Кіріспе

Джеймс Де Миллдің 1888 жылғы романы «Мыс цилиндрден табылған таңғажайып қолжазба» – канадалық жазушы Джеймс Де Миллдің ең танымал кітабы. Ол жазушының қайтыс болғаннан кейін «Харперс Уикли» журналында анонимді түрде, бөлім-бөліммен жарияланды, ал 1888 жылы Нью-Йорк қаласындағы «Харпер және Браузерлер» баспасы кітап түрінде шығарды. Кейіннен ол Ұлыбритания мен Австралияда да бөлім-бөліммен жарияланды, содан кейін Ұлыбритания мен Канадада кітап түрінде жарық көрді. Келесі басылымдар 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында «Харпер және Браузерлер» баспасының алғашқы басылымынан дайындалды. Сатирикалық және фантастикалық роман Антарктидадағы ойдан шығарылған, жартылай тропикалық аймақта өтеді, онда тарихи алдындағы қазба жәндіктері мен «Косекин» деп аталатын өлімге табынушылардың культы мекендейді. Бұл роман жарыққа шығпай бұрын көп жылдар бұрын жазылған, ол Эдгар Аллан Поның 1838 жылғы «Нантакеттен Артур Гордон Пимнің баяндамасы» ромасын еске түсіреді және «Жоғалған әлем» жанрындағы туындылардың экзотикалық орналасқан жері мен қиял-ғажайып оқиғаларына ұқсас элементтерді болжайды, мысалы, Артур Конан Дойлдің 1912 жылғы «Жоғалған әлем» және Эдгар Райс Бэрроустың 1918 жылғы «Уақыттың ұмытқан жері» романдары, сондай-ақ осы және басқа да туындыларға негізделген көптеген тарихи алдындағы әлем туралы фильмдер. Романның атауы мен орналасқан жері Эдгар Аллан Поның 1833 жылғы «Бөтелкеден табылған хат» романынан шабыттанды. Де Миллдің жазушы ретіндегі беделіне зиян келтіргені – осы туындысы «Ол» (1887) және «Соломон патшасының кеніштері» (1885) романдарынан кейін жарық көргені. Х. Райдер Хаггардтың туындылары сол кезде кеңінен танымал болғанымен, Де Миллдің романының жазылуы осы танымал туындылардың жарыққа шығуын алдынша қылды және оның идеялары Хаггардтың белгілі туындыларынан алынған жоқ.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның негізгі оқиғасы – Тасманиядан туған жеріне қайтып келе жатқанда кемесі құлаған британдық теңізші Адам Мордың басынан өткен оқиғалар туралы баяндау. Ол вулкандық пайда болу тегі бар туннельден өткеннен кейін, ұзақ Антарктида түніне қарамастан, вулкандық жылудың күшімен тіршілік ететін тарихи алдындағы жануарлар, өсімдіктер мен адамдардың "жоғалған әлемінде" өзін табады. Бұл керемет жанартаулық әлемде Мор, фольклор мен сатирадағы (мысалы, Сэр Томас Мордың "Утопиясы" (1516), Сэмюэл Батлердің "Эревоны" (1872) немесе Шарлотта Перкинс Гилманның "Герланды" (1915) сияқты) кері әлемдер дәстүрінде, Виктория дәуірінің құндылықтарын өзгертіп тастаған дамыған адам қоғамын кездестіреді. Байлық жек көріледі, кедейлік құрметтеледі, өмір мен жарықтан гөрі өлім мен қараңғылық бағаланады, ал байлықты жинақтаудың орнына, жергілікті тұрғындар одан мүмкіндігінше тез құтылуға тырысады. Романның қосымша сюжеттік желісі және баяндау құралы – Адам Мордың қолжазбасын мыс цилиндрде табатын төрт яхтшыға қатысты. Олар Мордың баяндамасына түсініктеме береді, ал олардың бірі Косекин тілін семит тілі деп, мүмкін еврей тілінен туындаған деп санайды.

Сыни қабылдау

Романның бұрын жазылғандығын білмейтін, заманауи сын-пікірлер Х. Райдер Хаггардтың "Ол" және "Сүлеймен патшаның кен орындары" романдарының бұрын жарық көргенімен әсерленді. 1888 жылғы 21 мамырдағы The New York Times газетіндегі сын авторы: "Егер «Астран манускрипт» романының авторы тірі болса, ол «Ол» және «Сүлеймен патшаның кен орындары» романдарын оқымаған және олардан үлгі алмағанын адамдарға қалай сендіретінін түсіну қиын" деп жазды. Ал 1888 жылғы 3 маусымдағы Brooklyn Daily Eagle газетінде бұл кітап «біршама кешіккен туынды» деп аталды. Екі сын-пікір де, сондай-ақ 1888 жылғы шілдедегі Торонто газеті "The Week"-те Гилберт Галдың суреттеріне жағымды баға берді.