Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Моңғол ханшайымы (1260 – 1306)
Mongolian princess (1260 1306)
Хутулунь (шамамен 1260 – шамамен 1306), сондай-ақ Айгиарне, Айюруг, Хотол Цагаан немесе Ай Ярук деп те аталады. 1280 жылға қарай оның әкесі Кайду Орталық Азияның ең қуатты билеушісіне айналды, ол батыс Моңғолиядан Оксусқа дейін және Орталық Сібір жазығынан Үндістанға дейін билік етті. Тарихи жылнамаларда Хутулунь Орта Азиядағы моңғол әскери жорықтарына қатысқан батыр ханшайым ретінде сипатталған. Ол бала кезінен-ақ садақ ату, күрес және атқа мінуге үйренген. Кейін өскенде, ол күресте осыншалықты шебер болды ki, дәстүрлі күрес жарыстарындағы мыкты ерлерді жеңіп шықты. Хутулунь – ортағасырлық көптеген авторлардың, соның ішінде Марко Полоның да, өмірбаянына енген батыр. Оның күйеуінің кім екені туралы мәліметтер әртүрлі. Кейбір жылнамаларда оның күйеуі әкесін өлтіруге тырысып, сәтсіздікке ұшырап, тұтқынға алынған көркем жігіт болған; ал басқалары оны Кайдудың Хорос руынан шыққан серігі деп айтады. Рашид әд-Дин Хутулуньның Персиядағы моңғол билеушісі Газанға ғашық болғанын жазған. Кайдудың барлық балаларының ішінде Хутулунь ең жақыны болды және ол одан кеңес пен саяси қолдау іздеді. Кейбір мәліметтер бойынша, ол 1301 жылы қайтыс болғанға дейін хандықтың мұрагері етіп оны тағайындауға тырысқан. Бірақ оның таңдауына оның ер азаматтары қарсылық көрсетті. Кайду қайтыс болғаннан кейін Хутулунь ағасы Орус көмегімен оның қабірін күзетті. Ол басқа ағалары, соның ішінде Чапар және туысы Дууаға қарсы тұрды, себебі ол олардың билікке таласуына кедергі келтірді. Ол 1306 жылы қайтыс болды.
Khutulun (c. 1260 – c. 1306), also known as Aigiarne, Aiyurug, Khotol Tsagaan or Ay Yaruq By 1280, her father Kaidu became the most powerful ruler of Central Asia, reigning in the realms from western Mongolia to Oxus, and from the Central Siberian Plateau to India. In historical chronicles, Khutulun was described as a strong warrior princess who participated in the Mongol military campaigns in Central Asia. She was trained in shooting, wrestling and riding since her childhood. Later, when grew up, she became such a skilled wrestler that she defeated elite male warriors in traditional wrestling competitions. Hutulun was a hero, chronicled by many medieval authors, one of whom was Marco Polo. Sources vary about her husband's identity. Some chronicles say her husband was a handsome man who failed to assassinate her father and was taken prisoner; others refer to him as Kaidu's companion from the Choros clan. Rashid al Din wrote that Khutulun fell in love with Ghazan, Mongol ruler in Persia. Of all Kaidu's children, Khutulun was the favorite, and the one from whom he most sought advice and political support. According to some accounts, he tried to name her as his successor to the khanate before he died in 1301. However, his choice was declined due to her male relatives. When Kaidu died, Khutulun guarded his tomb with the assistance of her brother Orus. She was challenged by her other brothers including Chapar and relative Duwa because she resisted their succession. She died in 1306.
