Кіріспе

Медициналық антропологияда натуралистік аурулар теориясы – мәдениетте кездесетін, аурулар мен сырқаттарды жеке тұлғаға қатысты емес, бейтарап тұрғысынан түсіндіретін теориялар. Джордж Фостер натуралистік аурулар теориясын «тепе-теңдік моделі» арқылы түсіндіреді, онда денсаулық – жасқа, жағдайға және ортаға сәйкес келетін денсаулықтың идеалды тепе-теңдігінен туындайды. Осы жүйелердегі тепе-теңдіктің бұзылуы бейтарап және жүйелі механизмдер арқылы сырқатқа алып келеді. Табиғи аурулар теориясының бір мысалы – батыс медицинасы немесе биомедицина, ол аурулар мен сырқаттарды ғылыми себептермен байланыстырады. Бұл ауруға жеке жауапкершілікті есептен шығарып, ауруларды бактериялар немесе вирустар, жазабастар немесе уытты заттар сияқты организмдерге жатқызады. Басқа мәдениеттерде әртүрлі натуралистік аурулар теориялары дамыған. Латын Америкасы мәдениеттерінде тағам, сусын және қоршаған ортаның жағдайлары сияқты нәрселерді «қызыл» немесе «суық» деп жіктейді. Олар қызыл және суық заттардың үйлесімсіздігі жүйеде тепе-теңдікті бұзып, сырқатқа әкеледі деп санайды. Сондықтан, ыстық ваннадан кейін суық сусын ішуге болмайды. Табиғи аурулар теориясының басқа мысалдары биомедицина және витализмді қамтиды. Табиғи аурулар теориясымен байланыстырылмаған сырқаттар персоналистік аурулар теориясының құрамына кіреді. Бұл теория сырқатты табиғаттан тыс күш, сиқыршылық немесе зұлым көз сияқты тікелей әсер ететін күштің салдары деп қарастырады.

Медициналық антропология

Табиғи және жеке тұлғалық ауру теорияларын медициналық антропологтар анықтады, олар бүкіл әлемде тарихи және қазіргі заманғы халықтардың арасында денсаулық пен емдеу жүйелерін әлеуметтік және мәдени контексте зерттейді. Медициналық антропология денсаулық, ауру және емдеуді антропологиялық теориялар мен әдістерді қолдана отырып зерттейді, денсаулық пен аурудың таралуына әсер ететін факторлар, адамдар ауруды қалай сезінеді, қалай алдын алады және емдейді, олардың емделу процестері, әлеуметтік қарым-қатынастар, мәдени маңыздылығы және медициналық жүйелерді пайдалану туралы білу үшін. Антропологияның көптеген салалары негізінен адамзатты және оның қарым-қатынастарын зерттейді, сондықтан медициналық антропология жеке тұлғалардың, қоғамдардың және қоршаған ортаның денсаулығына қарым-қатынастардың, әлеуметтік нормалардың, саясаттың және жаһанданудың қалай әсер ететінін көбінесе талдайды. Дегенмен, медициналық антропология денсаулықтың биологиялық аспектілерін де зерттеуі керек, өйткені мәдениет пен биология денсаулық пен әл-ауқатқа бірдей әсер етеді. Осының нәтижесінде медициналық антропологтар денсаулықты ауру және сырқат тұрғысынан қарастырады, мұнда ауру – бұл аурудың әлеуметтік факторларға байланысты тәжірибесі мен түсінігі, ал сырқат – бұл физикалық функцияның өзгеруі ретіндегі клиникалық көрінісі. Медициналық антропологтар денсаулық, ауру және сырқаттың табиғи және жеке тұлғалық теорияларының екі санатты осы жүйелерді зерттеу тәсілдеріне сүйене отырып жасады.

