Кіріспе
Жоқ. Канаданың қылмыстық құқығы Канада Парламентінің ерекше заң шығару құзыретінде болады. Қылмыстық заңдарды қабылдау өкілеттігі 1867 жылғы Конституциялық актінің 91(27) тармағынан туындайды. Қылмыстық заңдардың көп бөлігі Қылмыстық кодекске, сондай-ақ Бақыланатын есірткілер және заттар туралы заңға, Жастардың қылмыстық әділеті туралы заңға және бірнеше басқа да қосымша заңдарға енгізілген.
The criminal law of Canada is under the exclusive legislative jurisdiction of the Parliament of Canada. The power to enact criminal law is derived from section 91(27) of the Constitution Act, 1867. Most criminal laws have been codified in the Criminal Code, as well as the Controlled Drugs and Substances Act, Youth Criminal Justice Act and several other peripheral statutes.
Адамдық реакция
Қылмыстың психикалық немесе кінәлі элементтері әдетте қылмыстың мәтініндегі сөздер арқылы немесе сот шешімдерімен анықталады. Канададағы Mens Rea әдетте айыпталушының нақты немесе "субъективті" санасына баса назар аударады. Егер ешқандай талап нақты көрсетілмесе, жасалған іс-әрекет жалпы ниетпен жасалғаны дәлелденуі керек (яғни, іс-әрекеттің салдарына қарамастан, белгілі бір тәсілмен әрекет ету ниеті). Егер қылмыстың құрамында нақты жағдайлар болса, айыпталушы оларды білген болуы керек, және бұл мінез-құлқы мен басқа да дәлелдер негізінде болжамдалуы мүмкін.
Қорғау
Мемлекет айыпталудың барлық элементтерін күмәндан тыс дәлелдей алған жағдайда, қорғаныс тарапы оң қорғаныс келтіру арқылы сотталмаудан қашып құтылуы мүмкін. Нақты қорғаныс, егер қандай да бір жағдайлар айыпталушыға қылмыстық әрекет жасағаны үшін толық немесе ішінара ақтау немесе кешірім беру мүмкіндігін берсе туындайды. Канадада қорғаныс шаралары, әдетте, Ұлыбритания, Австралия және АҚШ сияқты басқа да жалпы құқық юрисдикцияларындағы стандартты және кең таралған қорғаныс шараларымен ұқсас. Нақты қорғаныс шараларына мәжбүрлеу, автоматтылық, мас болу немесе қажеттілік жатады. Сонымен қатар, өшіруді ішінара қорғау бар, ол әдеттегі жағдайда адам өлтіруді адам өлтіруге дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Бұл ішінара қорғаныс қылмыстық кодекстің 232-бабында көзделген. Кейбір қорғаныс шаралары заңмен, ал кейбіреулері тек ортақ құқықпен қарастырылған. Кейбір жағдайларда ортақ құқық қорғаныс шаралары заңмен алмастырылады, мысалы, мәжбүрлеу, өзін-өзі қорғау және жоғарыда айтылғандай, ауыр мас болу. Мәжбүрлеу жағдайында Канаданың Жоғарғы соты жарғылық ережені Жарғының 7-бабын бұзады деп жойды, оның орнына кеңірек ортақ құқық қорғанысын қалдырды. Ортақ құқық қорғаныс шараларының қолданылу аясына заңмен бекітілген шектеулер, егер олар құқық бұзушылықтардың кінәлілік талаптарын қабылдауға болмайтын деңгейде төмендетсе, Хартияның 7-бабын бұзуы мүмкін. Жоғарыда айтылған нақты қорғаныстардан басқа, кең мағынада басқа да "қорғаныстар" бар. Кейбір жағдайларда бұл "қорғаныстар" шын мәнінде тек мемлекет қылмыстың бір элементін дәлелдемегенін растау болып табылады. Мысалы, фактілерді қате түсіну қорғанысы айыпталушының қандай да бір маңызды фактілік мәселені дұрыс түсінбегені туралы мәлімдемеден тұрады, бұл оған құқық бұзушылық үшін қажетті ниетті қалыптастыруға кедергі келтіреді. Мысалы, жыныстық зорлық-зомбылық жағдайында, фактілерді қате анықтау қорғанысы, әдетте, айыпталушы шағым берушінің келісімін бермегенін түсінбегенін растайды. Жыныстық зорлық-зомбылық туралы ниет