Кіріспе

Афинаның қола мүсіні

Афина Промах (Ἀθηνᾶ Πρόμαχος, "алдыңғы қатарда шайқасатын Афина") – Федий мүсінші жасаған алып қола Афина мүсіні, ол Акропольдегі Пропилея арасында тұрды. Паусания (1.28.2) оны "үлкен қола Афина" деп атаған.

Тарих

Афина Промах – Феидий жасаған ең алғашқы туындыларының бірі және бастапқыда Афинаның танымал және әйгілі нысаны болды. Грек саяхатшысы және географы Паузанийдің айтуынша, Афинаның қаруының (дулығасының) жоғарғы бөлігі мен найзасының ұшын Аттикадан Афинаға жақындаған теңізшілер мен адамдар көре алатын. Ол бастапқыда Эрехтейон мен Пропилея арасында орналасқан. Б.з.д. 456 жылы тұрғызылған Афина Промах, Марафон шайқасын немесе парсы соғыстарын еске алу мақсатымен жасалған болуы мүмкін, бұл туралы арнау жазуында айтылған; сондай-ақ, аталған жазуда парсы соғысында жеңіліп алынған трофейлердің мүсіннің тұғырына орналастырылғандығы көрсетілген (Раубичек, А. Е. және Горхам П. Стивенс). Оның құрылысына шамамен тоғыз жыл уақыт кеткен. Бұл мүсін 467 жылы Эвримедон шайқасында Кимонның парсыларды жеңгенін немесе шамамен 450 немесе 449 жылдардағы Каллиас бейбітшілігін бейнелеуі мүмкін. Толығымен қоладан жасалған Афина Промах, ежелгі заманда «қола Афина» және «үлкен қола Афина» деп аталып келген. Бұл мүсін трофей ретінде Константинопольге (Шығыс Рим империясының астанасы) жеткізілгенде, «Овалдық форумда» Шығыс империясының императорлық сарайының қорғауындағы көптеген грек қола мүсіндері үшін соңғы бекініс және қауіпсіз баспанаға айналды. Никетас Хониат 1203 жылы Константинопольдегі Константин форумында болған көтеріліс туралы жазған, онда Афинаның үлкен қола мүсіні «маскүнемдер тобы» тарапынан қиратылған, және бұл мүсіннің Афина Промах болғандығы еді. Ол бір қолында бауырсақ (кейбір монеталардағыдай) ұстаған, сондай-ақ Лувр мұражайындағы Афина Медичи денесінің көптеген көшірмелері сақталған.

Иконография

Афинаның қолындағы қалқандағы оюларды грек суретшісі, эфестік Паррасий (суретші) жасаған. Ол оларды жобалағанмен, оюларды Мис есімді гравер (оюшы) салған. Бұл оюлар мүсін жасалып жатқан кезде емес, кейін қосылған. Монетаның бір жағы Гераклты, екінші жағы Зевс құдайын, оның тізесіндегі найзасымен және сол қолында қалқанымен дайын күйде тұрған Афинаны бейнелейді. Шамамен он жыл өткен соң Афина Промахос 315 ж. б.э. патшалық титулын алғанға дейін Александрияда Птолемей шығарған монеталарда пайда болды. Біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырларындағы аттикалық монеталар Фидийдің Афина Промахосының жалғыз белгілі суреттерін көрсетеді. Монетаның бір жағы Акропольдің солтүстіктен көрінісін бейнелейді. Пропилея мен Эрехтейон арасында батысқа қарап тұрған Афинаның үлкен мүсіні орналасқан. Осы суреттер Афина Промахосының мүсіні осы нақты жерде болғанын көрсетеді, сондықтан оның бар екеніне күмән жоқ. Афинаның бюсті бейнеленген тағы бір провинциалды римдік монеталар тобы бар. Онда ол маңдайына "толқын" сияқты түскен шашы бар коринфтік шлем киген. Бұл монеталар біздің заманымыздың екінші ғасырының бірінші жартысынан үшінші ғасырының екінші жартысына дейінгі кезеңге жатады және ең көп таралғандары саналады. Афинаның коринфтік шлемдегі суреттері, аттикалық шлемдегі суреттерге қарағанда көп табылғандықтан, коринфтік бейнелері көбірек танымал болған деп есептеледі.