Геза Хофи: Венгр сатирасының шебері

Кіріспе

Венгриялық актер және комедияшы Геза Хофи (Геза Хофманн, 2 шілде 1936 жылы Будапештте туған; 10 сәуір 2002 жылы Будапештте қайтыс болған) – венгриялық актер және комедияшы. Ол барлық уақыттағы ең танымал венгр пародисі болып саналады және венгр кабаресіне зор әсер еткен.

Өмірбаян

Хофи Геза ондаған жылдар бойы венгр кабаресінің ең жарқын жұлдызы болды. Ол ешқашан ешбір үлгіні немесе трендті ұстанбады, әрқашан өзінің жеке жолын салды. Оның ерекше өнерлері оны Венгриядағы ең танымал комедиантқа айналдырды. Оның қазасы венгр комедиясында зор үзіліс жасады, ал оның өнерін көргендердің көпшілігі оның сияқты комедианттың енді болмайтынына сенеді. Бұл әлдебір «стендап-комедия» деп санау қиын, бірақ ол басқа ешбір санатқа да жатпайды. Қазіргі Венгрияда оның стилін қайталауға тырысатын комедианттар жоқ – венгр юморындағы оның мұрасы 1800 жылдардағы неміс музыкасындағы Бетховенге ұқсас. Оның театрлық қойылымдарына билеттер бірнеше ай бұрын сатылып кететін, ал ол көбінесе толып тұрған залдарда өнер көрсететін. Тоталитарлық режимде «стендап» комедиямен айналысу оңай болған жоқ. Хофи коммунистік үкіметтің ашық әжуалығын әшкерелеу мүмкіндігін пайдаланбағанда, қауіпті жолмен жүрді. Алайда, биліктегілер оның қойылымдарын халықтың саяси жүйеге деген наразылығын басудың қауіпсіз тәсілі деп қарастырған деген болжам бар. 1956 жылғы коммунизмге қарсы көтерілістен кейінгі ондаған жылдар бойы үкімет Хофи білдірген халықтың даусын басуға тырыспады. Керісінше, олар күлуге рұқсат берді – әсіресе биліктегілерге күлуге. Бірақ Хофи ешқашан шегінбеді және бірнеше рет түрмеде түндер өткізді. Хофидің тарихи маңызы – комедиант ретіндегі айқын қабілеттерінен бөлек – ол тоталитарлық режимде өз жекелігі мен қадір-қасиетін сақтап, көптеген адамдардың шектен шығудан қорқып, батыл қадам жасай алмаған жағдайларда сақтап қалды. Оның жағдасын демократиялық үкімет басқаратын елде саясаткерлерді мазақтайтын стендап-комедианттардың жағдайымен салыстыруға болмайды. Хофи жиі сол кездегі Венгрияның коммунистік басшысы Янош Кадарды пародиялап көрсетті – және оның осы әрекетінде, көрермендердің демі қашып, аузы ашылып қалған себебі Кадардың сөйлеу үлгісіне ұқсас болғандығы емес, заманауи саясатқа жасаған өткір сын болды.

Hofi Géza was the highlight of Hungarian cabaret for decades. He never followed any pattern or trend; he was always following his own trail. His unique performances made him the most popular comedian of his time in Hungary. His death created an enormous vacuum in Hungarian comedy, and it is a common consensus among the people who witnessed his performances that there probably never would be another comedian like him. It couldn't exactly be categorised as stand up comedy, though it didn't fit any other category either. There are no current comedians in Hungary who would try to emulate his style—his legacy on Hungarian humour is somewhat analogous to that of Beethoven's on German music in the 1800s. Tickets for his theatre shows were sold out many months in advance, and he usually performed his shows to packed auditoriums. Being a "stand up" comedian in a totalitarian regime was never an easy task. Hofi was walking on thin ice as he never passed up an opportunity to ridicule the obvious absurdities of the communist government. However, there are indications that his shows were viewed by those in power as a safe way to ease the people's frustration with the political system. In the decades following the anti communist uprising of 1956 the government was careful not to shut down the voice of the people that Hofi stood for. Instead, they chose to let them laugh—and in particular to laugh at those in power. Hofi, however, never held back and he had to spend a few nights in prison on numerous occasions. Hofi's historical significance — beyond his obvious merits as a comedian — was that he maintained his identity and dignity in a totalitarian regime in situations where most others would have been afraid to cross the line. His situation can never be compared to that of those stand up comedians who make fun of politicians while they live in a country governed by a democratic government. Hofi often parodized János Kádár the communist leader of Hungary at the time—and in doing so it wasn't his impeccable match of Kádár's speech patterns that left those in the audience gasping for air, but rather an incisive critique of the contemporary politics.