Биомедицина

Биомедицина көбінесе аурудың биологиялық нормалардан ауытқудың нәтижесі деп санайтын батыс дәстүрлі медициналық үлгіге сілтеме жасайды. Биомедициналық модель дене туралы натуралистік теорияларға негізделген; осы тәсіл аясында аурулар белгілі бір және анықталатын фактордан туындайды деп есептеледі. АҚШ-та қолданылатындай, биомедицина денсаулықты аурудың болмауы ретінде анықтайды, әсіресе әлеуметтік және/немесе рухани денсаулықтың денсаулыққа тигізетін әсерін ескермейді. Сондықтан, биомедицинаға сенетін адамдар табиғаттан тыс күштерден көмек сұрауы мүмкін, мысалы, дұға арқылы, бірақ шақырылған табиғаттан тыс күш аурудың себебі ретінде танылмайды, осылайша оның табиғаттан тыс болуын персоналистік ауру теориясындағы байланысынан ажыратады. Сонымен қатар, биомедицина мәдениеттен тыс деп есептелді, ал басқа жерлердегі медициналық модельдер мәдени жағдайға тәуелді және ғылыми маңызы жоқ деп саналды; осылайша басқа медициналық модельдердің сенімділігін төмендетіп, ауруды сезінудің жергілікті контекстке тәуелді еместігін қарастырды. Биомедицинаның негізгі теорияларының бірі – Аурудың Микробтық Теориясы. Микробтық теорияға сәйкес, жұқпалы аурулар денедегі патогенді микроорганизмдердің болуынан туындайды. Бұрын ауруды миазма, яғни нашар ауа тудырады деп есептелген. Микроорганизмдер ашылғанмен, олар ауруға себеп болатыны белгілі болған жоқ. 19 ғасырдың соңында микробтық теория медициналық ой-өрісті және хирургиялық тәжірибені өзгертуге көмектесті. Шын мәнінде, микробтық теория адамдардың өмірін қазіргі санитарлық ережелерді сақтау үшін өзгертіп жіберді. Бұл адамдардың үйлерін тазалау, тамақ дайындау және бір-бірімен қарым-қатынас жасау әдеттеріне әсер етті. Сонымен қатар, микробтық теорияның нақты патологиялық жағдайларға атау беруге мүмкіндік бергенін ескере отырып, биомедициналық модель ауруларды белгілі бір этиологиясы бар жалпы санаттар ретінде қарастыра бастады. Басқа ем жүйелерінде өмірлік энергиямен байланыс бар, мысалы, Қытайдағы Ци және Үндістандағы Прана, және адам денесін энергия мен рух арқылы байланысқан үлкен ғаламның шағын бөлігі деп санайды. Дәстүрлі қытай медицинасы Цигунды, яғни Циді (немесе Чиді, екеуі де «чи» деп айтылады) қолданады, ол денені, тынысты және сананы біріктіру арқылы денсаулықты сақтауға көмектесетін өмірлік энергия болып табылады. Аурулар Цидің дене мүшелері мен жүйелеріне таралуының бұзылуынан пайда болады, бұл Цидің артық немесе жетіспеушілігінің салдары болуы мүмкін, ал денсаулық Ци теңгерімді және жеткілікті болғанда пайда болады. Цидің екі түрі бар: қайта жаңғыртылмайтын Ци, оны жатырлық немесе бастапқы Ци деп те атайды, және қайта жаңғыртылатын Ци, оны тамақ, ауа, табиғат, медитация және т.б. арқылы алуға болады. Ци денеде меридиандар арқылы айналып, органдардың жұмысына және тіпті эпигенетикаға әсер ету үшін стимуляцияланатын акупунктуралық нүктелерді құрайды. Бұл нүктелерді стимуляциялау астма, аллергия, жүрек ауруы, ауырсыну, стресс, қыбылу және бүйрек пен бауыр функцияларын жақсартуда клиникалық маңызға ие екені анықталды. Сол сияқты, Пранаяма – бұл Пранаға қол жеткізу және оны жетілдірудің үнділік тәжірибесі. Үндістанда теңгерілген кезде емдеуге көмектесетін, ал теңгерімсіз болғанда ауру тудыратын өмірлік энергия Прана деп аталады. Ци сияқты, ол органдарға энергияны жеткізу үшін денені және сананы пайдаланады, Цигун меридиандары сияқты, арналар арқылы – чакралар арқылы.

Түсініктер

Аурудың себептері және оған сәйкес келетін табиғи және жеке тұлғалық медицина теориялары, кең әлеуметтік және мәдени контекстте қолданылатын емдеу, диагноз қою, аурудың алдын алумен тығыз байланысты. Медициналық антропологияның даму кезеңінде Батыс емес медицинаны зерттеген антропологтар арасында азаматтық пікір алмасу болды, нәтижесінде көптеген дәстүрлі емес емдеу амалдары қалыптасқан деп есептелді. Бүгінгі таңда барлық табиғи медицинаны оқыту және дамыту жүйелері табиғилықтың қазіргі замандағы жалпыға ортақ екенін көрсетеді.

