Кіріспе

Йемен облысы

Этимология

Дамар Дамар Әли Яхбур II-нің құрметіне аталған, ол қазіргі Дамар облысын құрайтын аймақты Саба, Ду Райдан, Хадрамаут және Ямнит патшасы ретінде билеген. Оның есімінің мағынасы – "Бұйрықтың иесі".

География

Дамар губернаторлығының жалпы ауданы бар, ол 12 әкімшілік округке (مُدِيْرِيَّأت) бөлінген және одан әрі 314 'Узлат (кіші округтерге) бөлінеді. 2004 жылғы халық санауы бойынша, халқы 1,329,229 адамды құрады, олардың көпшілігі губернаторлықтың 3,262 ауылында тұрады. Сана әуежайынан оңтүстікке қарай шамамен жерде орналасқан губернаторлыққа кіруге болады. Губернаторлық орталығы Йемен астанасы Санадан шамамен қашықтықта. Ол Сана губернаторлығының оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында, Ибб губернаторлығының солтүстігінде, Әл-Худайда губернаторлығының шығысында және Әл-Байда губернаторлығының солтүстік-батысында, Йеменнің орталық таулы аймағында орналасқан. Губернаторлықтың көп бөлігі теңіз деңгейінен жоғары жатыр, топографиясы биік таулардан терең аңғарларға, жоталар мен платоларға дейін өзгеріп отырады. Басты таулары: Исбил, Әл-Лиси, Дуран, екі Усаб тау тізбегі және 'Утама таулары. Губернаторлықтың солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан Жахран – ең кең жазығы. Дамар қаласының шығысында Харрас атымен белгілі вулкандық дала созылып жатыр. Губернаторлықтың климаты қоңыржай, бірақ орталық және шығыс бөліктерінде қыс суық болады, ал аңғарлар мен батыс беткейлер жылырақ. Орташа температура жазда аралығында, ал қыста аралығында өзгереді. Дамар – Йемендегі ең тұрақты биіктікте орналасқан губернаторлық, жердің көп бөлігі теңіз деңгейінен жоғары жатыр. Дегенмен, климат күндіз ыстық болып қалады, орташа максималды температура аралығында, бірақ қыс айларында түндері аяз жиі болады. 1986 жылғы қаңтарда температураның төмендеп, шамамен градусқа дейін түскеніне сенімділік бар. Губернаторлық аумағында сенімді жауын өлшегіш болмаса да, жылдық жауын-шашын мөлшері тек жаз айларында, әсіресе шілде мен тамызда, сондай-ақ наурыз және сәуір айларында шоғырланғандығы шамаланған. Кейде су тасқынына ұшырау мүмкін, бұл эрозияға алып келуі мүмкін, атап айтқанда 2006 жылғы сәуір айының басында.

