Кіріспе
Жүгері жемісі
Жүгері дәндері – жүгерінің (көп елде жүгері деп аталады) жемісі. Жүгері – дәнді дақыл, ал дәндері тағам дайындауда көкөніс ретінде немесе крахмалдың көзі ретінде қолданылады. Дән эндосперм, өзектің түйіні, перикарп және ұштық бөлігінен тұрады. Бір жүгері башағында 16 қатарға орналасқан 800-ге жуық дән болады. Жүгері өсірілетін аймақтарда жүгері дәндерін көп көлемде сатып алуға болады. Оларды тағам және биожанармай ретінде пайдалануға болады. Жүгерінің құрамына қабық және жібек кіреді, олар көбінесе қабық деп жаңылысады.
Сипаттама
Жүгері дәндері – жүгерінің жемісі. Жүгері – дәнді дақыл, ал оның дәндері тағам дайындауда көкөніс ретінде немесе крахмалдың көзі ретінде қолданылады. Дәндер әртүрлі түстерде болуы мүмкін: қара, көкшіл сұр, күлгін, жасыл, қызыл, ақ және сары. Бір жүгері башағында 16 қатар бойында шамамен 800 дән болады. Жүз бушель жүгеріде 7 280 000-нан астам дән болуы мүмкін. Құрғатылған, тазаланған жүгері дәндерін өндірмейтін аймақтарға тасымалдау және қаптау құнын арттырады.
Бөлшектері
Жүгері дәнінің негізі жеміс қабырғасы (перикарп) тұқым қабығымен біріккеннен тұрады. Мұндай жеміс астық тұқымдастарға тән және кариопсис деп аталады. Жүгері дәнін жиі, бірақ қате түрде тұқым деп атайды. Дәндердің мөлшері шамамен бездіктей болады және олар ақ, жұмсақ қабатты құрамының айналасында реттелген қатарлармен жабысады, осы қабат құлақты құрайды.
Эндосперм
Жүгері дәнінің құрғақ салмағының шамамен 82 пайызы эндоспермнен тұрады. Крахмал – негізгі көз және дәннің ең көп қолданылатын бөлігі. Ол отын, тәттілендіргіштер, биопластик және басқа да өнімдердің маңызды құрауы ретінде танымал.
Өсімдік
Тұқым – жүгері дәнінің жалғыз тірі бөлігі, сонымен қатар ұрық деп те аталады. Ол өсімдіктің өсуі үшін қажетті генетикалық ақпараттан, витаминдерден, ферменттер мен минералдардан тұрады. Жүгері майының 25 пайызын тұқым құрайды және ол дәнің құнды бөлігі болып табылады.
Перикарп
Перикарп - ядроны қорғайтын және оның қоректік құндылығы мен ылғалдылығын сақтауға көмектесетін сыртқы қабықша. Оның құрамының 91% -ы талшықтан тұрады. Егер ядролар ылғалды жолмен өңделсе, перикарптың көп бөлігі жүгері глютен жеміне түседі.
Ұштық шапка
Ұшындағы қақпақ – жүгері дәнінің қабықшаға бекітілетін жері, арқылы қоректік заттар мен су ағып өтеді, және бұл перикарппен жабылмаған жалғыз бөлік. Онда талшықтар бар.
Қолдану
Жүгері дәні тағам, биоотын және биопластиктер сияқты түрлі мақсаттарда қолданылады.
Тағам
Жүгері – әлемнің көптеген елдерінде кең таралған тағам. Батыс елдерінде ол таңғы асқа арналған жаңғақтардың (мысалы, жүгері жаңғағы) құрамында қолданылады, сонымен қатар оны тікелей қайнап пісірмей де жеуге болады, бірақ көбінесе пісірілгенін ұнатады. Оны жануарлар мен адамдарға беруге болады. АҚШ-та үкіметтік субсидиялар сияқты экономикалық себептерге байланысты, жүгері көптеген өнімдердің негізі болып табылады, олардың ішінде жоғары фруктозалы жүгері сиропы қантты құмырадан артық пайдаланылады. Жүгерінің құлағында қанттың көп, крахмалдың аз жиналатын генетикалық түрі көкөніс ретінде қолданылады және тәтті жүгері деп аталады. Жүгері ұнға айналдырылғанда, бидайға қарағанда көбірек ұн шығады, бірақ қабығы аз болады. Онда бидайдың құрамындағы ақуыз – глютен жоқ, сондықтан нан өнімдері нашар көтеріледі. Сонымен қатар, ол АҚШ-та кең таралған тағам – попкорн жасауға қолданылады.
Биоотын
Жүгері дәндері пеллет пештері мен қазандықтар үшін пеллеттелген отын ретінде қолданылады. Жүгері дәндері табиғи пеллет болып табылады, бұл оларға басқа жасалған биомасса және ағаш пеллеттеріне қарағанда экономикалық артықшылық береді. Жүгері және басқа да дәнді дақылдарды жаңаруға жарамды биоотын ретінде пайдалану басқа энергия көздерімен салыстырғанда экологиялық және экономикалық пайдалар әкелуі мүмкін, сондай-ақ фермерлер мен басқа да экономикалық салалар үшін қосымша кіріс көздерін құруы мүмкін. Дегенмен, жүгеріні отын үшін пайдалану жүгері бағасын қымбаттатуы және оны азық ретінде қолдануға кері әсер етеді. АҚШ-та 2018 жылғы USDA алдын ала деректеріне сәйкес, өндірілген 14,6 миллион бушельдің 5,6 миллионы этанол өндірісіне жұмсалды. АҚШ Энергетика министрлігінің Балама майлар деректер орталығының мәліметінше, "этанол өндірісінің артуы жүгері өндірісінің жалпы өсуімен және мал азығы және басқа да қалдықтар үшін қолданылатын жүгерінің аздап төмендеуімен байланысты сияқты. Адам тұтынуы сияқты басқа мақсаттарға жұмсалатын жүгерінің көлемі жылдар бойы тұрақты болып келеді". Бұл азық-түлікпен қамтамасыз етуге әсер етпегенін дәлелдемейді: АҚШ-тағы жүгері өндірісі 1987 мен 2018 жылдар арасында шамамен екі есеге өскендіктен, бұрын басқа азық дақылдарын өсіру үшін пайдаланылған жерлердің бір бөлігі қазір жүгері өсіруге қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, кейбір маргиналды жерлер қайта өңделген немесе ауыл шаруашылығына қайтарылған болуы мүмкін. Бұл ортаға зиян келтіруі мүмкін. Өндірістің өсуінің бір бөлігі жоғары өнімділікке де байланысты. Жоғары өнімділікке қол жеткізу үшін суару, тыңайтқыштар және даулы гербицидтерді көбірек пайдалану қажет болуы мүмкін.