Кіріспе

Когнитивтік дамуды зерттеуге қатысты көзқарас – Ақпаратты өңдеу теориясы психологиядағы американдық тәжірибелік дәстүрден пайда болған когнитивтік дамуды зерттеуге арналған тәсіл. Ақпаратты өңдеу перспективасын қабылдайтын даму психологтары баланың санасының негізгі компоненттеріндегі жетілу өзгерістері тұрғысынан ақыл-ой дамуын түсіндіреді. Теория адамдар алған ақпаратын өңдейді, жай ғана тітіркендіргіштерге жауап бере салмайды деген идеяға негізделген. Бұл перспектива мидың компьютер сияқты қалай жұмыс істейтінін қарастыру үшін аналогия қолданады. Осылайша, ми – қоршаған ортадан ақпаратты талдауға жауапты биологиялық компьютер сияқты жұмыс істейді. Ақыл-ой дамуының стандартты ақпаратты өңдеу моделіне сәйкес, мидың жұмыс істеу механизміне ақпаратты енгізуге арналған назар механизмдері, ақпаратты белсенді түрде өңдеуге арналған жұмыс жады және болашақта пайдалану үшін ақпаратты пассивті түрде сақтауға арналған ұзақ мерзімді жад кіреді. Бұл теория балалар өскен сайын олардың миы жетіліп, сезімдері арқылы алған ақпаратты өңдеу және оған жауап беру қабілеттерінің жақсаруына қалай әкелетінін түсіндіреді. Теория дамудың үздіксіз үлгісін баса көрсетеді, бұл Жан Пиаже сияқты когнитивтік даму теоретиктерінің ой дамуы белгілі бір уақытта кезең-кезеңмен жүреді деген көзқарасынан өзгеше.

Адамдар ақпаратты өңдеу жүйесі ретінде

Ақпаратты өңдеу теориясы ең қарапайым түрінде адам миын компьютер немесе қарапайым процессормен салыстыруды білдіреді. Теория бойынша, ми компьютер сияқты белгілі бір ретпен жұмыс істейді. Бұл рет былай болады: "кіріс алады, ақпаратты өңдейді және нәтиже шығарады". Бұл теория біздің, адамдардың да ақпаратты осыған ұқсас жолмен өңдейтінін ұсынады. Компьютер кіріс алғандай, сана да сезімдер арқылы ақпаратты қабылдайды. Егер ақпаратқа назар аударылса, ол қысқа мерзімді жадқа көшеді. Қысқа мерзімді жадта немесе жұмыс жадында болатын кезде, сана ақпаратты қоршаған ортаны түсіну үшін пайдалана алады. Содан кейін ақпарат ұзақ мерзімді жадқа енгізіліп, сақталады. Қажет болған жағдайда, орталық басқарушы арқылы ақпаратты қайта алуға болады. Орталық басқарушы – бұл саналы ой деп түсіндірілуі мүмкін. Орталық басқарушы ұзақ мерзімді жадтан ақпаратты жұмыс жадына қайтаруға қабілетті. Компьютер ақпаратты өңдегендей, біздің санамыз да ақпаратты осылай өңдейді деп есептеледі. Компьютердің шығаратын нәтижесін сананың мінез-құлық немесе әрекет арқылы ақпарат беруімен салыстыруға болады.

Құралымдары

Ақпаратты өңдеуді компьютермен салыстыруға болады, бірақ оны түсіндіруге тағы да көп нәрсе бар. Ақпаратты өңдеу бірнеше компоненттерден тұрады. Басты компоненттері – ақпарат сақтағыштары, танымдық процестер және атқарушы таным. Ақпарат сақтағыштары – ақыл-ойда ақпарат сақталуы мүмкін әртүрлі орындар. Ақпарат сенсорлық жадта қысқа мерзімге сақталады. Бұл ақпаратты қысқа мерзімді жадымызға жылжыту үшін жеткілікті уақытқа сақталады. Джордж Армитаж Миллер қысқа мерзімді жад бір мезгілде 7 (плюс немесе минус екі) бірлік ақпаратты ғана ұстай алатынын анықтады. Бұл жердегі ақпарат та тек 15–20 секундқа ғана сақталады. Қысқа мерзімді жадта сақталған ақпарат ұзақ мерзімді жадқа берілуі мүмкін. Ұзақ мерзімді жадта сақталатын ақпарат мөлшері шексіз. Мұнда сақталған ақпарат жылдар бойы сақталуы мүмкін. Ұзақ мерзімді жад семантикалық, эпизодтық және процедуралық жадтарға бөлінеді. Соңында, процедуралық жад – велосипед тебу сияқты үйренген процедуралар мен процестерден тұрады. Олардың әрқайсысы ұзақ мерзімді жадтың кіші категориялары болып табылады. Танымдық процестер – адамдардың әртүрлі жадтар арасында ақпаратты беру жолы. Ақпаратты беруде қолданылатын маңызды процестер – кодтау, алу және қабылдау. Кодтау – ақпаратты қысқа мерзімді жадтан ұзақ мерзімді жадқа, қысқа мерзімді жадтағы элементтермен байланыстыра отырып беру процесі. Бұл жаттау техникалары арқылы жүзеге асырылады. Алу – ұзақ мерзімді жадтан ақпаратты қысқа мерзімді жадқа қайтару үшін қолданылады. Бұл әртүрлі еске түсіру техникалары арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Қабылдау – қоршаған ортаны түсіндіру үшін өңделген ақпаратты пайдалану. Джордж Миллер ұсынған тағы бір пайдалы техника – қайта кодтау. Қайта кодтау – ақыл-ой жұмыс істейтін ақпаратты қайта топтастыру немесе ұйымдастыру процесі. Қайта кодтаудың тиімді әдісі – топтау. Бұл көбінесе телефон нөмірін жаттауға тырысқанда қолданылады. Атқарушы таным – адамның өзінің ақпаратты қалай өңдейтінін білуі. Олар өздерінің күшті және әлсіз жақтарын жақсы біледі. Бұл түсінік метатанымға ұқсас. Ақыл-ойдың ақпаратты өңдеу теориясының процестерін бақылауға қабілетті.

