Кіріспе

1941 жылы жарық көрген Владимир Набоковтың "Себастьян Найттың нағыз өмірі" романы – Владимир Набоковтың ағылшын тілінде жазылған тұңғыш романы. Ол 1938 жылдың соңынан 1939 жылдың басына дейін Парижде жазылып, 1941 жылы алғаш рет басылды. Тіл мен оның толыққанды анықтама беруге келмейтінін талқылайтын бұл туынды постмодернистік романның алға басушысы деп есептеледі.

Жаңа бастама

Набоковтың ағылшын тіліндегі алғашқы маңызды туындысы Парижде, автор ванна бөлмесінде отырып, чемоданын бидетке жазу үстелі ретінде қойып, асығыс жазылған. Оған дейін В. Сирин псевдонімімен орыс тілінде жазылған тоғыз роман жарық көрген, және бұл роман олармен бірге эмиграцияда өмір сүру мен бейімделу мәселелеріне ден қоюымен ортақ. Набоковтың өз атымен жазылған алғашқы романы 1941 жылы New Directions Publishers баспасынан шығып, жай ғана сатылды. "Лолитаның" табысынан кейін 1959 жылы қайта басылып, бұл жолы кең пікір көшбасшыларының жоғары бағасына ие болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Баяндаушы В. өзінің алғашқы әдеби туындысын – орыс туған ағылшын романисі Себастьян Найттың (1899–1936) өмірбаянын жазуға кіріседі. Іздеу барысында ол Себастьянның Кембридждегі құрдастарын тауып, олармен және оның басқа достары мен таныстарымен сұхбаттасады. Жұмысының барысында В. Себастьянның кітаптарын да зерттейді (төменде қараңыз) және Себастьян Найттың трагедиясы атты, Найттың бұрынғы хатшысы Гудман мырза жазған, «шатастыратын» өмірбаянды жоққа шығаруға тырысады. Гудман Найттың өмірден алыс және салқын адам болғанын айтады. В. қорытындылайды, Клэр Бишоппен ұзаққа созылған махаббат одан кейін Себастьянның соңғы жылдары басқа әйелмен – Блаубердегі қонақ үйде танысқан орыс әйелмен болған махаббатқа толы болды. Себастьян 1929 жылғы маусымда осы қонақ үйде жүрек ауруынан айығып жатқан еді. В. Блаубергке сапар шегеді, онда жеке детективтің көмегімен Себастьянмен бір уақытта қонақ үйде тұрған төрт әйелдің тізімін алады және олардың әрқайсысымен сұхбаттасады. Берлиндегі Хелен Гринштейннің ісін жоққа шығарғаннан кейін, іздеуі оны Парижге жеткізеді, ал тізім екі үміткерге дейін тарылады: мэм де Речной және мэм фон Граун. В. мэм фон Граунды күдікпен қарастырады, себебі оның бұрынғы күйеуі Паль Палих Речной оның туралы қызықты әңгімелер айтады. Мэм де Речной күйеуін тастап кетіп, із жазын жоғалтады, В. одан қанағаттанбайды. Алайда, Фон Граунның досы Нина Лесерфпен кездескеннен кейін және орыспен болған даулы қарым-қатынасы туралы әңгімелерді естігеннен кейін, В. Хелен фон Граунның осы әйел екеніне көз жеткізеді. Нина В.-ны елге шақырып, Хелен фон Граунмен бірге тұруға шақырады. Хеленнің әлі келмегенін көріп, В. Нинаға өзін мэм фон Граунға таныстырған хат туралы айтады, бұл Нинаны ашуландырады. Кездейсоқ түрде В. Себастьянның соңғы махаббаты Хелен емес, Нина Лесерф екенін біледі. Шындығында, Нина – В.-ның бастапқыда күдіктенген, бірақ ешқашан кездеспеген мэм де Речной еді. Романның соңғы тараулары Себастьянның соңғы романы – «Күмәнді асфодель» туралы айтады, ол өліп бара жатқан адам мен оның баяу құлдырауына арналған. В. романды сипаттағанда, Себастьянның өмірімен де, В.-ның жеке тергеу оқиғаларымен де ұқсастықтар мен сәйкессіздіктерді анықтайды. В. Себастьянның соңғы жылдарын, соның ішінде Себастьянның Париждің сыртындағы ауруханада онымен кездесуді сұраған соңғы хатын түсіндіруге тырысады. В. сапарға шыққанда (ол уақытша фирмасының тапсырмасымен Марсельде орналасқан), оның жеке өміріне байланысы одан сайын әлсіз болып көрінеді: жұмыс берушісі саяхаттауға кедергі келтіреді, ол аурухананың аты сияқты қажетті мәліметтерді есіне алуға тырысады, тіпті тиімді саяхаттауға жеткілікті ақшасы да жоқ. Соңында В. ауруханаға жетеді және бөлек бөлмеден ұйықтап жатқан ағасының тынысын тыңдайды, бірақ ұйықтап жатқан адам оның ағасы емес, басқа адам екенін біледі. Себастьян Найт түні өткенде қайтыс болған. Роман Себастьянның өміріне қатысты философиялық тұжырыммен және В.-ның өзі Себастьян Найттың өзі немесе кем дегенде оның жаңа өмірге енгені туралы соңғы оймен аяқталады.