Тарих

Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулер Дамарда адам қызметінің неолит кезеңінен бастап, шамамен б.з.д. 6000 жылдан басталып, қола дәуіріне дейін болғанын растады. Ма’бар қаласының шығысында орналасқан Хаммат әл-Қа’ – Арабия түбегіндегі қола дәуірінің ең маңызды және көрнекті орындарының бірі. Оңтүстік Арабия цивилизациясының Йемендегі тарихи кезеңі б.з.д. 12-10 ғасырларда басталды. Дамар Йемендегі цивилизацияның дамуына белсенді үлес қосты, ал Ша’б әл-Асуад және Масна’ат Марья сияқты жерлерде б.з.д. 1000 жылға дейін сақталған ежелгі ескерткіштер осыны көрсетеді. Б.з.д. 2 ғасырында райданиттер Дамардың оңтүстігіндегі Зафарда қоныстанды және сабилерге қарсы күреске химьярит тайпаларын біріктірді. Дамар райданиттер үшін стратегиялық маңызға ие болды. Б.з. 2 ғасырына қарай Нақил Йисләх – Дамар қаласының солтүстігінде – патша Ясир Яхсадақтың басшылығымен сабилер мен райданиттер арасындағы шекаралық аймаққа айналды. Рейданиттер, патша Ясир Яхнам мен оның ұлы Шамар Яраштың басшылығымен, өздерінің мүдделері үшін күресті аяқтады, қарсыластарын жеңіп, ықпалы мен билігін Сәба астанасы Марибке және оған қарасты аудандарға дейін кеңейтті. 270 жылы болған бұл жеңіс Йеменде, әсіресе Дамарда тұрақтылыққа әкелді. Содан кейін, шамамен 293 жылы, раиданит патшасы Шамар Яраш жіберген әскери күштер Хадрамаутты жаулап алды. Йемен бірікті, ал осы жаңа дәуірде Дамар қалалар мен діни орталықтарды қайта жаңартуда, сарайлар, ғибадатханалар мен бекініс қабырғаларын салуда, бөгеттер, туннельдер және су бұру құрылыстары сияқты су құрылыстарын салуда гүлденді. Нахлат әл-Хамрадан табылған Дамар Әли Яхбар мен оның ұлы Таран Яхнаамның қола мүсіндері – осы химьярит патшалары тұсында Йеменнің жоғары мәдени деңгейінің айқын мысалы. Бұл мәдени өркендеу Йеменді жаулап алған және губернаторлықтағы, әсіресе химьярит қалаларын қиратқан абиссиниялықтардың келуімен аяқталды. 7 ғасырда Исламның пайда болуымен, Дамар тайпалары Йеменде осы дінді қабылдаған алғашқылардың бірі болды, ал оның адамдарының тобы жаңа қауымның сақталуын қамтамасыз ету және оны жаңа жерлерге тарату үшін солтүстікке сапар шекті. Аббасид халифаларына тәуелсіз болған жергілікті мемлекеттер кезеңінде Дамар аймағы бәсекелес күштердің қызығушылығына ие болды. Дамар губернаторлығы мен қаласы гүлдену кезеңін бастан өткерді, әсіресе 1541 және 1543 жылдар аралығында Дамар қаласында Имам Шараф әл-Дин салған Әл-Шамсийя медресесі (ٱلْمَدْرَسَة ٱلشَّمْسِيَّة, "Күн мектебі") осыны көрсетті; бұл мектеп көптеген ғасырлар бойы білім мен мәдениетті тарату орталығы болды. 16 ғасырда Осман империясы Йеменді басып алды, ал Дамар оларға қарсылық көрсеткен Йемен орталықтарының бірі болды. Бұл қарсылық Османдықтардың Йеменнен Қасими әулетінің күшімен қуылғандығымен аяқталды, олар Дамар қаласының солтүстік-батысындағы Дуран қаласын өздерінің астанасы етіп алды. Дамар, басқа Йемен губернаторлары сияқты, 19 ғасырда екінші Османдық басқыншылығы кезінде және 20 ғасырда Хамид әл-Дин имамдарының кезінде ауыр қиындықтарға ұшырады. Соңғы үкімет 1962 жылдың 26 қыркүйегінде болған Йемен төңкерісімен күшпен құлатылды.