Шығу

Адамның ойлау және білім алу үлгісі ретінде ақпаратты өңдеу, білім берудегі танымдық көзқарастардың қайта жандануының бір бөлігі болып табылады. Танымдық көзқарас адамның білу және мінез-құлқына күрделі психикалық жағдайлардың әсер ететінін, сондай-ақ мұндай психикалық жағдайларды ғылыми тұрғыдан зерттеуге болатынын көрсетеді. Ақпаратты өңдейтін компьютерлерде өңдеу процесіне әсер ететін ішкі жағдайлар болады. Сондықтан, компьютерлер адамның мүмкін психикалық жағдайларының моделін ұсынды, бұл зерттеушілерге адамның ойлауын және білуін ақпаратты өңдеу ретінде түсінуге көмектесті. Жалпы алғанда, ақпаратты өңдеу модельдері тікелей байқауға болмайтын ақыл-ой процестерін ғылыми зерттеудің толыққанды саласы ретінде қайта орнатуға септігін тигізді.

Негізгі теоретиктер

Джордж Армитаж Миллер – психологияда таным деп аталатын саланың негізін қалаушылардың бірі. Ол ақпаратты өңдеу теориясы тұрғысынан маңызды рөл атқарды. Ол операциялық жадтың сыйымдылығын зерттеді, адамдардың шамамен 7 плюс не минус 2 бірлік ақпаратты ғана ұстай алатынын анықтады. Сонымен қатар, ол қысқа мерзімді жадымызды тиімді пайдалану жолдарын түсіндіргенде "топтастыру" (chunking) терминін енгізді. Когнитивті ақпаратты өңдеу теориясымен байланысты тағы екі теоретик – Ричард С. Аткинсон және Ричард Шифрин. 1968 жылы олар көп сатылы жад теориясын ұсынды. Олар ақпарат өңдеу жүйесіне түскен сәттен бастап, толық сақталу үшін әртүрлі сатылардан өтетінін түсіндірді. Олар оны сезімдік жад, қысқа мерзімді жад және ұзақ мерзімді жад (Аткинсон) деп жіктеді. Кейін 1974 жылы Алан Бэддли мен Грэм Хитч өздерінің жаңалықтары арқылы ақпаратты өңдеу теориясын одан әрі дамытты. Олар жадты түсінуді орталық басқарушы, фонологиялық тізбек және визуалдық-пространдық эскиз алаңы арқылы тереңдетті. Бэддли кейіннен өзінің моделін эпизодтық буфермен толықтырды.

Аткинсон мен Шифрин моделі

Аткинсон-Шифрин жады моделін 1968 жылы Ричард С. Аткинсон және Ричард Шифрин ұсынды. Бұл модель адам жады туралы олардың теориясын түсіндіреді. Осы екі теоретик адам жадының үш негізгі бөлімінен тұратынын көрсету үшін осы модельді пайдаланды: сезімдік жады, қысқа мерзімді жады және ұзақ мерзімді жады.

Сезімдік жады

Сезімдік жад – есту және көру сияқты сезімдер арқылы миға түсетін ақпаратты уақытша сақтап тұруға жауапты. Мысалы, егер біреу құстың сайрағанын естісе, ол құс екенін біледі, себебі бұл ақпарат қысқа мерзімді сезімдік жадта сақталады.

Қысқа мерзімді есте сақтау

Қысқа мерзімді есте сақтау шамамен 30 секундқа созылады. Қысқа мерзімді жад уақытша қана қажетті ақпаратты сақтайды, мысалы, теріп шалуға тиіс телефон нөмірін есіңде ұстау.

