Кіріспе

Исландияның Рождестволық фольклоры Рождество кезінде қалаға келетін таулық кейіпкерлер мен құбыжықтарды бейнелейді. Бұл әңгімелер балаларды жақсы мінез-құлыққа үйрету үшін қорқытуға бағытталған. Халық аңыздарында түнде сыйлықтар қалдыратын, ал тәртіпсіз балаларды жейтін, әзіл-қалжыңға құмар кейіпкерлер бар. Олар үңгірде отбасы болып өмір сүреді және мыналарды қамтиды: Грила – тәлкек балалардың етін жеуге құштар, оларды үлкен қазанға пісіретін әйел құбыжық. Оның күйеуі Леппалуди жалқау, көбінесе үңгірде қалады. Юле мысығы – Рождество (Юль) мезгілінде қарлы далада тынып жүріп, Рождество қарсаңына дейін жаңа киім алмаған адамдарды жейтін үлкен әрі қатыгез мысық. Юль-Ладтар – Грила мен Леппалудидің ұлдары. Олар 13 адамнан тұратын, халықтан ұрлық жасайтын немесе мазалайтын, әрқайсысының аты олардың қалай мазалауға ең ұнайтынын көрсететін әзілкештер тобы. Олар Юльге дейінгі соңғы 13 түнде бірінен соң бірі қалаға келеді. Балалар терезе алдына қойған аяқ киімдеріне кішкентай сыйлықтар салады, бірақ бала тәртіпсіз болса, оның орнына шіріген картоп салады. Рождествоға байланысты бұл халық аңыздары алғаш рет 17 ғасырда пайда болды және аймақ пен жасқа байланысты әртүрлі нұсқаларда келді. Қазіргі заманда бұл кейіпкерлер аздап мейірімді рөлдерге ие болды.

Шығу тегі

Юл-Ладтар туралы алғашқы айғақ XVII ғасырдағы Грилдың өлеңінде табылады. Грила бұрынғы әңгімелерде тролль ретінде келген, бірақ бұрын Рождествомен байланысты болмаған. Ол балаларға қауіп келтіретін, алып Юл-Ладтардың анасы болып сипатталатын қорқынышты жаратылыс. Бастапқыда Юл-Ладтардың саны мен бейнесі орналасқан жерге қарай өте әртүрлі болды. Олар балаларды жақсы мінез-құлыққа итермелеу үшін, жын сияқты қолданылды. Дания королі оларды тәртіптік құрал ретінде пайдалануға қарсылық білдірді. XVIII ғасырдың соңында бір өлеңде олардың 13 екені айтылады. XIX ғасырдың ортасында жазушы Йон Арнасон ағайынды Гриммдерден шабыт алып, халық ертегілерін жинауға кірісті. Оның 1862 жылғы жинағы Юл-Ладтардың аттарын алғаш рет тілге тиек етеді. Бірақ ол Рождествомен тікелей байланысты емес еді. Ол өте зор, және оның сыртқы түрі қайта-қайта қорқынышты. Грила Снорри Стурлусонның XIII ғасырғы Эдданың Skáldskaparmál бөлімінде де есімдермен аталады. Онда ол тек "тролль әйелдерінің" тізімінде атымен көрсетілген. Оның басқа да сипаттамасы мәтінде келтірілмейді. Грила туралы ең көне өлеңдер оны паразит сұраныш иесі ретінде бейнелейді. Ол ата-аналардан бағынбайтын балаларын беруді сұрайды. Оның жоспарларын тамақпен тоқтату немесе қуу арқылы бұзуға болады. Бастапқыда ол кішкентай коттеджде тұрған, бірақ кейінгі өлеңдерде ол қаладан қуылғандай болып, шалқара үңгірге қоныс тепкен. Қазіргі Грила жыл бойы балалардың мінез-құлқын байқап отырады. Ол Рождество уақытында жақын жердегі қалалардан тамақ іздеп таудан түседі. Ол үңгірінен шығып, балаларды аулайды және оларды үлкен қапқа салып үйіне әкеледі. Ол балаларды ең сүйікті тамағы ретінде жейді. Оның сүйікті тағамы – жаман балалардан жасалған сорпа, оның ашкөздігі шексіз. Аңыз бойынша, Грила үшін тамақ ешқашан жетіспейді. Халық аңызына сәйкес, Грила үш рет үйленген. Оның үшінші күйеуі Леппалуди Диммуборгир лава даласындағы үңгірде үлкен қара Юл Мысығы және олардың ұлдарымен бірге тұрады. Леппалуди жалқау және көбінесе үңгірде отырады. Гриланың бұрынғы күйеулерінен ондаған балалары бар, бірақ олар қазір сирек айтылады.

