Кіріспе

Суйбне мак Синаэда (1034 жылы қайтыс болған) – XI ғасырдағы скандинавиялық және гаэльдік этностарының араласуынан пайда болған Галл-Гейлердің билеушісі. Суйбне туралы көп мәлімет жоқ, себебі ол туралы жазбалар тек үш дереккөзде өлген жылына қатысты айтылған. Ол Галл-Гейлердің қоныстанған аймақтарында билік еткен болуы мүмкін: Гебрид аралдары, Клайд аймағы немесе Шотландияның оңтүстік-батыс жағалауында, Клайд шығалағынан бастап Галлоуэйге дейін. Суйбненің «Синаэданың ұлы» деген атауы оның Альпинид патшалық әулетінің мүшесі болғанын көрсетеді. Мысалы, оның тегі Альба патшасы Маэл Колуим мак Синаэданың бауыры немесе Альба патшасы Синед мак Дуибтің ұлы екенін көрсете алады. Суйбненің саяси қызметі қазіргі Шотландияның оңтүстік-батыс жағалауында Галл-Гейлердің ықпалының кеңеюімен бірге болған. Бұл күштің артуы, мүмкін, Стратклайд патшалығының құлауына себеп болған, ол кейін Дублин викингтері, Нортумбриялықтар және шотландтардың шабуылдарына ұшырады. Суйбненің қайтыс болуының мән-жайы белгісіз, бірақ оның Альпинидтер арасындағы қатыгез династиялық күреске қатысы болуы мүмкін.

Куәлік

Суйбннің өлімі 1034 жылы он бесінші-он алтыншы ғасырлардағы Ольстер жылнамасында, он төртінші ғасырғы Тигернах жылнамасында және он алтыншы ғасырғы Лох-Ке жылнамасында тіркелген. Осы үш дереккөз оған «ri Gall Gaidhel», «rí Gall Gáedel» және «rí Gall Goeidil» деген лақаптарды береді. Бұл стиль Суйбннің Аралдарда, Галлоуэйде немесе Солвей Фертінің солтүстігіндегі Шотландияның оңтүстік-батыс жағалауында билік еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шындығында, Суйбн туралы көп нәрсе белгісіз, өйткені ол басқа тарихи дереккөздерде айтылмаған. Гейл тіліндегі Gaidheal (көпше түрі – Gaidheil) негізінен гейл тілінде сөйлейтін адамдарды білдіретін тілдік термин. «Галл Гайли», яғни «жат жұрттық гайли» деген мағынаны білдіретін гейлдік термин алғаш рет тоғызыншы ғасырдың ортасында қолданылған. Сол кезде Gall (көпше түрі – Gaill) термині скандинавиялықтарды білдірген, сондықтан Gall Gaidheil «скандинавиялық гайли» дегенді білдіреді. Ғасырдың ортасында Галл Гайлидің басшысы белгілі бір Каиттил Финд болған, ол скандинавиялық сагалардағы Кетил Флатнефрмен бірдей болуы мүмкін, және ол Хебрид аралдарында тұрған болуы мүмкін. Егер Каиттил туралы белгілі аз мәліметтер және оның Галл Гайлимен байланысы дұрыс болса, бұл Суйбннің де Хебрид аймағының басшысы болғанын көрсетеді. Шотландиядағы Галлоуэй деген жер аты (қазіргі гейл тілінде Gall Ghaidhealaibh) «Галл Гайли арасында» деген мағына беретін гаэль тіліндегі i nGall Gaidhealaib сөзінен шыққан. Он үшінші ғасырғы Оркнейинг сагасында Галлоуэйді ескі скандинав тілінде Gaddgeðlar деп атаған, бұл атау Галл Гайлиден алынған. Бұл аймақ бұрынғы ғасырда Галл Гайлимен байланысты болған. Атап айтқанда, аймақтың билеуші отбасының екі мүшесі – Роланд Фиц Утред және Алан Фиц Роланд – Ульстер жылнамасында Суйбн сияқты «rí Gall Gaidhel» («Галл Гайли патшасы») деп аталған. Бұл лақап Суйбн мен Галлоуэйдің арасында белгілі бір байланыс болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ оның кейінгі Галловидия билеушілерімен туыстық байланысы туралы ешқандай дәлел жоқ. Шындығында, тек XII ғасырда, Галловидия билеуші отбасының алғашқы мүшелерінің өркендеу кезінде ғана, Галл Гайли терминологиясы Галлоуэй шекараларында аумақтық тұрғыдан шектелген.

