Кіріспе

(1627 – 6 желтоқсан 1689) – көне албан әдебиетінің ең өзгеше жазушысы. Ол 1685 жылы «Пайғамбарлар тобы» (Cuneus Prophetarum) атты алғашқы мазмұнды прозалық туындының авторы, ол бастапқыда (гег) албан тілінде жазылған (яғни аударма емес). 1689 жылы Косовода Османдық империяға қарсы және Австрияны қолдайтын қозғалысты ұйымдастырды, онда мұсылман және христиан албандары болды.

Өмір және жұмыс

Ол 1627 жылы Призрен қаласына жақын, Хас ауданындағы Гур ауылында дүниеге келді. Оның нақты орналасқан жері белгісіз, бірақ Роберт Элси Призрен аймағындағы қазіргі Гьонай және Брег Дрини екі ауылын атады. Богдани католик шіркеуі дәстүрінде тәрбиеленді. Оның інісі Андреа Богдани (шамамен 1600–1683) Скопье архиепискобы және латын-албан грамматикасының авторы болды, ол қазір жоғалып кеткен. Оның отбасылық тегі Богдани – албан тілінде «Богданның ұлы» деген мағынаны білдіреді. Бұл есім славян тілінен шыққан, славян тілінде Богдан «Құдайдың сыйы» дегенді білдіреді. Бұл сөз албан тіліне серб тілі арқылы келген болуы мүмкін. Богдани алғашқы білімін қазіргі солтүстік-батыс Болгариядағы Чипровцидегі францискан монахтарынан алды, содан кейін Анкона маңындағы Лоретодағы Иллирия колледжінде оқыды, оның алдындағы Пьетр Буди және Франг Барди де оқыған. 1651–1654 жылдары Пултта пастор болып қызмет етті, ал 1654–1656 жылдары Римдегі Пропаганда Фиде колледжінде оқып, философия және теология ғылымдарының докторы атағын алды. 1656 жылы Шкодра епископы болып тағайындалды және 21 жыл осы лауазымда болды, сондай-ақ 1671 жылға дейін Антивари (Бар) архиепархиясының әкімшісі болды. Осман-Австрия соғысының қиын жылдарында, 1664–1669 жылдары, ол Шкодра маңындағы Барбулуш және Рьолл ауылдарында паналады. Рьолл маңындағы үңгірде жасырынып, ол үңгірге оның есімі берілген. Соңында ол Осман әскеріне түсіп, Шкодер бекінісіне қамалды. Деррестің епископы Штжифен Гаспер кейіннен Пропаганда Фидеге Пепе мен Никол Кастори ағайындылары оны құтқарып алғанын хабарлады. 1677 жылы ол інісінің орнына Скопье архиепискобы және Сербия Корольдігіндегі Рим католик шіркеулерінің әкімшісі болды. Гаши және Красникья тайпалары 1680 жылға дейін жиі қақтығысқан, содан кейін Пьетр Богдани екі тайпа арасындағы 24 қандық ескі дұшпандықты татуластыруға қол жеткізді. Оның діни ынтасы мен патриоттық сезімі оны Осман әскерімен келіспеушілікке түсірді, және соғыс пен шатасу атмосферасында ол Рагузаға қашуға мәжбүр болды, одан кейін қолжазбаларын алып Венеция мен Падуаға жол тартты. Падуада ол Римде қызмет еткен, сол кезде Падуа епископы болған кардинал Грегорио Барбариго жылы қарсы алынды. Кардинал Барбариго Шығыс шіркеуінің істеріне жауапты болғандықтан, ол Левант мәдениетіне, соның ішінде Албанияға қызығушылық танытты. Кардинал сонымен қатар Падуада шығыс тілдерінің қажеттіліктерін қанағаттандыратын және еврей, араб және армян тілдеріне арналған шрифттері бар Типография дель Семинарио баспасын құрды. Барбариго Богданиге оның тарихи жұмысына көмектесуге дайын және қабілетті болды. Cuneus Prophetarum басылымын ұйымдастырғаннан кейін, Богдани 1686 жылдың наурыз айында Балқанға оралды және келесі жылдары Осман империясының әскерлеріне қарсылық көрсетуді, әсіресе Косовода насихаттады. Ол және оның викарийі Тома Распасани Ұлы түрік соғысы кезінде Косоводегі Австрияны қолдаушы қозғалыста жетекші рөл атқарды. Ол Приштинаға келген Австрия армиясына 6000 албан сарбазын қосып, Призренді басып алуға еріп барды. Бірақ сол жерде ол және оның армиясының көп бөлігі басқа да қауіпті жаумен – обамен кездесті. Богдани Приштинаға оралды, бірақ 1689 жылдың 6 желтоқсанында аурудан қайтыс болды. Оның туысы Гедж Богдани 1698 жылы оның інісінің сүйегін түрік және татар сарбаздары қазып алып, Приштина алаңының ортасындағы иттерге жем еткенін хабарлады. Осылай ерте албан мәдениетінің ұлы тұлғасы, албан прозасының әкесі деп аталатын жазушының өмірі аяқталды.