Ұзақ мерзімді есте сақтау

Ұзақ мерзімді жадтың сыйымдылығы шексіз. Ұзақ мерзімді жадта өмір бойы бойымызға сіңген естеліктер сақталуы мүмкін. Адамның бұрынғы өміріндегі оқиғаларды еске түсіру қажет болғанда Ұзақ мерзімді жад қолданылады.

Жұмыс жадының Баддели мен Хитч моделі

Бэддейли мен Хитч 1974 жылы жұмыс жадының моделін ұсынды. Олардың зерттеулері арқасында, сананың ақпаратты қалай өңдейтінін түсінуге үлкен үлес қосты. Олар танымдық процестерді одан әрі түсіндіретін үш құрамдық бөлікті енгізді. Бұл құрамдық бөліктер – орталық басқарушы, фонологиялық тізбек және визуо-пространдық жұмыс жады. Кейін Алан Бэддейли жұмыс жады моделіне эпизодтық буфер деп аталатын төртінші құрамдық бөлікті қосты. Бұл идеялардың барлығы ақпаратты өңдеу теориясын қолдайды және сананың ақпаратты қалай өңдейтінін түсіндіруге мүмкіндік береді.

Фонологиялық тізбе

Орталық атқарушымен байланыста жұмыс істейтін фонологиялық цикл. Фоналогиялық цикл дыбыстық ақпаратты ұстап тұруға қолданылады. Фоналогиялық циклдің екі бөлігі бар: дыбыстық сақтағыш және артикуляциялық қайталау процесі. Дыбыстық сақтағыш дыбыстық ақпаратты қысқа мерзімге сақтайды. Артикуляциялық қайталау процесі қайталау арқылы ақпаратты ұзақ мерзімге сақтап тұрады.

Визуокеңістіктік сызбалық блок

Визуокеңістіктік эскиз блогы – орталық атқарушы органның екінші бөлігі. Ол көру және кеңістіктік ақпаратты сақтау үшін қолданылады. Визуокеңістіктік эскиз блогы санаға заттарды елестетуге, сондай-ақ физикалық ортада бағытталған қимылдар жасауға көмектеседі. Табиғатқа қатысты көзқарас генетикамыздың бізге әсер ететіні туралы идеяға негізделген. Бұл біздің барлық физикалық қасиеттерімізді және жеке басымызды қамтиды. Ал тәрбие, керісінше, орта және тәжірибеміздің бізге әсер ететіні туралы идеяға негізделген. Кейбір адамдар біздің қалыптасуымызға тәрбиеміздің, өскен ортамыздың және балалық шақтағы тәжірибеміздің әсері бар деп санайды. Бұл теория адамдардың ақпаратты белсенді түрде қабылдауын, іздеуін, өңдеуін және сақтауын қарастырады. Контекст, әлеуметтік мазмұн және өңдеуге әлеуметтік ықпалдар жай ғана ақпарат ретінде қарастырылады. Табиғат танымдық өңдеудің аппараттық құралдарын ұсыныса, ал Ақпараттық өңдеу теориясы осы аппараттық құралдарға негізделіп танымдық функцияларды түсіндіреді. Адамдардың кейбір танымдық қабілеттері, мысалы, жад көлемі, табиғи түрде әртүрлі болуы мүмкін, бірақ адамның танымдық жүйелері ақпаратты сақтайтын жад қоймалары жиынтығына және ақпаратты қалай өңдеуді анықтайтын басқару процестеріне негізделгендіктен ұқсас жұмыс істейді. "Тәрбие" компоненті мінез-құлық пен оқуға әкелетін өңделетін ақпараттық деректерді (стимулдарды) ұсыныса. Ұзақ мерзімді жадта (білімде) болатын өзгерістер – оқу болып табылады. Алдыңғы білім болашақ өңдеуге және, демек, болашақ мінез-құлық пен оқуға әсер етеді.

Санаттық және сандық

Ақпаратты өңдеу теориясы сандық және сапалық даму элементтерін біріктіреді. Сапалық даму ақпаратты сақтау және алудың жаңа стратегияларының пайда болуы, ұғымдарды бейнелеу қабілеттерін дамыту (мысалы, тілді ұғымдарды көрсету үшін пайдалану) немесе мәселелерді шешу ережелерін меңгеру арқылы жүреді (Миллер, 2011). Білім қорының көбеюі немесе жұмыс жадындағы элементтерді есте сақтау мүмкіндігінің артуы – сандық өзгерістердің мысалдары, сондай-ақ байланысты танымдық байланыстардың күшеюі де осыған жатады (Миллер, 2011). Сапалық және сандық компоненттер жиі бірлесіп, өңдеу жүйесінде жаңа және тиімді стратегияларды қалыптастыруға көмектеседі.