шағым берушінің келісім бермейтінін субъективті бағалауды қамтитындықтан, осы жағдайда фактілерді қате түсінуді "қорғау" деп түсіну керек. Алайда, тәжірибеде және жалпы тілінде бұл әлі де қорғаныс болып саналады. Қорғаудың осы жалпы түрінің тағы бір мысалы - "танысу қорғауы", бұл шын мәнінде айыпталушының мемлекет қылмыс жасаушының жеке басын дәлелдеуге сәтсіз болды деген мәлімдемесі. Қорғаудың осы түріне көптеген мысалдар бар. Шын мәнінде олар белгілі бір қылмыстарды қудалау кезінде жиі кездесетін нақты кемшіліктердің шоғыры ғана. Барлық қорғаныс, бұл нақты қорғаныс немесе кең мағынадағы қорғаныс болсын, мемлекет немесе айыпталушы ұсынған дәлелдемелерден туындайды. Қорғау тек соттың алдында (немесе сотты соттың алдында қараған судья соттың алдында қарамайды) қорғауға дәлелдемелер бойынша "нақтылық сезімі" болған жағдайда ғана қарастырылуы мүмкін. Бұл сезім мемлекет ісінен және/немесе егер біреуді шақырса, қорғаныс ісінен туындауы мүмкін. Айыпталушының жауап беруі үшін куәлік беруі немесе басқа дәлелдемелер ұсынуы қажет емес. Егер мемлекет ұсынған дәлелдер қорғанысқа нақтылық сезімін тудырса, алқабилер қорғаныстың қолданылу-қолданылмауын, негізінен, оның күмәнділік тудыратынын қарастыруы керек. Мысалы, шабуыл ісінде мемлекеттің куәгерлерінің бірі, оның пікірінше, жәбірленуші айыпталушыны бірінші ұрып-соққан сияқты, ал айыпталушы өзін-өзі қорғаған десе. Мұндай жағдайда, тіпті басқа куәгерлер айыпталушыны бірінші соққы бергенін көрген болса да, алқабилер барлық дәлелдерге сүйеніп, айыпталушының өзін-өзі қорғауда әрекет еткеніне күмәнділік бар ма, жоқ па, соны қарастыруы керек. "Қорғаныс" сөзінің одан да кең мағынасы бар. Кейде қорғаныс іс жүргізуді тоқтатуға немесе дәлелдемелерді жоққа шығаруға әкелетін мәселені көтереді. Мысалы, есірткі ісі бойынша айыпталушы полиция оның үйіне кіріп, есірткілерді алып кеткен кезде, оның ордері заңсыз болғандықтан, конституциялық құқығының бұзылғанын дәлелдеуі мүмкін. Егер ол мұндай бұзушылықты анықтауға қол жеткізсе, дәлелдеме алынып тасталуы мүмкін және мемлекет әдетте өз ісін дәлелдей алмайды. Мұндай жағдай орын алса, бұл шын мәнінде қорғаныс емес, өйткені айыпталушы оны сотқа дейінгі жеке өтініште дәлелдеуі керек. Дегенмен, заңгерлер мұндай өтініштерді құқықтар Хартиясына сілтеме жасай отырып, "Хартия қорғанысы" деп атайды. Хартияға қарсы іс-қимылдың басқа түрлері дәлелдемелерді жоққа шығаруға емес, іс жүргізуді тоқтатуға, яғни іс жүргізуді тоқтатуға әкелуі мүмкін. Мысалы, егер айыпталушы сотқа уақтылы жеткізілмесе, Хартияның 11(b) және 24(1) баптарына сәйкес кешігуге байланысты іс тоқтатылуы керек. Хартияны бұзу болмаса да, іс тоқтатылуы мүмкін. Мысалы, танымал "қорғаныс" - әдейі провокация, ол нақты қорғаныс та емес, және қажетті түрде Хартияны бұзу да емес. Әдейі провокация сәтті дәлелденген жағдайда, іс "процеске қатысты теріс әрекет" деп есептеледі, онда іс тоқтату қарастырылады. Процеске қатысты теріс әрекет жағдайлары басқа да жағдайларда туындайды, және олар Хартияны бұзуды да қамтуы мүмкін, және олардың арасында үлкен байланыс бар. Соңында, заңды білмеу қорғаныс болып табылмайды. Қылмыстық кодекстің 19-бабы бұл қорғанысты нақты түрде тыйымдайды. Алайда, сирек жағдайларда, айыпталушыға тағылған қылмыстың негізінде емес, басқа заңды білмеу қорғаныс болуы мүмкін, егер осы заңды білу актінің құрамындағы актус реус және/немесе менс реаны дәлелдеу үшін қажетті жағдай болса.