Мансап

Оның сын сезімін әкесі мұра еткен, сонымен қатар ол өзінің музыкалық қабілетін анасынан мұра еткенін айтты. Геза Хоффман, сол кездегі есімі, Театр өнері академиясына түсуді жоспарлаған, бірақ қабылданбады. Сондықтан ол фарфор фабрикасында жұмыс істей бастады. Ол Кальман Розагеги басқарған театр мектебіне қабылданды, онда ол Жозеф Сас және Иштва́н Штанкаймен танысты, олар кейіннен оның әріптестері және жақын достары болды. Фабрикада жұмыс істеген кезінде Андра́ш Я́саи жетекшілік ететін театр бірлестігіне қосылды. 1960 жылы, ол бес жыл фарфорды бояғаннан кейін, сол кездегі танымал театр режиссері Йо́жеф Сендро́ оның талантын байқады. 1960 жылдың қыркүйегінде оған Дебрецендегі Цоконаи театрымен келісімшарт ұсынылды. Театр актері ретінде ол достарымен қойылымдарды пародизациялауға құштар болды. Пародизацияда үлкен жетістіктерге жеткен соң, 1963 жылы ол туған Будапештегі үйіне оралуға шешім қабылдады, ал Ұлттық режиссерлік агенттік оған Хофи сахналық атымен өнер көрсетуге рұқсат берді. 1968 жылғы Жаңа жыл қарсаңында ол Венгрия радиосында керемет ән байқауын пародизациялап, оны танымал есімге ие етті. 1969 жылы ол Микроскоп сахнасымен келісімшартқа отырды, онда 1982 жылға дейін жұмыс істеді. Оның директоры Я́нош Комло́с болды. 1983 жылы Отто́ А́дамның шақыруымен Мада́х Камарасына қосылды, онда ол өзінің сценарийлерімен және драматургиясымен көрермендерді қуантты. Оның "Хофелия" қойылымы 500-ден астам рет көрсетілді, ал "Өмірімнің құны" атты жаңа қойылымы 1987 жылдың қазан айынан бастап 1400-ге жуық рет сахналанды. Оның өнерлері бірнеше рет LP пластинкаларға жазылды, олардың көптегені жүздеген мың дана сатылды. Ол Я́нош Ко́о́спен бірлесіп "Қорқақ мысықтар" әнін жазды, ол үлкен сәттілікке ие болды. Бұл әннен анимациялық фильм де түсірілді. Хофи социализм аяқталғаннан кейін де мансабын жалғастырды; оның стилі, өткір юморы және өнер көрсетулерінің мәнері өзгермеді. 1990 жылдардың басында жүрек талмасынан зардап шекті, сондай-ақ бірнеше рет көзіне операция жасалды. 2000 жылдардың басында аурудан айығып, 2002 жылдың ақпан айында соңғы рет сахнаға оралып, тағы екі ай өнер көрсетті. Ол 2002 жылдың 10 сәуірінде ұйқыда қайтыс болды. Ол Фаркаше́рети зиратында басқа да танымал венгр тұлғаларымен бірге жерленген. Хофи, әдетте, Радио кабаредегі ең ірі жұлдыздардың бірі болды, ал Жаңа жылдық бағдарламалардағы өнерлері табысқа кепілдік берді. Оның "демалу үшін!" әнінің жазбасы бүгінгі күнге дейін танымал және радиода жиі ойналады. Венгрия Халық Республикасында Геза Хофи саяси жүйені сынағандықтан, көп жағдайда қатаң бақылауда болды. Ол өнер көрсетулерінде бірнеше рет осы тақырыпқа сіңіп, көрермендерге партия мүшелеріне, құпия агенттерге және үкімет шпиондарына әзілмен сөйледі. Сонымен қатар, оны StB да бақылап отырды. Ол үкіметті сынағанына қарамастан, сол кездегі мемлекет басшысы Я́нош Ка́дар оның пародизацияларына жиі ұшыраса да, мемлекеттік деңгейде мақтау алды. Тіпті Я́нош Ка́дар Хофидің өнерін белгілі бір дәрежеде бағалайтынын және түсінетінін айтты. (Хофи ешқашан түрмеде ұзақ уақыт отырмады.)

He inherited his sense of criticism from his father, and he also claimed to have inherited his musicality from his mother. Géza Hoffmann, as he was then known, planned on enrolling at the Academy of Theatrical Arts, but he was not admitted. So instead he started working at a porcelain factory. He signed up to the theatrical school directed by Kálmán Rózsahegyi, where among others he met József Sas and István Sztankay, who later became both his colleagues and good friends. While working at the factory, he joined the theatrical association led by András Jászai. He had already been painting porcelain for five years when in 1960, József Szendrő, a well known theatrical director of the time spotted his talents. He was offered a contract with the Csokonai theatre in Debrecen in September 1960. While an actor there, he was keen to parodize performances with his friends. As he made great progress with his parodies; in 1963, he decided to move back to his native Budapest, and the National Directing Agency gave him the permission to perform his shows under his stage name Hofi. On New Year's Eve 1968, he performed a brilliant song contest parody, on the Hungarian Radio that propelled him to stardom. He signed a contract with Mikroszkóp Színpad in 1969, where he remained until 1982. His director there was János Komlós. In 1983, he joined Madách Kamara at the invitation of Ottó Ádám, where he entertained the audience with his own scripts and dramaturgy. His show Hofélia was played more than 500 times, and his new show My Life's Worth was played some 1400 times, from October 1987. His performances were released on LP records several times, many of them have sold hundreds of thousands of copies. He recorded a song with János Koós, called Cowardly Cats, which was a smash hit. This was made into an animated film as well. Hofi continued his career even after the end of socialism; his style, provocative humour, and the tone of his performances remained unchanged. He suffered a heart attack in the early 1990s, and was also operated on his eye several times. He was disease ridden during the early 2000s decade, but he returned to the stage for the last time in February 2002, performing for another two months. He died in his sleep on 10 April 2002. He is buried in the Farkasréti Cemetery among other famous Hungarian celebrities. Hofi was probably one of the greatest stars on the Radio Cabaret, and his performances in the New Year's Eve programmes was a guarantee for success. The recording of his song : to relax! remained popular and often played on the radio even today. In the Hungarian People's Republic, Géza Hofi was closely monitored in large part due to his criticisms of the political system. He alluded to it several times during his performances, jokingly addressing members of the party, secret agents and government snitches that sat in the audience. Besides he was monitored by the StB as well. Even though he was critical of the government, and János Kádár, who was then the head of state/government was often subject of his parodies, he received accolades on the state level as well. Even János Kádár said to appreciate and understand Hofi's performances to a certain extent. (Hofi never spent any substantial time in prison after all.)