Танымал мәдениетте
Құтлун – Батыс әдебиетіндегі көптеген туындылардың негізі болған Турандот кейіпкерінің бастауы саналады. Монғол мәдениетінде ол белгілі спортшы және батыр ретінде есте сақталады, ал Батыс көркемдік бейімдемелерінде махаббатқа бой алдырған, мақтанқор әйел ретінде суреттеледі. Франсуа Пети де ла Круаның 1710 жылғы Азия ертегілері мен аңыздары кітабында Құтлун «Орталық Азия қызы» деген мағына беретін парсы сөзімен (Турандохт توراندخت) аталған және ол Қытайдың моңғол императоры Алтын ханның он тоғыз жасар қызы. Бірақ Пети де ла Круаның әңгімесінде ол күреспейді және талапкерлер жылқыға тікелей бәс тікпейді, керісінше, оларға үш жұмбақ қояды және жауабын таба алмаса, жазаланады. Карло Гоцци 50 жылдан кейін өзінің нұсқасын жазды, онда ол «батыл әйел» және «тыйылмас мақтан» иесі болып сипатталды. Фридрих Шиллер 1801 жылы осы пьесаны неміс тіліне «Turandot, Prinzessin von China» деп аударды. Турандоттың ең танымал нұсқасы – Джакомо Пуччинидің опералық туындысы, ол 1924 жылы қайтыс болған кезде аяқтап үлкермеген. Монғол жазушыларының Құтлун туралы көптеген әңгімелері мен романдары бар, мысалы, Пурев Санждың «Хотолон», Ч. Жанчивдорждың «Кайдудың ғажайып қызы Құтлун», Оюнгерел Цедевдамбаның «Хотол Цагаан», Батжаргал Санжаның «Кайду ханның тарихы» және Б. Шудерцецегтің «Көкше ханшайым». Netflix желісіндегі «Марко Поло» сериалында Құтлун рөлін Клаудия Ким сомдады. Құтлун – Австралияда 2011–2019 жылдары танымал болған жарыс аттарының бірі. Оны Grand Syndicates 16 000 австралиялық долларға сатып алып, ақырында 500 000 австралиялық долларға жуық жүлде қорына ие болды. 2021 жылдың 3 желтоқсанында Shuuder Productions және Voo Broadcasting «Күн ханшайымы» фильмін шығарды. Фильм монғол жазушысы Батарсүрен Шудерцецегтің «Хотоль Цагаан Гундж» романының негізінде түсірілді және Юань әулеті кезеңінде өтеді. Актер Цэдуо Мункбат басты рөлді ойнады.
Khutulun is thought to be the basis for the character of Turandot, who has been the subject of a number of Western works. While in Mongol culture she is remembered as a famous athlete and warrior, in Western artistic adaptations she is depicted as a proud woman who finally succumbs to love. François Pétis de la Croix's 1710 book of Asian tales and fables contains a story in which Khutulun is called Turandot, a Persian word (Turandokht توراندخت) meaning "Central Asian Daughter", and is the nineteen year old daughter of Altoun Khan, the Mongol emperor of China. In Pétis de La Croix's story, however, she does not wrestle her suitors, and they do not wager horses; rather, she has them answer three riddles, and they are executed if they cannot solve them. Carlo Gozzi wrote his own version 50 years later, a stage play in which she was a "tigerish woman" of "unrelenting pride". Friedrich Schiller translated and adapted the play into German as Turandot, Prinzessin von China in 1801. The most famous version of Turandot is Giacomo Puccini's operatic version, which he was working on when he died in 1924. There are many stories and novels about Khutulun presented by Mongolian writers, such as Khotolon by Purev Sanj, Kaidu's wonderful daughter Khutulun by Ch. Janchivdorj, Khotol Tsagaan by Oyungerel Tsedevdamba, The Story of Kaidu Khan by Batjargal Sanjaa, and Princess Khutulun by B. Shuudertsetseg. Khutulun is portrayed by Claudia Kim in the Netflix series Marco Polo. Khutulun was the name chosen for a popular racehorse in Australia 2011–2019, which was bought by Grand Syndicates for just A$16,000 and eventually won nearly A$500,000 in prize money. On 3 December 2021, Shuuder Productions and Voo Broadcasting released the film Princess Khutulun. The movie is based on the novel Khotol Tsagaan Gunj by Mongolian author Baatarsuren Shuudertsetseg and takes place during the Yuan Dynasty. Actress Tsedoo Munkhbat played the starring role.