Кіріспе
Ватиканның бұрынғы валютасы – лира (көпше түрі – лиралар; аббревиатурасы – VAL). 1929 жылдан 2002 жылға дейін Ватикан қаласының валютасы болды. Бұл жеке валюта емес, итальян лирасының айналысқа шығарылуы еді; Banca d'Italia Ватикан қаласы үшін арнайы монеталар шығарды.
The lira (plural lire; abbreviation: VAL) was the currency of the Vatican City between 1929 and 2002. It was not a separate currency but an issue of the Italian lira; the Banca d'Italia produced coins specifically for Vatican City.
Тарих
Паптық мемлекет 1860 жылдардың соңына қарай Римге жақын шағын аумаққа дейін қысқарды және 1866-1870 жылдар аралығында Латын валюталық одағының мүшесі ретінде өз лирасын пайдаланды. Ризорджименто аяқталғаннан кейін мемлекет және оның валютасы жойылды. 1929 жылы Латеран шарты бойынша Ватикан мемлекеті құрылды және шартының талаптарына сәйкес, центезими мен лирамен аталатын, итальян лирасына тең ерекше монеталар енгізілді. Ватикан қаласында итальяндық монеталар мен банкноттар заңды төлем құралы болды. Ватикан монеталары Римде соғылды және Италия мен Сан-Маринода да заңды төлем құралы саналды. 2002 жылы Ватикан қаласы 1 еуро = 1936,27 лира бағамымен евроға көшті. Оның өз еуро монеталары бар.
Монеталар
Ватикан монеталарының дамуы итальян лираларының дамуын көбінесе шайқады. 1929 жылы мыс c.5 және c.10, никель c.20 және c.50, 1 Лира және 2 Лира, күміс 5 Лира және 10 Лира, алтын 100 Лира монеталары енгізілді. 1936 жылы 100 Лира монеталарының алтын мөлшері 0,2546-дан 0,1502 троялық унцияға дейін (7,92-дан 4,67 граммға дейін) азайтылды. 1939 жылы мыс алюминий қоламен алмастырылды, ал 1940 жылы никель тот баспайтын болатпен алмастырылды. 1941 және 1943 жылдар аралығында әртүрлі номиналдардың өндірісі жылына бірнеше мыңға дейін төмендетілді. 1947 жылы алюминийден жасалған 1 Лира, 2 Лира, 5 Лира және 10 Лира монеталарынан жаңа монеталар жинағы енгізілді. 1951 жылы осы монеталардың мөлшері кішірейтілді. 1955 жылы тот баспайтын болаттан жасалған 50 Лира және 100 Лира, 1957 жылы алюминий қоладан жасалған 20 Лира, ал 1958 жылы күміс 500 Лира енгізілді. 1 Лира мен 2 Лира 1977 жылы, содан кейін 5 Лира 1978 жылы шығарылуы тоқтатылды. Алюминий қоладан жасалған 200 Лира 1978 жылы, ал екі металлдан жасалған 500 Лира және 1000 Лира 1985 және 1997 жылдары енгізілді. 50 Лира және 100 Лира монеталарының мөлшері 1992 жылы кішірейтілді. 1967 жылдан бастап Ватикан монеталарды шығара бастады, онда араб цифрларына қарағанда шығарылған жылға рим цифрлары қолданылды. Ватикан лирасы монеталары евро пайда болғаннан кейін тоқтатылды. Ватикан қаласы монеталарын жыл сайын өзгеріп отыратын естелік серияларда жиі шығарады, олар әртүрлі тақырыптарды қамтиды. Олардың көпшілігі айналымға шығарылмаған монеталар жиынтығы түрінде сатылса, Ватикан монеталарының бір бөлігі жалпы айналымға жіберілді.
1938 жылғы ресми түрде "шығарылмаған" монеталар
Бұл жылы ресми түрде монеталар шығарылмады және олар Рим монета соғу орталығының тізілімінде жоқ. Дегенмен, нарықта өте аз ғана мыс монеталар пайда болды. Бұл монеталардың тегін түсіндіретін екі нұсқа бар. Бірінші нұсқа бойынша, 1939 жылдың 10 ақпанында Папа Пий XI қайтыс болған кезде Ватикан қаласы тек 1937 жылғы монеталарды ғана соққан, бірақ 1938 жылғы 100 лиралық алтын, 10 цент мыс және 5 цент мыс монеталарына арналған қалыптар жасалған еді. Осы дайындалған қалыптардың әрқайсысынан Италия королі Витторио Эммануэле III Савойскийге арналған қалыпты металдан бір дана соғылды. Екінші нұсқада 1938 жылғы мыс монеталардың соғылған саны Папаның қайтысынан кейін жойылған, бірақ бірнеше данасы Италия королінің жинағы үшін сақталған. Бұл нұсқа ықтимал, себебі сол кездегі машиналар монета дайындау үшін бірнеше циклдар мен көптеген планшеттерді қажет еткен. Екі нұсқа да монеталар Италия королі үшін сақталған немесе соғылған деген пікірді қолдайды. Король 60 жыл бойы монета жинап, оларды Форте Антеннада сақтаған, ол Римдегі бекініс еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дуайт Д. Эйзенхауэр басқарған одақтас әскерлерінің шабуылына дайындалып, монеталар салынған қораптар корольдің қалауымен Пьемонттағы Поленцоға, қауіпсіз корольдік резиденциясына көшірілді. Алайда, 1943 жылдың қыркүйегінде Италия Социалдық Республикасының жариялануы корольдық үкіметтің солтүстіктегі активтерге бақылауын жоғалтуына әкелді, соның салдарынан жинақ ұзақ уақыт бойы көшіріліп, тоналанды. Вермахт әскерлері жинақты Германияға көшіруге шешім қабылдады. Қораптар неміс жүк көліктерімен Мюнхенге жеткізілді. Муссолини монеталардың "ұрлануы" туралы хабарды естіп алаңдап, Адольф Гитлерден оларды қайтаруды сұрады. Жинақ 1944 жылдың қаңтар айының басында Италияға қайтарылды, бірақ көптеген қораптар ашылып, зақымдалған, ал кейбіреулері жартылай бос болды. Италия полициясының бас басқармасы неміс әскерлерінің бұзушылық жасағанын ресми түрде мәлімдеді. Ғалымдардың пікірінше, әскерлер жинақтан ұрланған монеталарды алкоголь немесе мұздақ сатып алуға пайдаланған, нәтижесінде монеталар айналысқа түскен. Соңғы кезде ғана 1938 жылғы Ватикан қаласының 10 центінен тек жеті монета сараланып, сертификатталды, және олардың көпшілігі айналыста болған іздерді көрсетті. Ал енді, шамамен 85 жыл өткен соң, Лос-Анджелестегі PCGS кеңсесіне MS65BN (айналысқа түспеген және тартымды жылтырлығы бар монета) бағасымен монета жеткізілді. Бұл монета нумизматика тарихындағы сирек және құнды туынды.