Ақпарат
Қылмыс жасады деп күдіктенген адам, әдетте полиция қызметкері, айыптаманы негіздейтін мән-жайларды ант беру арқылы растап, хабарлама (мәлімет) дайындайды. Осы хабарламаны ол бейбіт судьяға ұсынады, ол шақыру қағазы немесе қамау ордері шығару туралы шешім қабылдайды. Жеке тұлғалар да хабарлама дайындауға құқылы, бірақ жеке шағымдар сирек кездеседі. Іс жүргізіліп жатқан провинцияның Бас прокуроры іс жүргізуге араласып, істі өзіне алуға немесе іс жүргізуді тоқтатуға құқылы. Канададағы жеке шағымдар көбінесе лицензиясыз заңгерлікпен айналысу және жануарларға қатыгездік көрсету сияқты нормативтік құқық бұзушылықтармен шектеледі.
Кепіл
Айыпталушылардың көпшілігі қамауға алынған кезде сотқа келуге міндеттеме беріп босатылады. Егер полиция айыпталушыны ұстап қалуды шешсе, полиция айыпталушыны 24 сағат ішінде әділет судьясының алдына жеткізуі керек. Осыдан кейін кепілдік беру отырысы өтеді. Айыпталушы, жалпы алғанда, босатудың қажеттілігін дәлелдеу міндетінен босатылады, бірақ бірнеше ерекше жағдайлар бар, мысалы, егер айыпталушы кісі өлтіру, есірткі заттарымен сауда жасау, терроризм қылмыстарымен айыпталса. Айыпталушы сот процесіне дейін, ал егер кінәлі деп танылса, үкім шығарылғанға дейін босатылуы немесе қамауға алынуы мүмкін. Әділет судьясының шешіміне жоғары сотқа прокуратура немесе айыпталушы шағымдануы мүмкін.
Алдын ала тергеу
Айыпталушыға сотқа берілуге жататын қылмыс тағылған жағдайда, прокуратура провинциялық сот судьясының алдында кінәлі екенін алғашқы дәлелдермен көрсетуі керек. Бұл процесті қорғау тарапы немесе прокуратура сұрауы тиіс. Төраға судья қазылар алқасының ақылға қонымды және заңмен сәйкес шешім қабылдауы үшін жеткілікті дәлелдер бар-жоғын анықтауы керек. Судья дәлелдерді бағалауға немесе олардың қабылдануын анықтауға құқылы емес. Егер судья қазылар алқасының ақылға қонымды және заңмен сәйкес шешім қабылдауы үшін жеткілікті дәлелдер бар деп тапса, судья айыпталушыны сотқа жіберуге міндетті. Әйтпесе, судья айыпталушыны босатуы керек, ал іс тоқтатылады. Бірақ, егер кейіннен прокуратура қосымша дәлелдер ұсынса, прокуратура іс жүргізуді қайта бастауға құқылы. Алдын ала тергеуде босатылған жағдайда, қос есе жазалау болмайды. Судьяның шешіміне шағымдануға болмайды, бірақ тараптардың кез келгені жоғары сотқа шешімді қайта қарауға рұхсат сұрауы мүмкін. Егер айыпталушыға жеңіл жазаланатын қылмыс тағылса немесе прокуратура айыпталушыға аралас қылмыс тағылған жағдайда, айыпталушы алдын ала тергеуге құқылы емес және дереу сотқа жіберіледі. 2004 жылы күшіне енген Қылмыстық кодекстің 536(4)-бабында айыпталушы жоғары сотта сотталуды қаласа, алдын ала тергеу автоматты түрде жүргізілмейтіні көрсетілген. Бас прокурор да, сирек жағдайларда, алдын ала тергеуді айналып өтіп, тікелей айыптама шығаруға құқылы. Бұл тіпті айыпталушы алдын ала тергеу сұраған кезде немесе алдын ала тергеу арқылы босатылған жағдайда да болуы мүмкін. 2019 жылдың 21 маусымынан бастап либералдық үкіметтің C-75 заңы күшіне енгеннен кейін, алдын ала тергеу тек 14 жыл немесе одан да көп мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланатын қылмыстар үшін ғана қолжетімді болады. Бұрын бес жыл немесе одан да көп мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмысқа қатысты кез келген адам мұндай тергеуді өткізуге құқылы болған.
