Кіріспе
Зерттеу сұрақтарына жауап беру үшін қолданылатын жалпы стратегия – зерттеуді жобалау. Зерттеу жобасы жобаның негізінде жатқан теориялар мен модельдерді, жобаның зерттеу сұрақтарын, деректер мен ақпаратты жинау жолын және деректерден жауаптар алу стратегиясын көрсетеді. Сапалы зерттеу жобасы зерттеу сұрақтарына нақты жауаптар береді, ал нашар жобалар сенімсіз, дәл емес немесе маңызсыз жауаптарға әкелуі мүмкін. Зерттеу жобасы зерттеу түрін (сипаттамалық, корреляциялық, жартылай тәжірибелік, тәжірибелік, шолу, мета-талдау) және оның кіші түрін (мысалы, сипаттамалық бойлық зерттеу), зерттеу мәселесін, гипотезаларды, тәуелсіз және тәуелді айнымалыларды, тәжірибелік жобаны және қажет болған жағдайда деректерді жинау әдістерін және статистикалық талдау жоспарын анықтайды. Зерттеу жобасы – зерттеу сұрақтарына жауап табу мақсатымен құрылған құрылым.
Research design refers to the overall strategy utilized to answer research questions. A research design typically outlines the theories and models underlying a project; the research question(s) of a project; a strategy for gathering data and information; and a strategy for producing answers from the data. A strong research design yields valid answers to research questions while weak designs yield unreliable, imprecise or irrelevant answers. The design of a study defines the study type (descriptive, correlational, semi experimental, experimental, review, meta analytic) and sub type (e. g., descriptive longitudinal case study), research problem, hypotheses, independent and dependent variables, experimental design, and, if applicable, data collection methods and a statistical analysis plan. A research design is a framework that has been created to find answers to research questions.
Бекітуші және зерттеуші зерттеулер
Растау зерттеулері өлшеу кезеңі басталар алдында жасалған априорлық гипотезаларды – нәтижелерді болжауды тексереді. Мұндай априорлық гипотезалар әдетте теориядан немесе бұрынғы зерттеулердің нәтижелерінен туындайды. Растау зерттеуінің артықшылығы – нәтижелердің мағыналылығында, яғни белгілі бір нәтиже деректер жиынтығынан тысқары жалпыланатынын дәлелдеу қиындығында. Бұның себебі, растау зерттеуінде кездейсоқ нәтижені мағыналы деп қате баяулау ықтималдығын азайтуға ұмтылу қағидасы жатыр. Бұл ықтималдық α деңгейі немесе I типті қателік ықтималдығы деп аталады. Ал зерттеушілік зерттеу, керісінше, деректер жиынтығын қарастырып, айнымалылар арасындағы ықтимал байланыстарды іздеу арқылы а posteriori гипотезаларын жасауға бағытталған. Айнымалылар арасындағы байланыс туралы идея болғанымен, оның бағыты мен күші туралы білім жетпеуі де мүмкін. Егер зерттеушінің алдын ала нақты гипотезасы болмаса, онда зерттеу осы айнымалыларға қатысты зерттеушілік болып саналады (бірақ басқалары үшін растаушылық болуы мүмкін). Зерттеушілік зерттеудің артықшылығы – әдістемелік шектеулердің азы болуының арқасында жаңа жаңалықтар ашуға қолайлы жағдай тудырады. Мұнда зерттеуші ықтимал қызықты байланысты жіберіп алмауға тырысады, сондықтан нақты эффектті немесе байланысты қабылдамау ықтималдығын азайтуға ұмтылады; бұл ықтималдық кейде β деп аталады, ал оған байланысты қателік II типті болып табылады. Басқаша айтқанда, егер зерттеуші белгілі бір өлшенген айнымалылардың өзара байланысы бар-жоғын ғана білгісі келсе, онда маңызды деп есептелетін шекті төмендету арқылы маңызды нәтиже табу мүмкіндігін арттыруға тырысады. Кейде зерттеуші зерттеушілік зерттеу жүргізіп, оны растау ретінде баяндайды ("Нәтижелер белгілі болғаннан кейін гипотеза жасау", HARKing – деректер ұсынған гипотезаларға қараңыз); мұндай әрекет күмәнді зерттеу практикасы болып саналады және алаяқтыққа жақын тұрады.