Археологиялық және туристік орындар

Адрах бөгеті: Адрах ауылы көптеген бөгеттерімен танымал. Адрах бөгеті Дамар қаласының шығысында орналасқан. Бұл бөгет Химяр дәуіріне дейін салынған, бірақ оның ежелгі ескерткіштері әлі де сақталған. Бөгет – екі таудың арасына салынған су тоғаны. Оның ұзындығы, биіктігі және ені шамамен белгілі. Бейнун: Ал-Хада’а провинциясындағы Дамар қаласының шығысында, Тобан аймағында орналасқан ежелгі қала. Бұл Химяр мемлекетіне дейін тарихы бар археологиялық орындардың бірі. Ең маңызды нысаны – Бейнун сарайы, ежелгі ғибадатхананың қираған қалдықтары, сондай-ақ екі таудың ішінен жасалған екі туннель, олар арқылы ағын сулар бір ойыстан екіншісіне жеткізілген. Бірінші туннель Бейнун тауынан өтеді, бірақ кіреберісі құлағандықтан жабық. Ал екінші туннель, Әл-Накоб туннелі, әлі де жақсы жағдайда. Әл-Накоб туннелінің ұзындығы, ені және биіктігі белгілі; туннель қабырғасында оның жасалу мақсатын және шамамен 1800 жылдық жасын түсіндіретін жазулар бар. Әнидің Әли моншасы: Бұл Дамар қаласының солтүстік-батысында орналасқан табиғи минералды бу моншасы. Оның айналасында әртүрлі жеміс ағаштарының жасыл белдеуі жатыр. Бұл Йемендегі белгілі минералды бу моншаларының бірі, және келушілер әртүрлі ауруларды емдеу үшін белгілі бір маусымдарда келеді. Әл-Ласси моншасы: Бұл Дамар қаласының шығысында, Әл-Ласси қамалында, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан тағы бір бу моншасы. Бұл қамал 11 ғасырда салынған. Жанында ежелгі күкірт кендерінің қалдықтары бар. Доран Ансс: Мабиар аймағының батысында, Әл-Дамеаг тауының солтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл Ансс аймағының орталығы және 17 ғасырда имам Әл-Мутаваккил Алла Исмаил ибн Әл-Касим кезінде Йеменнің астанасы болған. Жасыл шабындықтарға толы тау шыңына дейін қабырғамен қоршалған, үлкен тастардан салынған мұнаралар мен қамалдармен бекітілген. Осы көне ескерткіштердің барлығы бүгінге дейін сақталған. Таудың басында Әл-Мутаваккил салған үлкен тарихи мешіт орналасқан. Таудың ортасында Доран қаласына оңтүстік-батыстан қарап тұрған үңгір бар. Үңгірдің кіреберісінен және шығыс жағынан ежелгі Химяр жазулары табылды, бірақ оған жету қиын. Автома: Бұл провинция Дамар қаласының оңтүстік-батысында және Сана қаласының оңтүстік-батысында орналасқан. Автома туристік мүмкіндіктерге бай, бұл аймақта сирек кездесетін құбылыс. Соңында, ол қорғалатын табиғи аймақ деп жарияланды.

Ауыл шаруашылығы

Дамар – Йеменнің үш ірі қаласының (Сана және Таиз) арасында орналасқан маңызды ауыл шаруашылығы аймағы. Ол Йеменнің таулы аймақтарында өсірілетін дерлік барлық дақылдарды өндіреді. Дамар қаласының өзі бұрынғы Йемен Араб Республикасының ішінде қабырғасы жоқ жалғыз қала ретінде ерекшеленеді: ол ашық жазықтардағы қарапайым қала ғана. Губернатура – Йеменде ұзақ жылдар бойы маңызды ықпалға ие болған шиит исламының Зайди тармағының маңызды орталығы. Саба, Қатабан және Химярдың ежелгі патшалықтарының астаналары қазіргі Дамар аумағында орналасқан, ал Химяр патшалығы Яримдегі астанасынан бүкіл аймақта жоғары қарқынды егіншілікке мүмкіндік беретін көптеген террасаларды салған. Археологиялық зерттеулер Дамар қаласының шығысындағы Адраа тоғанындағы топырақ шөгінділерін талдау арқылы Дамар губернаторлығындағы ауыл шаруашылығының шамамен 7000 жыл бұрын басталғанын көрсетеді. Дамар тұрғындары содан бері егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысып келеді. Губернатураның топографиялық әртүрлілігін – жазықтар, биік платолар, тау беткейлеріндегі аңғарларды – пайдалана отырып, фермерлер әртүрлі дақылдарды енгізді, ал ауыл шаруашылығы губернатураның негізгі экономикалық қызметіне айналды. Губернатураның шамамен 70 мың гектар жыртылатын жері бар, оның бір бөлігі жүгері, бидай және бау-бақша дақылдары сияқты ақшалық дақылдарға арналған. Сондай-ақ, Йеменнің басқа губернаторлықтарына және көрші елдерге сатылатын көкөністер мен жемістерді өсіруге арналған жерлер де бар. Губернатура кофесімен де танымал; оның батыс аудандары, мысалы Анис, Мағраб 'Анс және 'Утама коммерциялық кофе өндірісіне қолайлы климатқа ие. Дамар кофесі жоғары сапасымен ерекшеленеді, ал Аль Фадли (الفضلي) деп аталатын сорт Йемендегі ең жақсы кофелердің бірі саналады. Қой, ешкі шаруашылығы және араб жылқысының шаруашылығы да маңызды экономикалық қызмет болып табылады.