Ауру мен ауру

Табиғи немесе жеке көзқараспен қарасақ та, ауру патологиялық, айқын немесе органикалық түрде "сырқаттың" немесе "тепе-теңсіздіктің" көрінісі болып саналады, ал қабылданатын сырқаттар көбінесе мәдени байланысты болады. Сырқат – адамның ауруды қабылдауы немесе сезінуі, және көбінесе адамның биомедициналық, тіршілік немесе рухани контексте ауруды түсінуіне байланысты әртүрлі болады. Аурулар барлық жерде кездесе алатын болса да, мәдени байланысты синдромдар сырқатты психоәлеуметтік ортада түсіндіреді. Айта кетейік, Оңтүстік-Шығыс Азияда Дхат синдромы жыныстық әлсіздіктен кейінгі алаңдаушылықтың физикалық көрінісі ретінде қарастырылады. Физикалық көрінісі әлемнің барлық аймақтарында әлсіздік ретінде танылады, бірақ Дхат синдромы мәдени тұрғыдан тіршілік сұйықтығының тепе-теңдігінің бұзылуынан туындайтын нәрсе деп есептеледі, бұл гуморальді теорияда қарастырылған. Табиғи аурулар туралы теориялар, биологиялық себептерге негізделген және объективті моральдық және этикалық құндылықтан бос болғанына қарамастан, мәдени әсерге ие. Мысалы, бір мәдениет немесе ел ішкі тепе-теңсіздіктерден туындаған ауру деп санайтын нәрсе, басқа мәдениетте қалыпты мінез-құлық деп қарастырылуы мүмкін. Сонымен қатар, тіпті бір мәдениеттің ішінде де уақыт табиғи күштер мен тепе-теңдіктің бұзылуынан туындаған ауруларды анықтауда маңызды рөл атқарады. Мысалы, ХХ ғасырға дейін АҚШ психиатриялық қауымдастығы мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы гомосексуализмді патологиялық емес, әлеуметтік негіздемелерге байланысты биологиялық жағдай деп қарастырды.

Қазіргі заманғы қолдану

Дүние жүзінде 166 елде 1900 медициналық мектеп биомедициналық мамандарды және көптеген остеопатиялық оқу орындарын даярлайды. Бұл аллопатиялық медициналық оқыту бағдарламалары әдетте жалпы реттеуші институттармен ресми түрде құрылған. Формалды танылған оқу орындары болмаса да, натуралистік медицина әлемнің көптеген елдерінде зор мәдени беделге ие. Мысалы, Нигерияда 80% азаматтар сенімді медициналық көмекті тек дәстүрлі емшілер арқылы ғана алады, яғни олардың жергілікті қоғамдардың мәдениеті мен денсаулығымен тығыз байланысы бар. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Африка үкіметтерін жергілікті мәдениеттердегі дәстүрлі медицинаны ресми түрде мойындауға шақырды. Дәстүрлі медицина қызметтерінің БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттарына жетуге көмектесуде зор әлеуеті бар деп есептеледі. ДДҰ осы биомедициналық емес, натуралистік тәжірибелерге ресми мәртебе беру арқылы жергілікті қабылданысқа ие денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділікті және қаржыландыруды арттыруды көздеді. Биомедициналық емес натуралистік тәжірибелер әлемдегі бай халық арасында да жиі кездеседі. Кейбір батыс елдерінің бай тұрғындары биомедициналық емдеуге көңілі толмағандықтан, Қытайдағы Ци сияқты баламалы емдеуді іздейді. Мұндай натуралистік емдеу теорияларымен жасалған "эксперименттер" кейбір топтарда коммерциялық сипатқа ие болып, жергілікті экономиканың маңызды бөлігіне айналды. Натуралистік медицинаның әлеуметтік-мәдени және экономикалық маңызы осы тәжірибелерді "дәстүрлі" шеңберден тыс, жаһандық деңгейде мойындауға мүмкіндік береді. Бұл 70% - ге жуық канадалықтардың биомедициналық санатына жатпайтын "баламалы" медицинаны қолданғанын айтуынан көрінеді.

Терминологияның шектеулері және баламалы жіктеу

Аурудың себеп-салдарлық байланысының екіұшты терминологиялық жүйесі – табиғи немесе жеке тұлғалық – әр мәдениеттің өзін нақты бір теориямен байланыстырады деген жорамалмен шектеледі. Дегенмен, көптеген мәдениеттер жеке тұлғалық және табиғи себептерді мойындайды, әсіресе эмоционалдық бұзылулар мен аурулар кезінде. Осы екі түсінік арасындағы шекараның бір мысалы – Латын Америкасындағы «сүсто» немесе «қорқыныш» деп аталатын эмоционалдық жағдай. Егер қорқыныш зиян келтіру ниетімен әрекет еткен тұлғаға дейін жететін болса, онда оны жеке тұлғалық себептерге жатқызуға болады. Алайда, егер қорқыныш кездейсоқ оқиғадан туындап, табиғи зиянға әкелуі мүмкін болса, мысалы, су жағасындағы тасқа тұмсығып, суға батудан қорқу, онда ол көбірек табиғи себептермен сәйкес келеді. Екіұшты терминологиядағы тағы бір қайшылық – табиғи теориялар тек ауруды түсіндіре алады, ал жеке тұлғалық теориялар биологиялық емес, себептері сан алуан бақытсыздықтарға қолданылуы мүмкін.