Қыркүйектік мысық

Юле мысығы, Йолакоттурнин деп аталады, ол өте үлкен және қатыгез мысық. Ол Рождество уақытында қарлы далаларда тынып, Рождество қарсаңына дейін жаңа киім алмаған адамдарды жейді деп айтылады. Ол Грила мен оның ұлдарының үй жануары.

Рождестволық жігіттер

Юле Ладс (кейде Юлетайд Ладс немесе Юлемен деп аталады) – Грила мен Леппалудидің ұлдары. Олар 13 адамнан тұратын, халықтан ұрлық жасап, әртүрлі бұзылықтар тудыратын әуесқойлар тобы. Әрқайсысының есімдері олардың зиян келтірудің сүйікті жолын көрсетеді. Қазіргі заманда Юле Ладс жақсылыққа ие болып бейнеленген. Бірінші Лад Рождество күні кеткеннен кейін, қалғандары 6 қаңтарға дейін күн сайын одан іздейді. + Он үш канондық Юле Ладс және олардың күндері Исландиялық аты Ағылшын тіліндегі аудармасы Сипаттамасы Келуі Кетуі Стеккьярстаур Қой қорасының сарқырамасы Қойларды мазалайды, бірақ оның қатаң аяқтары қиындық тудырады. 12 желтоқсан 25 желтоқсан Гильягаур Шағырлы саңылау Қораға кіріп сүт ұрлауға мүмкіндік күтіп, шағырларда жасырынады. 13 желтоқсан 26 желтоқсан Стуфур Ұсақ бойлы Өте кішкентай. Тамақтың астына жабысқан қалдықтарын ұрлайды. 14 желтоқсан 27 желтоқсан Твёруслейкир Қасық сорушы Тамақ дайындау кезінде қолданылатын ағаш қасықтарды ұрлайды. Дұрыс тамақтанбағандықтан өте арық. 15 желтоқсан 28 желтоқсан Поттаскефил Қазан сырғышы Қалдықтарды сыпыру үшін қазанды ұрлайды. 16 желтоқсан 29 желтоқсан Аскаслейкир Ыдыс жалаушы Төсек астына жасырынып, еденге қойылған ағаш ыдыстарды күтеді. 17 желтоқсан 30 желтоқсан Хурдаскелир Есік қағушы Әсіресе түнде есіктерді қағуды ұнатады, үйдің барлық тұрғындарын оятады. 18 желтоқсан 31 желтоқсан Скирғамур Скир жеуші Скирге, аймақтық йогуртқа деген шексіз құмарлығы бар. 19 желтоқсан 1 қаңтар Бюгнакрекир Шұжық ұрлаушы Шатырға жасырынып, ысталған шұжықты ұрлайды. 20 желтоқсан 2 қаңтар Глуггагэйгир Терезеден қараушы Ұрлауға болатын нәрселерді іздеп терезеден қарап тұратын тыңшы. 21 желтоқсан 3 қаңтар Гаттатефур Есік мұрынмен иіскен Өте үлкен мұрыны және жапырақ нанының (laufabrauð) иісін анықтауға көмектесетін өткір иіс сезу қабілеті бар. 22 желтоқсан 4 қаңтар Кеткрокур Ет ілгіш Ет ұрлау үшін ілгішті пайдаланады. 23 желтоқсан 5 қаңтар Кертасникер Шырақ сұраушы Балаларды олардың бағалы шырақтарын ұрлауға ереді, олар майдан жасалған және жеуге жарамды. 24 желтоқсан 6 қаңтар

Вариациялар

13 Юлл жігіттерінің танымал болуына дейін аймақтық аңыздар олардың мифологиясына қатысты әртүрлі нұсқаларды ұсынды. Бірі Гриланың ұлдары десе, енді бірі – оның ағалары болған. Олардың әрқайсысы әлі күнге дейін ерекше бір әзілмен байланысты болғанымен, кейбір әңгімелерде тек тоғыз Юлл жігіті туралы айтылады. Көптеген сирек кездесетін Юлл жігіттері үш топқа бөлінеді: тамақ ұрлайтындар, көңіл көтеруге немесе мазалауға құмарлар, және табиғаттың құбылысы сияқты көрінетіндер (мысалы, Gully Gawk, ол жай ғана шатқалдарда жасырынады). Исландияның шығысындағы халық әңгімелерінде Юлл жігіттері таудан емес, мұхиттан пайда болғандығы айтылады. Бір сирек кездесетін балалар өлеңінде екі әйел Юлл әзілкешінің еріген майды мұрындарын толтырып немесе шұлықтарына салып ұрлағаны туралы айтылады.