Поэзия

1685 жылы Падуада кардинал Барбаригоның көмегімен оның теологияға қатысты үлкен трактаты Cuneus Prophetarum албан және итальян тілдерінде жарық көрді. Богдани албан тіліндегі нұсқасын он жыл бұрын аяқтаған болатын, бірақ оны жариялауға рұқсат берілмеді. Пропаганда Фиде қолжазбаны алдымен аудартуды бұйырды, бұл цензураның жұмысын жеңілдету үшін жасалды. Басылған нұсқаның толық атауы: "Cvnevs prophetarvm de Christo salvatore mvndi et eivs evangelica veritate, italice et epirotice contexta, et in duas partes diuisa a Petro Bogdano Macedone, Sacr. Congr. de Prop. Fide alvmno, Philosophiae & Sacrae Theologiae Doctore, olim Episcopo Scodrensi & Administratore Antibarensi, nunc vero Archiepiscopo Scvporvm ac totivs regni Serviae Administratore" ("Әлемнің құтқарушысы Мәсіх туралы пайғамбарлар тобы және оның Евангелиялық ақиқаты, итальян және эпирот тілдерінде редакцияланған және екі бөлікке бөлінген, Македониялық Пьетр Богдани, Пропаганда Фиде қасиетті конгрегациясының шәкірті, философия және қасиетті теология докторы, бұрынғы Шкодра епископы және Антивари әкімшісі, қазір Скопье архиепискобы және бүкіл Сербия Корольдігінің әкімшісі). Cuneus Prophetarum итальян тілінде қолданылған латын әліпбиінде басылды, оған Пьетр Буди мен Франг Барди қолданған кириллица әріптері де қосылды. Сондықтан Богдани олардың еңбектеріне қол жеткізген болуы мүмкін. Пропаганда Фиде колледжінде оқыған кезінде ол колледж баспасынан албан тіліндегі кітаптарды сұраған: "Христиандық ілімнің бес данасы және албан тіліндегі бес сөздік", әрине Буди мен Бардидің еңбектері. 1665 жылы Пропаганда Фидеге жолдаған баяндамасында ол өзінен бұрын естіген "Евангелие на албанском" (Албан тіліндегі Ізгі хабарлар) деп аталады, бұл Бюзукуның 1555 жылғы миссалына сілтеме болуы мүмкін. Cuneus Prophetarum екі қатарлы бағанмен, бірі албан тілінде, екіншісі итальян тілінде жарық көрді және екі томға бөлінген, әрқайсысы төрт бөлімнен (scala) тұрады. Бірінші томның алдында латын, албан, серб және итальян тілдерінде арнаулар мен мақтаулар бар, сондай-ақ екі сегіз жолды өлең бар: бірі оның туысы Лука Богданидің, екіншісі Лука Сумманың. Ол негізінен Ескі Келісімнен тақырыптарды қамтиды: i) Құдайдың адамды жаратуы, ii) Пайғамбарлардың Мессияның келуі туралы метафоралары, iii) Пайғамбарлардың өмірі мен олардың пайғамбарлықтары, iv) Он сибилдің әндері. Екінші том, "De vita Jesu Christi salvatoris mundi" ("Дүние құтқарушысы Иса Мәсіхтің өмірі туралы") деп аталады, негізінен Жаңа Келісімге арналған: i) Иса Мәсіхтің өмірі, ii) Иса Мәсіхтің кереметтері, iii) Иса Мәсіхтің азап шегуі мен өлімі, iv) Мәсіхтің қайта тірілуі мен екінші келуі. Бұл бөлімде Даниял кітабының 9:24–26 аяттарының сегіз тілде аудармасы берілген: латын, грек, армян, сирия, еврей, араб, итальян және албан тілдерінде, содан кейін Антихрист өмірі туралы тарау, итальян және албан тілдеріндегі көрсеткіштер және Антихита делла Каса Богдана (Богдани үйінің ежелгілігі) туралы үш беттік қосымша келеді. Бұл еңбек L'infallibile verità della cattolica fede (Католик дінінің қатесіз ақиқаты) деген атпен Венецияда 1691 және 1702 жылдары екі рет қайта басылды. Cuneus Prophetarum ертедегі албан әдебиетінің шедеврі болып саналады және албан тіліндегі толық көркемдік және әдеби сапалы алғашқы шығарма. Ауқымы бойынша ол философия, теология және ғылымды қамтиды (география, астрономия, физика және тарих бойынша тоқталған ойлармен). Өзінің поэзиясы мен әдеби прозасымен ол эстетикалық және әдеби теория мәселелеріне тоқталады. Бұл Платон, Аристотель, Сент-Августин және Сент-Томас Аквинскийдің философиялық дәстүрлеріне толы барокко дәуірінің гуманистік еңбегі. Богданидің негізгі философиялық мақсаты – Құдайды тану, ол ақыл-ойымен және зиялы күшімен шешуге тырысатын өмірдің мәселесін ашу. Богданидің таланты оның прозасында ең жақсы көрінеді. Оның шығармаларында біз алғаш рет албан әдеби тілі деп санауға болатын тілге тап боламыз. Осылайша ол албан прозасының әкесі атағын лайықты түрде иеленеді. Оның қарапайым діни поэзиясы да қызығушылық тудырады. Оның өлеңдерінің негізгі бөлігі – он сибилдің әндері (кумеялық, ливиялық, дельфийлік, парсылық, эритреялық, самиялық, куманиялық, элеспонттық, фригиялық және тибуртиндік), олар діни тақырыптарға және Киелі кітапқа сілтемелерге барокколық бейімділікпен толы.

Мұра

Пьетр Богдани 1996 жылдан бері таралған албандық 1000 лек банкнотасының алдыңғы жағында суреттелген.