Адриатика теңізі арасында орналасқан. Аймақтың солтүстік-шығыс бөлігі, Монте Гаргано массиві (1055 м) басымдықпен ауыл шаруашылығына жарамсыз болып, орманды аймаққа айналды. Гарганоның оңтүстігінде және батысында Италия түбегінің ең ірі жазығы – Тавольере делле Пульья жатыр. Көбінесе құм мен қиыршық тастан тұрса да, жазық арқылы бірнеше өзендер ағып өтеді. Көне заманда бұл жер астық өсіруге, ал ең бастысы, қысқы мал жаюға қолайлы болған. Италия түбегінің ең ұзын өзендерінің бірі – Офанто өзені жазықтың оңтүстік шекарасын белгілеген. Атауына қарамастан, жазықтың батысында орналасқан, қиын өтімді Дауний таулары (1152 м) Оскан тілінде сөйлейтін самнит тайпасы – Хирпинилердің билігінде болған. Орталық Япигия Мурге платосынан (686 м) құралған, бұл аймақ өзендерге кедей. Массивтің батыс жартысы тек қой жаюға жарамды болса, теңізге жақын жерлер егіншілікке бейімделген және көне заманда астық өндіру үшін қолданылған. Саленто түбегінде ландшафт әртүрлі болған, бірақ өзендер болған жоқ. Бұл аймақта зәйтүннің Римге дейінгі кезеңде өсірілгені мәлім, бірақ өндіріс көлемі белгісіз. Таранто шығанағының жағалауында, оңтүстік Япигиядағы жергілікті мессапийлердің жанында бірнеше грек колониялары орналасқан, ең танымалдары – б.з.д. 8 ғасырдың соңында негісталған Тарас және б.з.д. 7 ғасырдың соңында негісталған Метапонтион.

Тіл

Япигиандар «негізінен біртекті тілдік қауымдастық» болды, олар итальян тілінде емес, индоевропалық тілде сөйледі, оны әдетте «Мессапик» деп атайды. Грек әліпбиінің түрлерінде жазылған тіл б.з.д. 6 ғасырдың ортасынан 2 ғасырдың соңына дейін куәландырылған. Кейбір ғалымдар «япиг тілдері» термині осы диалекттерді атау үшін қолданылуы керек деп, ал «мессапик» термині Рим империясына дейінгі кезеңде Мессапия халқының мекендеген Саленто түбегіндегі жазуларға арналған деп санайды. Мессапик тілі албан тілімен бірге индоевропалық тармаққа жатады, ол альбаноид немесе иллирик деп аталады. Hyllested & Joseph (2022) соңғы зерттеулермен келісе отырып, грек-фригияны албан-мессапик тіліне ең жақын индоевропалық тармақ ретінде анықтайды. Бұл екі тармақ әрмен тілімен бірге «Балқан индоевропалық» деп аталатын аумақтық топты құрайды. Б.з.д. 6 ғасырда Мессапия, ал аз дәрежеде Певцетия, жақын орналасқан Тарас қаласынан негізінен эллиндік мәдени ықпалға ұшырады. Осы кезеңде жазу жүйесін пайдалану енгізілді, лакондық-тарантикалық әліпби алынып, мессапик тіліне бейімделді. Екінші эллиндік толқын б.з.д. 4 ғасырда болды, бұл жолы Дауния да қамтылды және бұрынғы мессапик жазуын алмастырған эллиндік әліпбидің жергілікті нұсқасында Певцет және Дауния эпиграфикалық жазбаларының басталуын белгіледі. Мессапик тілі осы аймақтағы итальян тілдерімен байланыста болды. Римдіктердің келуіне дейінгі ғасырларда Мессапик пен Оскан арасындағы шекара Френтания, Ирпиния, Лукания және Апулия арқылы өтті. «Осканизация» және «Самнитизация» процестері біртіндеп жүргізілді, бұл қазіргі заманғы дереккөздердегі қоныстардың екі түрлі аталуы арқылы расталды. Бұл аймақтарда оскан/луканиялық халық пен үлкен даундық элемент әртүрлі жолдармен араласты. Ларинум, көптеген оскан ономастикалық есімдерді шығарған қоныс «даун қаласы» деп сипатталды, ал Даун мен Лукан халықтарының шекаралық аймағындағы Венециядан келген Гораций өзін «луканиялық немесе апулиялық» деп сипаттады. Б.з.д. 4 ғасырдың басында Оңтүстік Италияда римдік колониялардың құрылуы аймақтың латыншалануына үлкен әсер етті. Б.з.д. 4 ғасырда орталық Япигиядағы жазулар жергілікті қолөнершілер класы грек тілінде белгілі бір біліміне ие болғанын, ал 3 ғасырға қарай бүкіл аймақтық элита латын тілін үйренуге дағдыланғанын көрсетеді. Оскан тілі де сол кезеңде итальяндық халықтар аумақты басып алғаннан кейін кеңінен таралды. Мессапик диалектілерімен бірге грек, оскан және латын тілдері римдік кезеңде Япигияның бүкіл аймағында бірге айтылып, жазылды, ал Саленто түбегінде грек және мессапик тілдерінде екі тілділік кең таралған болуы мүмкін.