Контекст

Егер Суйбн Галлоуэйде билік жүргізсе, оның өлімі туралы хабарламалар осы аймақпен байланысты Галл Гейтс терминінің алғашқы белгілі мысалдары болуы мүмкін. Бұл оның Галловидтік билеушілердің алдағысына жол салғанын білдіреді. Заманауи Эчмаркач мак Рагнейл, Дублиннің және Аралдардың патшасы, мүмкін Галлоуэйде де билік жүргізген болуы мүмкін, егер Мариан Скоттың оған тағайындаған "рекс Иннаренн" атауы "Ринннің патшасы" дегенді білдірсе, "Аралдардың патшасы" емес. 1031 жылы Эчмаркач Дания, Англия және Норвегия патшалықтарын қамтитын Англо-Скандинавия империясының билеушісі Кнутр Свейннсонмен кездесіп, мүмкін мойынсұнған, солтүстік патшаларының бірі болды. Егер Суйбн мен Эчмаркач шын мәнінде Галлоуэймен байланысты болса, Эчмаркачтың ағылшын патшасымен болған келісімі – Суйбннің өлімінен бірнеше жыл бұрын – олардың аймақтағы бәсекелестер болғанын көрсетеді. Галл Гейтс-тің бастапқы құрлықтағы аумағы Галлоуэйден әлдеқайда кең болған сияқты. Тоғызыншы ғасырдың Фэлире Оэнгуссо Сели Де және Таллахт мартирологиясы Клайд теңізіндегі Бут аралы Галл Гейтс аумағында болғанын көрсетеді. Бұл дәлел Галл Гейтс-тің бастапқы аумағы Клайд аймағында және жақын маңдағы Ковальда орналасқандығын көрсетеді. Орта ғасырларда Рейндер қазіргі Махарлар деп аталатын аймақты да қамтыған сияқты. Осылайша, бүкіл аймақ Солтүстік арнадан Вигтаун шығанағына дейін созылып, қазіргі Вигтаунширдің шекарасына ұқсас аумақты қамтыған болар еді. Эчмаркачтың Рейндердегі билігінің дәлелі Галлоуэй деп аталатын жердің көп бөлігі бастапқыда Галл Гейтс аумағынан бөлек болғанын көрсетеді. Бұл Рейндер Суйбннің өмірінде Галл Гейтс аумағының бөлігі болмағанын, және тек кейінірек, мүмкін XII ғасырда ғана қосылғанын білдіруі мүмкін. Суйбннің өміріне жуық Галлоуэйде билік жүргізген тағы бір тұлға – Дублин патшасы Ситриук мак Амлайбтың ұлы. XIII ғасырдың Гриффуд ваб Кенан тарихына сәйкес, Ситриук ұлы Амлайб Гвиненд патшасы Гриффуд ап Цинаның атасы болған. Егер бұл деректерге сенсек, Амлайб Рейндерде және Галл Гейтс аумағында (басқа жерлерде) патшалық билік жүргізген. Мәтінде Рейндер мен Галл Гейтс жерлері арасында айқын айырмашылық көрсетіліп, олар бөлек аумақтар ретінде қарастырылады. Бұл XI ғасырда қазіргі Вигтоншир аймағы Галл Гейтс аумағынан бөлек саналғандығын көрсетеді. Бұл жазба Амлайбтың Эчмаркач пен Суйбннің замандасы болғанын дәлелдеуі мүмкін, және ол 1028 (әкесінің қажылыққа шыққан жылы) мен 1034 (оның қайтыс болған жылы) аралығында Галлоуэй мен Аралдарда билік жүргізгенін білдіруі мүмкін. Суйбннің тегі Альба королі Маэль Колюйм мак Синеданың тегімен бірдей. Бұл туыстық олардың Маэль Колюммен туыс екенін көрсетеді. Бір мүмкіндік – Суйбннің тегі оның Маэль Колюммен аға-іні екенін және Суйбн Галл Гейтс басқарған аймақта таққа отырғанын көрсетеді. Мұндай әрекетті растайтын дерек – XII ғасырдың Берчан пайғамдығы Маэль Колуимді Ислай мен Арранмен байланыстырады. Мәтінде "биодхба Бретан, бадхудх Галл, лоингсеах Иле - Аран" деп жазылған. Бұл деректің бір мүмкін түсіндірмесі – бұл Маэль Колуимді аралдарға қашуға мәжбүр еткенін көрсетеді. Басқа бір түсініктеме бойынша, бұл аралдарға қарсы жүргізілген әскери науқанға қатысты. Бастапқы сөйлемде Маэль Колуймді "британиялықтардың жауы" және "Галлияның жауынгері" деп сипаттағандықтан, ол зорлық-зомбылыққа қатысты екені анық. Маэль Колюйм Шотландияның патшалық билігін оңтүстікке қарай Лотиан мен Стратклайдқа дейін кеңейтті. Егер ол Галлоуэйге