Кіріспе

Қырым хандығының билеуші әулеті – Гәрәйлер әулеті (; ), сондай-ақ Гәрәйлер, 1431 жылы құрылғаннан бастап 1783 жылы құлағанға дейін Қырым хандығында билік еткен Шыңғыс тегінен және түрік тайпаларынан тараған әулет. Бұл әулет 1521-1550 жылдар аралығында Қазан және Астрахан хандықтарының бірнеше хандарын да тағайындады. Патшалық Гәрәйлерден басқа, сонымен қатар Шобан Гәрәйлер (Çoban Geraylar) деген тармақ тармағы болды. Жас Гәрәйлер ересек жасқа келгенге дейін, черкес тайпаларының бірінде тәрбиеленіп, соғыс өнерін меңгерді. Гәрәй хандарын «мырзалар» деп аталатын басқа қырым татарларының әулеттері сайлап отырды. Олар сондай-ақ мұрагерді таңдап, оны «қалға сұлтан» (qalğa sultan) деп атады. Кейінгі ғасырларда Осман сұлтаны хандарды өз қалауынша тағайындау және қызметтен босату құқығын алды. Олардың алғашқы атасы – Тоғай Тимур (Туқа Тимур), Жошиның кіші ұлы. Гәрәйлер әулетінің тарихы Тоғай Тимурдың ұлы Орең Тимурдың Менгу Тимурдан Қырымды алғаннан басталады.

Осман әміршілігінің кезінде

Кейбір ғалымдардың пікірінше, Гирейлер Осман әулетінен кейінгі Осман империясының екінші әулеті саналған: "Рим мен Византия императорлық заңдылықтың үш халықаралық дәстүрінің екеуін ұсынса, Шыңғыс ханның руы үшіншісі болды. Егер Осман әулеті құрып кетсе, Шыңғыс ханның ұрпақтары – Гирейлер олардың орнын басады деп түсінілді".

15-ғасыр мен 16-ғасырдың басында Гирей ханы Осман сұлтанынан кейінгі екінші тұлға саналды және осылайша Осман протоколында Ұлы визирден жоғары тұрды. 1584 жылы Мәхмед II Гирейдің наразылығынан кейін сұлтан Қырым ханын Ұлы визир деңгейіне төмендетті. Гирей хандары өздерінің мемлекеттерінің тәуелсіз билеушілері болды. Олар монета соғуға, жарлық шығару арқылы заң қабылдауға және өздерінің туграларын жасауға құқылы болды.

Қатыстықтар

Қырым хандығы Польша-Литва одағымен және Запорожье Сішімен одақ құрды. 1648 жылғы Хмельницкий көтерілісі кезінде Ислам III Гирейдің көмегі казактардың әскери табыстарының алғашқы қарқынына зор үлес қосты. Польша-Литва одағымен қарым-қатынас та берік болды – Гирей әулеті 15 ғасырда Қырым түбегіне орналасқанға дейін Литвада пана тапқан.

Төмендеу

1783 жылы хандық Ресей империясына қосылғаннан кейін, соңғы хан Шахин Гирей 1787 жылға дейін формалды түрде билікте болды, одан кейін Осман империясына қашып, Родос аралында өлімге кесілді. Ресей билігі басқа әулет өкілдеріне Бахчисарай сарайында тұруға рұқсат берді. Селим III-нің жас ұлы Қатты Гирей миссионерлердің ықпалымен протестантизм дініне көшті және шотланд мұрагері Анна Нилсонға үйленді.

Құлағаннан кейін

Абдул Хамид I Шахин Герайды аттырғаннан кейін, оның отбасы Бургазадада, Стамбулда тұрды.