Дәстүрлі қолөнер

Ауыл шаруашылығымен қатар, халық тоқу, кестелеу, мыс және қыштан ыдыс жасау сияқты дәстүрлі қолөнермен айналысады, олар әртүрлі мақсаттарға – тамақ пісіруге, су сақтауға қолайлы өлшемдерде шығарылады. Көптеген аудандарда алтын мен күмістен жасалған әшекейлер, сондай-ақ джамбиялар дайындалады. Құрылыс тасын өндіру де осы облыстың маңызды қолөнерінің бірі. Тас карьерлері облыстың барлық аймақтарында орналасқан, ал тас астана Санада және Йеменнің басқа облыстарында сатылады.

Қазбалау өнеркәсібі

Ониксті асыл тас ретінде өңдеу және пішіндіру өнері – мыңдаған жылдарға созылған және бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан шеберлік. Дамар облысының батысындағы Анис және Я’ар аудандарының тұрғындары осы өнерде ерекше көзге түседі. Бұл екі аймақ ең жақсы сапалы оникс тастарын беруімен мәшһүр, ол жоғары бағаланады және жергілікті нарықтарда, сондай-ақ көрші елдерде кеңінен таралған. Облыста өнеркәсіптік қолданысқа ие басқа да тастар мен минералдар бар, мысалы, әктас, гипс, цеолит, биомез, селитра, фельдшпат, кварц, аскурия және силикат құмдары. Бұл шикізаттар коммерциялық көлемде және сапада кездеседі.

Мемлекеттік нарықтар

Апта сайынғы базарлар облыс бойынша кең таралған. Бұл базарлар көбінесе адамдар көп жиналатын орталықтарда орналасады, осылайша көптеген адамдар олардан пайда көру мүмкіндігіне ие болады. Базарлар апта бойы белгілі бір маршрут бойынша бір жерден екінші жерге көшіп отырады. Әр базар қай күні өткізілетініне қарай аталады, мысалы, Sūq al Sabt (سُوْق ٱلسَّبْت, "Сенбілік базар") және Sūq al Aḥad (سُوْق ٱلْأَحَد, "Жексенбілік базар"). Бұл базарларда ауыл шаруашылығы және мал өнімдері, сондай-ақ базарларға жақын ауылдардың тұрғындары жасаған қолөнер бұйымдары сатылады. Дамар қаласында Sūq ar Rabūʿ (سُوْق ٱلرَّبُوْع, "Сәрсенбілік базар") деп аталатын апталық базар бар, бірақ онда тұрақты базар да бар. Өнімдердің алуан түрлілігімен ерекшеленетін соңғы базар астық, джамбия, кофе, жем және нан сияқты тауарларға арналған көптеген бөлімдерге бөлінген.

Дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар

Губернаторлықтың халқы әлі де үйлену тойлары мен діни мерекелер сияқты жағдайларда асыл дәстүрлерін және әдет-ғұрыптарын сақтап келеді. Мұндай шараларда адамдар дәстүрлі билер сияқты әрекеттерді орындауға құштар, сонымен қатар ұрпақтан-ұрпаққа жеткен әдет-ғұрыптарға сәйкес дәстүрлі киімдермен киінеді. Әр ауданда тойлардағы билер, киімдер мен айтылатын сөздер ерекшеленеді. Көршілес аудандарда билердің атаулары бірдей болып, орындалу жолдары да ұқсас, бірақ батысқа қарай өзгешеленіп, Тихама жазығына жақын төменгі Усабтағы билер шығыс Дамардағылардан мүлдем бөлек болады.