Кіріспе

Якха тілі (кейде Яха деп те жазылады) – Непалдың және Үндістанның кейбір аймақтарында таралған тіл. Якха тілінде сөйлейтін елді мекендер Арун өзенінің шығысында, Непалдың Санхувасабха ауданының оңтүстік және Дханкута ауданының солтүстік бөліктерінде орналасқан. Непалдағы 17 003 якха этностың шамамен 14 000-ы әлі де бұл тілде сөйлейді. Тілдік тұрғыдан алғанда, якха тілі шығыс киранти тілдері тобына жатады және белхаре, атпар, чинтанг және чулунг сияқты бірнеше лимбу тілдерімен бірге топтасады. Бірақ, этникалық тұрғыдан якха халқы өзін лимбу және басқа киранти топтарынан өзгеше санайды.

Географиялық таралуы

Мұғали тілі Арун өзенінің шығыс жағасында, Дханкута ауданы, No. 1, Непалдағы Муга, Пахрибас және Фалате ауылдарында (ВДК) Мұғахола мен Синуахола арасында таралған. Сондай-ақ, Архауле-Житпур және Марек-Катахаре VDC-де, Дханкута ауданының солтүстігінде, No. 1, Непалда қолданылады.

Морфология

Якханың атаулы және сөздік морфологиясы бай. Есімдер жалғау арқылы сөйлемдегі рөліне және санына қарай өзгереді. Етістіктер тұлға, сан (жекеше, екіше, көпше/екі емес), жоққа шығару, сондай-ақ уақыт, түр және модальдық категориялар бойынша жіктеледі. Өткелді етістіктерде әрекет етуші де, әрекетке ұшыраушы да етістікте біріктіріледі. Инклюзивті/эксклюзивті категориясы етістік морфологиясында, сондай-ақ иелік жалғауларында және префикстерде кездеседі.

Көптік таңбалау

Якха жалпы есімдерді =ци жұрнағы арқылы сан жағынан жекеше емес деп көрсетеді. Жекешелік нақты белгіленбеген.

Сұрау салатын сұрақтар және мерзімсіз сұрау

Якха тілінде келесі сұрақ сөздері мен басқа да сұрақтар қолданылады: isa "кім", i/ina "не", iya "не" (көптеген заттар немесе санауға келмейтін нәрселер туралы сұрағанда), hetna "қайсы", imin "қалай", ijaŋ "неге", hetne "қайда", hetniŋ "қашан". Егер нақты бір зат туралы сұралса, ina қолданылады, ал оқиға туралы сұрақ туындаса, i түбірі морфологиялық өзгеріссіз қолданылады, мысалы, i leksa? "Не болды?". Сұрақ сөздерін қайталау белгісіздікке алып келуі мүмкін, мысалы, hetniŋ hetniŋ "бір уақытта".

Сөздік морфология

Сөздік морфология өте күрделі, бұл Киранти тілдеріне тән қасиет. Осы жерде келтірілген схема қажетті түрде жеңілдетілген суреттеме береді. Сөздік морфология көбінесе жұрнақтар арқылы бейнеленеді, бірақ үшінші жақ көпше түрін немесе жоқтығын білдіретін, толыққанды емес мұрындық дауыссыз дыбысы бар бір префикс позициясы бар. Етістікте әрекет етуші мен әрекетке ұшыраушының жасы мен саны көрсетіледі, және осы жұрнақтар олардың анықтамасының семантикалық рөліне қарай өзгеруі мүмкін. Мысалы, ka/ga жұрнағы семантикалық рөліне қарамастан, екінші жақты ("сізді") білдіреді, ал m жұрнағы тек (бірінші және екінші жақтың) әрекет етушілерін, ал u жұрнағы тек үшінші жақтың әрекетке ұшыраушыларын білдіреді. Синкретизмдер де бар, мысалы, жоғарыда аталған m жұрнағы, ол бірінші және екінші жақ көпше түріндегі (әрекет етуші) келісімді білдіреді. Кейбір қатынастар бірнеше мағынаны білдіретін жұрнақ арқылы кодталады, мысалы, бірінші жақтың екінші жаққа әсер етуі "nen" (яғни "Мен түсінемін/шақырамын/сүйемін т.б. сені") арқылы көрсетіледі, қажет болған жағдайда сандық жұрнақтар қосылады. Киранти тілінің сөздік морфологиясы үшін тән ерекшелік – бұл шекті етістіктің жұрнақ тізбегіндегі дауыссыз дыбыстардың қайталануы. Мысалы, "біз (екі адам, өзімізді қоспағанда) оларды түсінеміз" деген сөздің жоқтығын білдіретін түрі n dum me n c u n ci ŋa n na, онда жоқтығын білдіретін n белгісі бірнеше рет қайталанады. Уақытқа қатысты айтсақ, өткен емес уақыт meʔ немесе wa арқылы нақты көрсетіледі. Екі жұрнақтың да шығу тегі грамматикалық лексикалық етістіктерде ("істеу" және сәйкесінше "болу/бар болу"). Олар сөздік жұрнақ үлгісінде әртүрлі орындарда орналасады. Өткен уақыт a жұрнағы арқылы белгіленеді, ол көбінесе дауыссыз дыбыстардың тізбегіндегі үзілістерді болдырмау үшін қысқартылады. Толық өткен уақыт ma немесе uks жұрнақтарын өткен уақыт морфемасына қосу арқылы жасалады, ал толық өткен уақыттың толыққанды түрі осы жұрнақ тізбегіне sa жұрнағын қосу арқылы жасалады. Көңіл күйге қатысты айтсақ, бұйрық a жұрнағы арқылы да көрсетіледі, мысалы, ab a "Кел!". Ауыспалы етістіктерде үшінші жақтың толыққанды жұрнағы u, ал бұйрық жұрнағы нақты іске асырылмайды. Шартты сөйлемнің арнайы белгісі жоқ, ол келісім морфологиясынан басқа ештеңе болмауымен белгіленеді, мысалы, ciya hops u m? "Шәй ішелік пе?" (шай ішу 3P 1A). Шартты сөйлем кейбір бағынышты сөйлемдерде ескертулерді, ұсыныстарды және ықтимал жағдайларды да білдіреді.