Дін

Япигиялықтардың Римге дейінгі діні грек элементтерімен араластырылған жергілікті нанымдардың негізі ретінде көрінеді. Римдіктердің жаулап алуы б.з.д. 8 ғасырынан бастап Магна Грециямен болған байланыстардың нәтижесінде бұл аймаққа бұрыннан әсер еткен грек мәдениетінің таралуын күшейтті. Сондықтан Афродита мен Афина Япигияда тиісінше Апродита және Афана деп табынылды. Зис ("аспан құдайы"), Мензанас ("аттардың иесі"), Венас ("күшті тілек"), Таотор ("халық, қауым") және, мүмкін, Даматура ("жер-ана") сияқты жергілікті құдайлар да ғалымдар тарапынан аталып өтілді. Римге дейінгі діни культтардың материалдық іздері де аз сақталған. Сақталған мәліметтерге сүйенсек, жергілікті япигиялықтардың сенімдерінде үнді-еуропалық аспан құдайы Зиске табыну, Зис Мензанасқа (Иовис/Юпитер Мензанас) тірі жылқыны құрбан ету, құрбандыққа шалынған қойдың терісіне оралған адамға болжам жасау және грек аңыздарында сақталған Подалирий құдайының қасиетті орнындағы судың емдік қасиеттері болған. Жағалауда бірнеше үңгір қасиетті орындары табылды, олардың ең маңыздысы – Гротта Порчинара (Санта-Мария-ди-Леука) қасиетті үйі, онда Мессаптар мен грек теңізшілері өздерінің серттерін қабырғаларға жазып отырған. Пеуцетиандардың қоғамдық ғимараттарды қажет ететін азаматтық культтары болмаған болуы мүмкін, және Даунияда (Teanum Apulum, Lavello немесе Canosa) қалалық қасиетті орындары анықталған болса да, римдік кезеңге дейін ерекше ғимараттар табылған жоқ.

Киім

Япигия халқы әшекейлі киімдерімен ерекше көзге түсті. Б.з.б. 7 ғасырында Дауния аристократиясы аса әсем киімдер мен көптеген әшекейлер тағып жүрді, бұл дәстүр классикалық кезеңде де сақталды, япигиялықтардың ұзын шашы бар, күрделі өрнектермен безенген қысқа тон және әсем маңдайшалары бар суреттері кездеседі. Жас қыздар әдетте бас киімі немесе діңгек тағынып, белге белдікпен байланған ұзын тон киген болып бейнеленген. Салтанатты немесе ритуалдық шараларда Орталық Япигия әйелдері бас киімін маңдайдан жоғары көрінетін ерекше жамылғы киеді.

