Кіріспе

IV ғасырдың басында Персия шығанағының жағалауына христиандар жеткен. Серт хроникасына сәйкес, Перат д'Майшан епископы Давид 325 жылы Селеукия-Ктесифон кеңесіне қатысып, Үндістанға дейін теңізбен сапар шеккен. Григорий Бар Хебрейус, Хрон. Eccles, 2.10 (т. 3, б. 28) Давидтың бұрын кеңесте болған басқа епископтардың біреуін қызметке тағайындағанын көрсетеді. Төртінші ғасырдың ортасында монах Жүніс Персия шығанағында "қара аралдың жағалауында" монастырь салған делінеді. Шығыс шіркеуінің епископтығы Реишахрда, Парсы шығанағының солтүстігіндегі Харг аралының қарсысында, 424 жылғы Дадишо кеңесінен бұрын құрылған. Шығыс Арабия екі негізгі шіркеулік аймаққа бөлінді: Бет Катрайе (солтүстік-шығыс Арабия) және Бет Мазунайе (оңтүстік-шығыс Арабия). 628 жылы Исламның пайда болуымен Шығыс Арабиядағы христиандық әлсіреген. Дегенмен, христиандық дін аймақта тоғызыншы ғасырдың соңына дейін сақталған. Алайда, христиандық дін бұл аймақта кеңінен тараған кез – төртінші ғасыр. Бұл, көбінесе, 339 жылдан бастап Шапур II билігі кезінде Ирак пен Иранда қудалауға ұшыраған христиандардың келгенімен байланысты. Христиандық діннің ықпалының артуына себеп болған тағы бір фактор – жақсы дамыған інжу саудасынан пайда табуды көздеген христиан саудагерлердің аймаққа қоныс аударуы болды. Көп ұзамай Шығыс Арабияда қыруар христиан қауымы пайда болды. Монах Жүніс Бет Катрайе аймағының оңтүстігіндегі Қара аралдардағы монастырьдің бар екенін айтады, ол 343 және 346 жылдар аралығында Мар Задое есімді монах салған. Сонымен қатар, Серт хроникасында 363-371 жылдар аралығында Кувейт пен Катар арасындағы Рамат аралының тұрғындарын христиан дініне өткізген Абдишо есімді монах туралы айтылады, ол онда монастырь салған. Шіркеулер әдетте мектептер мен денсаулық сақтау сияқты негізгі қызметтерді де ұсынған. Ислам дәстүріне сәйкес, 628 жылы Мұхаммед Шығыс Арабияның билеушісі Мұнзир ибн Сауаға, әл-Ала'а әл-Хадрами есімді мұсылман елшісін жіберіп, оған және оның халқына Исламды қабылдауды сұраған. Көптеген пұтқа табынушылар көп ұзамай Исламды қабылдады. Алайда, яһудилер мен зороастрийлерден құралған монотеистік халық, христиандармен бірге, бірден дін ауысқан жоқ. Керісінше, көптеген адамдар мұсылман емес үшін төленетін джизья салығын төлеуді жөн көрді. Сирия тілінде бұл атау "Катар аймағы" деп аударылады. Оған қазіргі Бахрейн, Тарут аралы, әл-Хатт, әл-Хаса және Катар аймақтары кірді. Біріккен Араб Әмірліктерінің кейбір бөліктері де кірген болуы мүмкін. Шығыс христиандары секта ретінде Византия империясы тарапынан еретиктер деп қудаланған, бірақ Шығыс Арабия империяның бақылауынан тыс болғандықтан, қандай да бір деңгейде қауіпсіздікке ие болды. Олар Фарс митрополитіне бағынышты болды. VII ғасырдың соңында Бет Катрайе Фарс билігіне қарсы көтерілді. Қатрай епископтарын келістіру үшін Гиваргис I 676 жылы Дейринде (Тарут аралы) синод өткізді. VII-VIII ғасырларда Бет Катрайеде маңызды әдеби мәдениет пайда болды. Осы кезеңге Бет Катрайеден шыққан бірнеше белгілі несториан жазушылары жатқызылады, олардың ішінде Ниневиялық Ысқақ, Дадишо Катрайя, Катарлық Габриэль, Габриэль Ария және Катарлық Ахоб. Осы кезеңге қатысты бірқатар археологиялық орындар да табылған. Жазбаларда парсы және семит тілдеріндегі сөздер кездеседі. Олардың кейбіреуі араб тілінде болғанымен, жалпы морфологиясы мен фонетикасы арамей тіліне көбірек ұқсайды. Немец шығыстанушысы Антон Шалл бұл тілді "Оңтүстік-шығыс арамей тілі" деп атады. Бұл ерекше тілдік элементтердің бірігуіне байланысты Бет Катрайе монахтары парсы, сирия және араб тілдеріндегі мәтіндерді аударуда белсенділік танытты. Бет Катрайеден шыққан христиан әл-Нұман III ибн әл-Мундирдің, туған араб тілінде сөйлейтін патшаның парсы тіліне ресми аудармашысы болған делінеді.