Сот
Бұл кезеңде айыпталушы сотталады. Егер айыпталушыға қылмыс тағылған болса және ол провинциялық сотта сотталуды қаласа, судья бұл мәселені жоғары сот қарауы тиіс деп шешіп, сот процесін алдын ала тергеу ретінде қарастырып, айыпталушыны жоғары сотқа жіберуі мүмкін. Осы кезеңде соттың кепілдік шараларын белгілеу, алдын ала өтініштерді қарау, сот ісін жүргізу және үкім шығару сияқты мәселелерді шешуге толық құқығы бар. Егер сот төреші және қазылар алқасымен өтілсе, қазылар алқасының үкім шығаруға соңғы құқығы болады, бірақ сот төрешісі кепілдік шараларын белгілеу, сотқа дейінгі іс жүргізу және қазылар алқасына нұсқау беру құқығына ие.
Үкім шығару
Егер айыпталушы кінәлі деп танылса, сот төрешісі лайықты жазаны белгілеуі тиіс. Қылмыстық жазалау Канадада дегенді қараңыз. Егер сотқа тек судья қатысса, судья дәлелденген барлық фактілерді анықтайды және тараптарға даулы фактілер бойынша қосымша дәлелдер ұсынуға мүмкіндік береді, олар жағдайды ушықтыратын немесе жеңілдететін жағдайларды (мысалы, құрбан болғанның алған жарақатының ауырлығы) анықтау үшін негіз болуы мүмкін. Прокуратура ушықтыратын фактіні күмәнданбайтын дәлелмен дәлелдеуі керек, ал айыпталушы жеңілдететін фактіні дәлелдеу міндеттемесін көтереді, дәлелдеудің салмағы ықтималдықтар тепе-теңдігіне негізделеді.
Шағым
Мемлекеттік айыптаушы заң мәселесі бойынша ғана ақтау үкіміне шағымдануға құқылы. Айыпталушы заң, факт немесе заң мен фактінің қосымша мәселелері бойынша шағымдануға құқылы. Егер жаза заңмен белгіленген болса, тараптардың әрқайсысы жазаға шағымдануға құқылы емес. Егер апелляциялық сот судьясы заң мәселесі бойынша қарама-қарсы пікір білдірсе немесе апелляциялық сот ақтау үкіміне қарсы мемлекеттік айыптаушының шағымын қабылдап, айыптау үкімін қойса, тараптардың әрқайсысы Канаданың Жоғарғы Сотына айыптау немесе ақтау үкіміне қарсы қосымша шағым жасауға құқылы. Әйтпесе, тараптардың кез келгені Канаданың Жоғарғы Сотының рұқсатымен үкімге немесе жазаға шағымдануға құқылы.
Психикалық денсаулық мәселелері
Қылмыстық іс жүргізудегі айыпталушының психикалық денсаулық мәселелері екі жолмен ресми түрде қарастырылады: айыпталушының сотқа қатысуға қабілеттілігі және "психикалық ауру салдарынан қылмыстық жауапкершіліктен босатылу" үкімі. Бұған қоса, психикалық денсаулыққа қатысты мәселелер "психикалық денсаулықты басқа бағытқа бұру" арқылы баламалы шаралармен де шешілуі мүмкін. Психикалық денсаулықты басқа бағытқа бұру көбінесе психикалық денсаулық саласындағы әлеуметтік жұмысшылар мен мамандардың көмегімен қадағалау жоспарын талап етеді.
Жас қылмыскерлер
Жасөспірімдерге қатысты қылмыстық құқық мәселелері (12-ден 17 жасқа дейінгі жас аралығындағыларға) Жастар қылмыстық әділеттілік заңымен реттеледі, ол ересектерге қолданылатын процедуралардан және жазалардан өзгеше процедуралар мен жазалар көздейді. Сондай-ақ, кейбір өте ауыр жағдайларда жастар сотталу және басқа да мақсаттар үшін ересектермен тең қарастырылуы мүмкін.