бауырын енгізуге қол жеткізген болса, онда ол сол жерде де билік жүргізгенін білдіреді, мүмкін, бұрынғы Стратклайд патшалығын аннексиялағаннан кейін. Сондықтан Суйбннің өлімі туралы хабарламалар Клайд өзенінің оңтүстік-батысындағы аймақтарды шотландтық бақылаудың алғашқы жазбасы болуы мүмкін. Егер Суйбн мен Маэль Колуим аға-інілер болмаса, Суйбннің тегі оның Альба королі Синаед мак Дуйбтың ұлы екеніне дәлел бола алады. Бұл Маэль Колюйм Суйбнге Галл Гейтс-ті басқаруға рұқсат бергенін білдіруі мүмкін. Он бірінші ғасырдағы Кумбрияның Стратклайд патшалығының құлдырауы мен жойылуы Галл Гейтс-тің кеңейуімен байланысты болуы мүмкін деп күтуге негіз бар. Бұл патшалықтың патшалық отбасының соңғы тіркелген мүшелерінің бірі 1018 жылы Нортумбриялықтарға қарсы Маэль Колуимге әскери көмек көрсеткен Стратклид патшасы Оуэйн Фоэл болды. Галл Гейтс-тің Кумбрия аумағына енуі Оуэйн Фоэлдің өлімінен кейін басталған болуы мүмкін. Маэль Колуим оның өлімін пайдаланып, Кумбрия патшалығын өзіне қаратып алған болуы мүмкін. Бір мүмкіндік – Суйбн, Галл Гейтс патшасы ретінде, Кумбриялықтардың батыс теңіздік аймағын жаулап алуға жеке жауапты болды. Шындығында, Тигернах жылнамалары 1030 жылы Дублин Гейлдері мен ағылшындардың британдықтарға жасаған шабуылын жазды. Бұл зорлық оқиғасы ағылшын және уэльс деректерінде, мысалы, IX-XII ғасырлардағы Англо-саксон жылнамасы мен XI-XIII ғасырлардағы Annales Cambriæ-де расталмағандықтан, жазылған шабуыл уэльстіктерге емес, кумбриялықтарға қатысты болуы мүмкін. Гриффуд ваб Кенан тарихындағы Ситриук ұлының Рейндер және басқа аймақтарда билік жүргізгені туралы мәлімдеме кумбриялықтардың дублиншілердің шабуылынан зардап шеккенін көрсетеді. Мұндай шабуылдар Галл Гейтс-пен үйлестірілген болуы мүмкін. Балама ретінде, егер Суйбн мен Маэль Колуим шын мәнінде аға-іні болса, Суйбннің атағы Маэль Колуим мак Синеда Кумбрия патшалығын басып алып, Суйбнге кумбриялықтардың патшасы етіп тағайындағанын көрсетеді. Мұндай қадам шотландтықтардың Нортумбриялықтар үстінен жеңісін дереу пайдалана алмауына түсіндіру береді, және Маэль Колуимнің ресурстары осал Кумбрия патшалығына бағытталғанын көрсетеді. Эчмаркачтың Кнутрмен кездесуіне Маэль Колуим мен Моравия билеушісі Мак Беат мак Финлайх та қатысты. Маэль Колуим мен Мак Беаттың туысқандық қатынасы белгілі болғанымен, Маэль Колуим мен Эчмаркач арасындағы қатынастың мәні белгісіз. Егер Суйбн шотландтық патшаның інісі болса және Галлоуэйде оның тапсырмасымен билік жүргізсе, бұл Эчмаркач Маэль Колуимнің тағы бір клиент патшасы болғанын көрсетеді. Шындығында, Кнутрмен жасалған келісім Маэль Колуим Мак Беат пен Эчмаркачқа билік еткенін көрсетеді. Егер осылай болса, және Маэль Колуим Оңтүстік Гебридтерде билік еткен болса, Берчан пайғамдығы көрсеткендей, Эчмаркачтың патшалығы Манн, Рейндер және Арднамурхан түбегінен солтүстікке қарай орналасқан Гебрид аралдарын қамтыған болуы мүмкін. Егер Суйбн мен Маэль Колуим шын мәнінде аға-іні болса, және бұрынғысының Галл Гейтс-тегі билігі шотландтық тәждің күшіне байланысты болса, шотландтықтар Кнутрмен келісімге келгеннен кейін және Суйбн патша ретінде қайтыс болғанға дейін Эчмаркачты Аралдардан қуған болуы мүмкін. Маэль Колуим мен Суйбн арасындағы туыстыққа байланысты тағы бір мүмкіндік – екеуі де бір жылда қайтыс болды. Біріншісі Шотландия Корольдігін басқарған Альпинид әулетінің соңғы мүшесі болды, оның орнына шөбересі Доннхад уа Маил Колуим келді. Кейінірек...