Кіріспе

Индоевропалық зерттеулерде "s mobile" термині протоиндоеуропа тілінің түбірінің кейде, бірақ әрқашан емес, "s" әрпімен басталатын құбылысын көрсетеді. Сондықтан, бұл түбірдің кейбір жазылған туындыларында сақталады, ал басқаларында жоқ. Жеке жағдайларда қай тіл тобының "s mobile"-ді сақтап қалғаны туралы бірлік болмауы – бұл құбылыстың түпнұсқа индоевропалық екенін көрсетеді, және ол кез келген нақты тілдің кейінгі тарихында қосылған немесе жоғалған элемент емес.

Жалпы сипаттама

Бұл "қозғалмалы" префикс *s кейбір үнді-еуропалық түбірлердің басында кездеседі, бірақ сол түбірдің басқа нұсқаларында болмайды. Мысалы, "ірі үй жануарлары, мал", мүмкін "аурокс" түбірі латынша taurus және көне ағылшынша steor (қазіргі ағылшынша steer) сөздерін береді, екеуі де "бұқа" дегенді білдіреді. Екі нұсқа да PIE тілінде бірге болған, герман тілінде *steuraz және *þeuraz формалары сақталған, ал итальян, кельт, славян және басқа тілдерде *s жоқ түбірден жасалған 'бұқа' сөздері кездеседі. Мысалы, гот тілінде stiur, неміс тілінде Stier, авеста тілінде staora (мал); бірақ көне скандинав тілінде þjórr, грек тілінде tauros, латынша taurus, көне шіркеу славян тілінде turъ, литва тілінде tauras, уэльс тілінде tarw, көне ирланд тілінде tarb, оскан тілінде turuf және албан тілінде taroç. Кейде герман тілі ғана s-мобильсіз форманы сақтайды. "Жапсыру" деген мағынадағы прото-индоевропалық түбір ағылшын тілінде thatch (көне ағылшынша þeccan), неміс тілінде decken 'жапсыру', латын тілінде tegō 'жабамын' деген сөздерге ұрпақ болған, бірақ грек тілінде stégō және орыс тілінде stog сөздері кездеседі. Кейде кейінірек болған өзгерістер s-мобильді және s-мобильсіз формаларға әртүрлі қарауы мүмкін. Мысалы, Гримм заңы бойынша PIE *s протогерман *f болады, бірақ бұл комбинацияға әсер етпейді. Осылайша, "себу" деген мағынадағы түбір ағылшын тілінде екі мүлдем әртүрлі туынды сөзді тудырған: sprinkle (назалдану түрінен) және freckle (дан). S-мобиль әрқашан басқа дауыссыз дыбыспен келеді. Типикалық комбинациялар дауыссыз жабық дыбыстармен: , , ; сұйық және мұрындық дыбыстармен: , , ; және сирек кездеседі, .

Шығу тегі

S мобильінің шығу тегі туралы бір теория – оның алдыңғы сөздің жұрнағының ықпалымен пайда болғандығы; ежелгі үнді-еуропа тіліндегі (PIE) көптеген инфлекциялық жұрнақтар *s әрпімен аяқталады, оның ішінде көптеген есімдердің жай және көпше жағындағы атау және айқындау септіктері бар. Сондықтан, s мобильі сөздер арасындағы қиылыс ретінде қарастырылуы мүмкін, санди немесе қайта құрылымдау процесі. Мысалы, және («олар көрді») арасындағы өзгерісті көзге елестету қиын болса да, және («олар қасқырларды көрді») арасындағы өзгеріс ықтимал. Екі нұсқа да әлі де әртүрлі айтылады, себебі екі «ss» әрпі бір «s» әрпінен ерекшеленеді (мысалы, ағылшын тіліндегі «this ink» және «this sink» сөздерін салыстырыңыз), бірақ бұл өзгеріс енді gemination (қосарлану) немесе degemination (жеңілдету) процесі ретінде түсіндірілуі мүмкін. Мұны екі тұрғыдан қарастыруға болады. Gemination (*s→*ss): осы көзқарас бойынша, *s жоқ түрі бастапқысы болып саналады. Сөздердің бірігісінде әріпті екі рет қайталау әдеті екінші *s әрпінің екінші сөздің бөлігі ретінде қабылдануына себеп болады. Бұл – ассимиляцияның бір түрі. Әрине, бұл әртүрлі синтаксистік позицияларда қолданылған туысқан сөздерге қатысты болмайды, сондықтан *s жоқ бастапқы түрі басқа жерлерде сақталады. Бұл түсіндірмені Сихлер берген. Degemination (*ss→*s): осы көзқарас бойынша, *s бар түрі бастапқысы болып саналады. *s жұрнағымен қатар тұрғанда, ол екі әріптің бірігісін тудырады. Жылдам сөйлеу кезінде бұл бір *s әрпіне дейін қысқартылып, есімге тиесілі деп түсіндіріледі, ал етістік бастапқы сибилянтсыз қалады. Бұл түсінік лингвистер арасында екі себепке байланысты танымал: біріншіден, *ss әрпінің жеңілдетілуі тілдің басқа жерлерінде де байқалады (мысалы, PIE →: Индоевропалық байланысқа қараңыз); екіншіден, PIE түбірлерінің көпшілігі *sp, *st және т.б. басталатын түбірлердің *s жоқ нұсқалары бар, ал *p, *t және т.б. басталатын түбірлерде s мобильіне баламасы жоқ. Егер *s жоқ нұсқалар бастапқысы болса, онда біз бұл құбылыстың неліктен кеңінен таралмағанын түсіндіру мәселесіне тап боламыз.