This coin is a rare and valuable piece of numismatic history.
Пий XI-ден Пий XII-ге дейінгі папалық кезеңдегі айналымдағы монеталар (19291958)
Сурет мәніТехникалық параметрлерСипаттамаАлдыңғы жағыАртқы жағыДиаметріСалмағыҚұрамыАлдыңғы жағыАртқы жағыШығарылған жылдарыПапалық5 Centesimi20 мм3,25 грамм95% МысТәжді қалқанЗейтун бұтағы1929–1937Пий XI2,95 граммBronzital1939–1941Пий XII2,95 граммПий XII бюстіКөгершін1942–194610 Centesimi22 мм5,4 грамм95% МысТәжді қалқанӘулие Петрдің бюсті1929–1937Пий XI4,9 граммBronzital1939–1941Пий XII4,9 граммПий XII бюстіКөгершін1942–194620 Centesimi21 мм4,1 граммНикельТәжді елтаңбаӘулие Павелдің бюсті1929–1937Пий XI1939–1941Пий XII4 граммAcmonitalТәжді қалқанЗаң кітабымен Әділет1942–194650 Centesimi24 мм6 граммНикельТәжді елтаңбаМихаил Әулие1929–1937Пий XI1939–1941Пий XII6 граммТұржалмалы болатТәжді қалқанЗаң кітабымен Әділет1942–19461 Lira27 мм8,1 граммНикельТәжді елтаңбаГлобустың үстінде тұрған Әулие Мария1929–1937Пий XI26,65 мм7,86 граммAcmonitalТәжді елтаңба1940–1941Пий XIIЗаң кітабымен Әділет1942–19461,25 граммItalma1947–1949Киелі есік195017 мм0,6200 граммШыдамдылық құмырада су құйып тұр1951–19562 Lire29 мм10 граммНикельТәжді елтаңбаШопан иығындағы қошқар1929–1937Пий XI1939Пий XII10,2 граммТұржалмалы болатТәжді елтаңбаШопан иығындағы қошқар1940–1941Тәжді қалқанЗаң кітабымен Әділет1942–194624 мм1,75 граммАлюминий1947–1949Пий XII бюстіКөгершін және Петір шіркеуінің күмбезі195018 ммТәжді қалқанАрыстан жанында тұрған Батылдық1951–19585 Lire23 мм5 грамм0,8350 КүмісПий XI бюстіҚайықта Әулие Петр1929–1937Пий XIКардинал Эугенио елтаңбасыКүннің жартысында көгершін1939Sede VacanteПий XII бюстіҚайықта Әулие Петр1939–1941Пий XIIБалалары бар Каритас мүсіні1942–194626,5 мм2,5 граммАлюминийПий XII бюсті1947–1949Қызметкермен Киелі есік ішіндегі Папа195020 мм1 граммҚылыш пен таразымен тұрған Әділет1951–195810 Lire27 мм10 грамм0,8350 КүмісПий XI бюстіНәресте ұстаған Әулие Мария1929–1937Пий XIКардинал Эугенио елтаңбасыКүннің жартысында көгершін1939Sede VacanteПий XII бюстіНәресте ұстаған Әулие Мария1939–1941Пий XIIБалалары бар Каритас мүсіні1942–194629 мм3 граммАлюминий1947–1949Қызметкермен Киелі есік ішіндегі Папа195023 мм1 граммСақтық1951–195820 Lire21,25 мм3,600 граммАлюминий қолаБалалары бар Каритас мүсіні195721,25 мм5,600 грамм195850 Lire24,8 мм6,200 граммТұржалмалы болатҮлкен якорьмен тұрған Үміт1955–1958100 Lire23,5 мм8,8 грамм0,9000 АлтынПий XI бюстіАяғында баласы бар Иса1929–1935Пий XI20,5 мм5,19 грамм1936–1938Пий XII бюсті1939–1941Пий XIIБалаларымен Каритас мүсіні1942–1949Тәжді Пий XIIКиелі есіктің ашылуы1950Пий XIIКиелі есіктің ашылуымен балалары бар Каритас мүсіні1951–1956Тәжді қалқан1957–195827,75 мм8,000 граммТұржалмалы болатҮлкен крестпен тұрған Иман1955–1958500 Lire29 мм11,000 грамм0,8350 КүмісТәжді қалқан1958