Құрамы

Себастьян Найттың нағыз өмірі – постмодернизмнің кейбір жайттарын алдын ала болжаған, биографиялық метафикция туындысы. Романның жеке және жасырын романист туралы фактілерді анықтауға бағытталған құрылымында детективтік әңгіме элементтері болғанымен, оның мәнін тіл арқылы түсіну мүмкін емес, тіпті Себастьян Найт тек өзінің өнері арқылы ғана танылады. Джорджо Манганелли айтқандай, кітап «бос нүктеге, жоққа» құрылған сөздердің тізбегін жасап шығарады. Екінші тараудың соңында жобаланған кітаптың Найттың өмірі емес, оның інісі В-ның оны жазуға жасаған әрекеті туралы болатыны анық көрінеді. Нағыз Себастьян Найтты тану процесін қиындататын нәрсе – ізденістің субъективті баяны мен түрлі мәтіндердің өзара байланысы. Біріншіден, Найттың арсыздықпен жұмыстан шығарылған хатшысы Гудманның асығыс жазылған және жеткіліксіз зерттелген өмірбаяны бар, ол көбінесе қарапайым тезиске сәйкес келеді. Содан кейін Найттың өзінің «мемуарлары» бар, олар стильдік үлгілер ретінде де, В-ның олардың өмірбаяндық маңыздылығын субъективті түсінуін көрсететін, оның романдарынан алынған үзінділермен толықтырылған. Соңында В-ның романдық интерполяциялары бар, олар Найттың тілдік шеберлігі мен хак авторлар қолданатын әдеби тәсілдер арасындағы айырмашылықты аңғартпайды. «Себастьян Найт туралы кім сөйлеп тұр?» – деп 5-тараудың соңында Кембриджтің тұмандығынан кенеттен естілген дауыс сұрайды, бірақ осы сұрақ дереу қабылданбайды. Сол сияқты, В 17-тараудың соңында мадам Лесерфтің алдауын ашу үшін сөз сөйлеуге дайындалады, бірақ кейін ойынан қайтады. «Оған осы кітаптың бір данасы жіберіледі, сонда ол түсінетін болады». Мұндай амалдар Набоковтың бұрынғы романы «Үмітсіздік» туындысындағы «бірінші жақ барлық қалғандары сияқты ойдан туған нәрсе» деген пікірді жалғастырады. Оқырман да детектив рөліне еніп, романның Набоковтың жеке өмірінен қандай жайттарды бейнелейтінін анықтауға мүмкіндік алады. Ол да Кембриджде білім алған орыс эмигранті болды, оның ағасы Сергеймен қарым-қатынасы әрқашан бір жақты болды, ал ойсыз эмоционалдық байланыс оның отбасылық өмірін қауіпке тікті.