Бет Мазунай

Оман мен Біріккен Араб Әмірліктері Бет-Мазунай діни округін құрады. Бұл атау "Мазун" деген персі тіліндегі Оман мен Біріккен Араб Әмірліктерінің атауынан шыққан.

Фаилақа

Аль-Кусурде, Кувейттегі Файлака аралында, әбдірдің бір бөлігін құрайтын кресттер арқылы V немесе VI ғасырға дейін сонатын шіркеудің қалдықтары табылды. Қазба жұмыстарынан алынған қыш ыдыстардың жасы VII ғасырдың бірінші жартысынан IX ғасырға дейін екені анықталды.

Қарақ

Қарг аралында ерекше несториандық айқыштарымен безендірілген бірнеше қабірлер табылды. Сонымен қатар, шіркеуі және үйленген дін қызметкерлері үшін жақын жердегі үйлер бар монастырь да қазылып алынды. Шіркеудің гипстен жасалған гүлдік өрнектері қазба жұмыстарын жүргізушіге біздің эрамыздың V немесе VI ғасырына жатуын ұсынды. Кейінгі зерттеулер әшекейлердің біздің эрамыздың VI ғасырының соңына жататындығын көрсетті.

Джубайл және жақын маңдағы аудандар

1986 жылы Джубайл қаласында қабырғамен қоршалған ауласы және шығыс жағында үш бөлмесі бар шіркеу табылды. Құрылыстың есіктерінің екі жағындағы гипске айқыш белгілер салынған. Қазба жұмысын жүргізуші оның нақты мерзімін көрсетпеді, бірақ ол ислам келгенге дейін екі ғасырға дейін сақталған болуы мүмкін деп болжады. Осы жерде христиан қабір тастары да табылған. Тадж қаласынан батысқа қарай 90 шақырым жерде, қайта пайдаланған тастардан салынған, V немесе VI ғасырға жататын шағын шіркеу немесе капелла табылған. Тадж қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 10 шақырымдағы әл-Хиннада ежелгі, бірақ мерзімі белгісіз христиан зиратының іздері бар. Джубайл маңындағы Әбу Әли аралында да шіркеу табылған.

Джабал Берри

Джубейлдің оңтүстігіне қарай, Джабал-Бериде, Сасани Персиясының аймаққа ықпалы болған кезеңге қатысты үш қола салбыр табылған. Жақын жердегі қоныстың қираған қалдықтары осы аймақта христиан қауымы тұрған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Мұхаррақ

Бахрейннің Мухаррак ауылындағы Самахидж ауылында несториандық монастырьдың ескі негіздері табылды. Мухаррактағы Ал-Дайр деп аталатын тағы бір ауыл монастырьға орын болған болуы мүмкін, себебі оның атауы арамей тілінен аударғанда "құлаш" немесе "монастырь" деген мағынаны білдіреді.

Қаср әл-Малахат

Катардың оңтүстік-шығыс жағалауында, Әл-Вакраға жақын маңда, шіркеу болған деген құрылыстың қалдықтары табылды. Ол тікелей әктас тау жынысына салынған, ал қираған жерлердің ішінде ошақ табылған. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, бұл жерде 7 ғасырдың басында адамдар тұрған, ал айналасынан табылған қыш сынықтары 8 ғасырдың ортасы мен соңына дейін осы жерде қоныс болғанын дәлелдейді. Бұл керамика Шығыс Арабиядағы басқа несториандық орындарында табылған керамикамен үйлеседі, ал құрылысы Джубайлдағы қазба жұмыстарынан табылған шіркеуге ұқсас.

Умм әл-Марадим

2013 жылы Қатардың орталық бөлігіндегі Умм Аль Марадимде жүргізілген қазба жұмыстары барысында несториандық крест табылған. Крест берік тастан жасалған және 3-4 см арасында өлшемде. Қазба алаңында бірнеше ошақтар мен сынықтар табылды, алайда ешқандай құрылыстар анықталған жоқ.

Бани Яс мырза

Біріккен Араб Әмірліктерінің батыс жағалауындағы Сэр Бани Яс аралында Харгтағыға ұқсас кең монастырь және шіркеу кешені табылды. Ол Шығыс Арабиядағы ең кең ауқымды монастырьлардың бірі деп есептеледі.