Жерлеу

Япигиялық жерлеу дәстүрлері көршілес итальяндық халықтардан ерекше болды: олар ересектерді қоныстарының шетіне жерлеуге тыйым салса, Япигия тұрғындары қайтыс болғандарын өз қоныстарының ішінде де, сыртында да жерледі. Әйелдер кейде қару-жарақпен бірге жерленгенімен, мұндай қабір заттары көбінесе еркектерге арналған. Б.з.д. 4 ғасырдың соңына дейін Дауниялықтар мен Певкетиялықтардың арасында дене ұрықтық күйде, аяқтары кеудеге қарай жиырылып, Жер-Ананың құрсағында жанның қайта тууының символы ретінде жатқызылуы қалыпты практика болды. Ал мессапийлер өз қайтыс болғандарын, басқа итальяндық халықтар сияқты, тікелей жатқызып жерледі. Б.з.д. 3 ғасырдан бастап Дауния мен Певкетияда дене арқасына жатып жерлену салты пайда бола бастады, бірақ бұрынғы әдет кейбір аймақтарда б.з.д. 2 ғасырға дейін сақталды.

Тарих

[[Файл:Иллирия отарлары Италияда б.з.д. 550 ж. (қазақша) (жаңа карта).svg|thumb|200px|Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басындағы Япигиялықтардың қоныс аударуы.

Римге дейінгі кезең

Япигиандықтар б.з.б. 11 ғасырдан бастап Адриатика теңізінің шығыс жағалауынан Италияға көшіп, бұрыннан бар итальяндық және микендік мәдениеттермен бірігіп, маңызды мәдени және тілдік із қалдырды. Үш негізгі япиг тайпасы – даундықтар, пеуцеттіктер және мессапийлер – дамуының алғашқы кезеңінде айқын мәдени бірлікте болды. Бірақ, б.з.б. 8 ғасырдан кейін, ішкі және сыртқы себептерге байланысты ерекшелену процесі басталды. Мессапийлер мен гректер арасындағы байланыс б.з.б. 8 ғасырдың соңында, спарталық Тарас колониясының құрылуынан кейін күшейді, бұған дейін микендік шапқыншылықтар болған, сол кезде Тарас орны маңызды рөл атқарған сияқты. Дегенмен, б.з.б. 7 ғасырдың соңына дейін Япигия грек колонияларының ықпалына толыққанды көшпеді, және Тарас ерекше жағдайды қоспағанда, жергілікті тұрғындар аймақтағы басқа грек колонияларынан аулақ бола алды. Б.з.б. 6 ғасырда Мессапия, ал аз дәрежеде Пеуцетия, эллинизациялық мәдени ықпалға түсті, негізінен жақын орналасқан Тарас қаласынан. Мессапийлер мен Тарантиндер арасындағы қарым-қатынас уақыт өте келе нашарлап, б.з.б. 5 ғасырдың басынан бастап екі халық арасында қақтығыстар туды. Тарантиндердің екі жеңісінен кейін, япигийлер оларға шешуші жеңіліс сыйлап, Тараста аристократиялық үкіметтің құлауына және демократиялық үкіметтің орнауына себепкер болды. Бұл гректер мен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынасты шамамен жарты ғасырға тоқтатты. Олар тек б.з.б. 5-6 ғасырларда ғана қайтадан қарым-қатынас орнатты. Екінші эллинизациялық толқын б.з.б. 4 ғасырда болды, бұл жолы Дауния да қатысты.

Римдік жаулап алу

Римдіктердің Япигияны жаулап алуы 4 ғасырдың аяғында Канусин және Теанес тұрғындарын бағындырумен басталды. Бұл бүкіл түбекті Рим үстемдігіне жол ашты, себебі олар аймақтағы ілгерілеулерін Самнит күштерін шектеу және Самнит соғыстары кезінде олардың аумағын қоршау үшін пайдаланды. 3-ші ғасырдың басында Рим Япигия мен Самний шекарасында екі стратегиялық колония – Луцерия (314) және Венеция (291) құрды.

