Кіріспе
Уильям Джеймстің эссесі "Әдеп философы және моральдық өмір" – философ Уильям Джеймстің эссесі, ол алғаш рет 1891 жылы Йель философиялық клубында лекция ретінде оқылды. Кейіннен ол "Сенуге деген ерік және танымал философиядағы басқа да эсселер" жинағына енді. Ол этикадағы үш сұрақты ажыратып көрсетті: психологиялық, метафизикалық, казуистикалық. "Психологиялық сұрақ – біздің моральдық идеяларымыз бен бағаларымыздың тарихи шығу тегін сұрайды; метафизикалық сұрақ – "жақсы", "жаман" және "міндеттеме" сөздерінің мәні неде дегенді сұрайды; казуистикалық сұрақ – адамдар мойындайтын әртүрлі жақсылықтар мен жамандықтардың өлшемі қандай, соның арқасында философ адамның нақты міндеттемелерінің ретін анықтай алады".
"The Moral Philosopher and the Moral Life" was an essay by the philosopher William James, which he first delivered as a lecture to the Yale Philosophical Club, in 1891. It was later included in the collection, The Will to Believe and other Essays in Popular Philosophy. He drew a distinction between three questions in ethics: psychological, metaphysical, casuistic. "The psychological question asks after the historical origin of our moral ideas and judgments; the metaphysical question asks what the very meaning of the words 'good,' 'ill,' and 'obligation' are; the casuistic question asks what is the measure of the various goods and ills which men recognize, so that the philosopher may settle the true order of human obligations."
Психологиялық мәселе
Жеймс пікірінше, психологиялық сұрақ – жақсылық және жамандық туралы адам идеялары "[кейбір идеалдарды] қарапайым денелік ләззаттармен және ауырсынудан құтылу әрекеттерімен байланыстырудан" туындай ма? Ол моральдық сезіміміздің кейбір элементтері осындай көзден туындайды деп санайды және Джереми Бентам мен оның ізбасарлары осыны көрсеткені үшін әлемге ұзаққа созылатын қызмет көрсеткенін мойындайды. Бірақ ол қауымдастық пен ләззат/ауырсыну есебі мораль психологиясын толық түсіндіре алмайды деп есептейді. Сонымен қатар, туа біткен, мида пайда болатын идеялар мен бейімділіктерді де мойындау керек. Достоевскийдің кейбір шығармаларын еске түсіретін танымал үзіндіде Джеймс: «Егер Фурье, Беллами және Моррис мырзалардың утопияларынан асып түсетін және миллиондаған адамдар бір ғана шарты орындалса – әлемнің алыс шетіндегі адасқан жан жалғыздық азаптарында өмір сүрсе – тұрақты бақытты болатын әлем туралы гипотеза ұсынылса», көптеген адамдар мұндай утопияның ләззатын осындай құнға «қорқынышты нәрсе» деп бағалайтынын жазды. Оның ойынша, осы сезім мидан туған болуы керек. Осы үзінді Урсула К. Ле Гуиннің «Омеластан қашып кеткендер (Уильям Джеймстің тақырыбы бойынша вариациялар)» атты әңгімесіне шабыт берді.
Метафизикалық мәселе
Бұл бөлімнің негізгі ойы – жақсы болу үшін бір нәрсенің сезімтал тірі ағзаның қалауымен байланысты болуы керек деген пікір. Тек тастардан ғана тұратын әлемде жақсы мен жаман болмас еді. Бір ғана ойлайтын тірі ағза бар әлемде жақсы мен жаман көптеу болар еді – кейбір нәрселер сол ағзаның қалауынша орындалар, ал кейбіреулері орындалмас еді. Тіпті, сол бір ойшыл өз мұратын өзінің басқа мұраттарымен үйлестіруге тырысқанда, бір түрлі моральдық қақтығыс тууы да мүмкін. Осы тұжырымдарға сүйене отырып, Джеймс «талап» мен «міндет» – бір монетаның екі жағы екенін айтады. Нақты бір адам талап танытпаса, міндеттемелер болмайды, бірақ талап болған жерде міндеттеме де болады.
Казуистік мәселе
Бірақ метафизикалық мәселенің осы шешімі казуистік мәселені (адамның нақты міндеттерін анықтау) мүлдем шешуге келмейтіндей қиындыққа толы етеді. Егер маған ешкімнен не қалауы мүмкін болса, немесе мен өзімнен не қаласам, бәрі міндет деп есептелсе, онда менің міндеттерім өзара қарама-қайшылыққа толы болады. "Әлемдегі әртүрлі идеалдардың ортақ белгісі – олардың идеалды болуы ғана. Ешбір абстрактілі принцип философқа ғылыми тұрғыдан нақты және пайдалы казуистік шкала сияқты бірде-бір нәрсені сыйға бере алмайды". Олай болса, мен қалай таңдау жасауым керек? Мен қалай өмір сүремін? Джеймстің жауабы – тарих осы мәселені біз үшін шешіп жатыр, ал біздің міндетіміз – уақыт өте келе қарама-қайшы талаптарды үйлестіретін осы процеске көмектесу. Оның терминологиясына жат болғанымен, ол өзінің этикасын плюралистік метаэтика шеңберінде тапқан деуге болады.