Әлеуметтік ұйым

Ерте кезеңде япигиандық тұрғын үй жүйесі бүкіл аумаққа шашырап кеткен шағын лашықтар тобынан құралған, бұл кейінірек грек-римдік қалалар дәстүрінен өзгешеленді. Ауылдық округтердің тұрғындары ортақ шешімдер қабылдауға, тойларға, діни амалдар мен рәсімдерге, сондай-ақ сыртқы шабуылдардан қорғануға жиналатын. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдан бастап, б.з.б. бірінші мыңжылдықтың басында негізделген үлкен, бірақ сирек қоныстанған елді мекендер көбірек құрылымдалған формаға ие бола бастады. Олардың ең ірілері бірте-бірте әкімшілік мүмкіндіктерге және адам күшіне қол жеткізіп, тас қорғаныс қабырғаларын тұрғызып, тіпті өз монеталарын шығара бастады, бұл урбанизацияның және саяси тәуелсіздіктің нығаюын көрсетеді. Фукидидтің сөзіне сүйенсек, б.з.б. V ғасырының соңында осы япигиандық қауымдастықтардың кейбіреулерімен күшті тұлғалар басқарған. Олардың шағын бөлігі соншалықты үлкен бекінілген елді мекендерге айналды, олар б.з.б. IV ғасырының соңында өздерін дербес қала-мемлекеттер деп санаған, ал солтүстік қалаларының кейбіреулері сол кезеңде кең аумақты бақылап тұрғандай көрінеді. Арпи, Темір дәуірінде Япигияның ең үлкен топырақ қамалдарына ие болған, ал Канусиум, оның аумағы, мүмкін, жағалаудан Венецияға дейін Офанто өзенінің бойында жатқан, аймақтық гегемониялық күштерге айналған сияқты. Қалалық биліктің осы аймақтық иерархиясы, онда бірнеше үстем қала-мемлекеттері шектеулі ресурстар үшін өзара үстемдік орнатуға тырысып, япиг топтары арасындағы жиі және қатыгез соғыстарға, сондай-ақ олардың шетелдік қауымдастықтармен сыртқы қақтығыстарына әкелді.

Соғыс жүргізу

Қабірлерден табылған заттар мен қызыл фигуралы ваза суреттерінде бейнеленген жауынгерлердің куәлігі бойынша, япигтер қалқаннан басқа көп қорғаныс қаруын қолданбаған, кейде былғары дулыға мен жең, ал ерекше жағдайларда көкірек қалқанымен соғысқан. Олардың ең көп қолданатын қаруы - ұшты найза, одан кейін шашанай, ал қылыштар салыстырмалы түрде сирек болған. Жауынгерлердің қабірлерінде қола белбеулер де жиі кездесетін. Қызыл фигуралы вазалардағы шайқас көріністері япигтердің әртүрлі тайпаларының бір-бірімен жиі қақтығысқа түскенін және соғыс тұтқындарының құн төлеу үшін немесе құлдыққа сатылу үшін алынғанын көрсетеді.

Экономика

thumb|227x227px|Ориядан табылған, ежелгі Япигиан қаласынан бейнеленген Геркулес суреті бар римдік монета. Археологиялық дәлелдер б.з.д. бірінші мыңжылдықта Римге дейінгі Япигияда мал өсірудің көшпендік (трансхуманция) жүйесі қолданылғанын және аймақтың кең аумақтары көшпенді қойлардың жайылымы үшін резервте сақталғанын көрсетеді. 5 және 4 ғасырларда тоқу маңызды шаруашылық саласы болды. Жүннен жасалған маталар грек колониясы Тарасте сатылған, ал Япигиандық малшылардың қыстау орны, тоқу өнеркәсібінің жақсы дамыған Тавольера жазығында болған, бұл туралы куәлік ретінде стелада тоқымашылардың жұмыс істеп тұрған суреттері сақталған, ол б.з.д. VII немесе VI ғасырдың басына жатады.