Мемлекеттік проблемалар мен процесстік проблемалар
Мемлекеттік проблемалар мен процестік проблемалар арасында айырма жасауға болады. Мемлекеттік проблемалар белгілі бір уақыттағы құбылыстың жағдайына жауап беруге бағытталған, ал процестік проблемалар құбылыстардың уақыт өте қалай өзгеретінімен айналысады. Мемлекеттік проблемалардың мысалдары – он алты жасар балалардың математикалық біліктілігінің деңгейі, егде саягөгерлердің компьютерлік дағдылары, адамның депрессия деңгейі сияқтылар. Процестік проблемалардың мысалдары – жасөспірім шақтан ересек шаққа дейін математикалық біліктіліктің дамуы, адамдар ұлғайғанда компьютерлік дағдылардың өзгеруі және депрессия симптомдарының емдеу барысында қалай өзгеретіні. Мемлекеттік проблемаларды өлшеу процестік проблемаларды өлшеуге қарағанда оңай. Мемлекеттік проблемалар үшін қызығушылық тудыратын құбылысты бір рет өлшеу жеткілікті, ал процестік проблемалар үшін әрқашан бірнеше өлшем қажет болады. Процестік проблемаларды зерттеу үшін қайталама өлшемдер және ұзақ мерзімді зерттеулер сияқты зерттеу жобалары қажет.
Эксперименттік зерттеу жобалары
Эксперименттік жобада зерттеуші қатысушылардың жағдайын, ортасын немесе тәжірибесін белсенді түрде өзгертуге тырысады (манипуляция), бұл зерттеуге қатысушылардың мінез-құлқының немесе нәтижелерінің өзгеруіне алып келуі мүмкін. Зерттеуші қатысушыларды әртүрлі жағдайларға кездейсоқ бөліп, қызығушылық тудыратын айнымалыларды өлшейді және бөгде факторларды бақылауға тырысады. Сондықтан эксперименттер көбінесе деректерді жинау басталмас бұрын қатаң түрде анықталады. Жақсы эксперименттік жобада бірнеше маңызды нәрсе бар. Бірінші кезекте, өлшенетін айнымалыларды қалай анықтау керектігін және зерттеу сұрағына жауап беру үшін қандай статистикалық әдістер ең қолайлы екенін ойластыру қажет. Осылайша, зерттеуші зерттеуден қандай күтілімдерді болғанын, сондай-ақ кез келген нәтижелерді қалай талдау керектігін ескеруі керек. Соңында, эксперименттік жобада зерттеуші қатысушылардың қолжетімділігін, сондай-ақ қатысушылардың мақсатты популяцияны қаншалықты дұрыс бейнелейтінін қоса алғанда, практикалық шектеулерді қарастыруы керек. Экспериментті бастамас бұрын осы факторлардың әрқайсысын ескеру маңызды. Бұған қоса, көптеген зерттеушілер эксперимент жүргізу алдында қуатты талдау жүргізеді, I немесе II типтегі қате жасау мүмкіндігін ескере отырып, белгілі бір мөлшердегі әсерді табу үшін үлгінің қаншалықты үлкен болуы керектігін анықтау үшін. Зерттеуші эксперименттік зерттеу жобаларында ресурстарды азайту мүмкіндігіне ие.
Эксперименттік емес зерттеу жобалары
Эксперименттік емес зерттеу жобалары қатысушылардың жағдайын, ортасын немесе тәжірибесін өзгертуді қамтымайды. Эксперименттік емес зерттеу жобаларын негізінен үш санатқа бөлуге болады. Біріншіден, қатынастық жобаларда әртүрлі айнымалылар өлшенеді. Бұл жобалар корреляциялық зерттеулер деп те аталады, себебі талдау кезінде көбінесе корреляциялық деректер қолданылады. Корреляция себеп-салдар байланысын білдірмейді, сондықтан мұндай зерттеулер айнымалылардың бірлескен өзгеруін ғана анықтайды. Корреляциялық жобалар бір айнымалының екіншісімен байланысын анықтауға және екі табиғи топта бірдей кездесу жиілігін қарастыруға көмектеседі (Корреляция және тәуелділік тақырыбын қараңыз). Екінші түрі – салыстырмалы зерттеу. Бұл жобалар екі немесе одан көп топты бір немесе бірнеше айнымалы бойынша салыстырады, мысалы, жыныстың бағаларға тигізетін әсері. Эксперименттік емес зерттеулердің үшінші түрі – уақыт бойынша зерттеу. Уақыт бойынша зерттеу топ немесе топтардың уақыт өте келе көрсеткен нәтижелері сияқты айнымалыларды зерттейді (Уақыт бойынша зерттеу тақырыбын қараңыз).
Іс-қадағалау
Мәселен, Фрейдтің пациенттері туралы толыққанды талданған және сипатталған жағдайлар зерттеулері белгілі. Белл (1999) «Жағдай зерттеуі әдісі жеке зерттеушілер үшін ерекше қолайлы, себебі ол шектеулі уақыт ішінде проблеманың бір жағын терең зерттеуге мүмкіндік береді» дейді.
Этнографиялық зерттеу
Зерттеудің осы түрі топ, ұйым, мәдениет немесе қоғамдастықпен айналысады. Әдетте зерттеуші көп уақытын осы топпен бірге өткізеді.
Теориялық негізделген зерттеу
Негізгі теориялық зерттеу – нақты тақырып бойынша процесс, іс-әрекет немесе өзара әрекеттесуді дамытуға бағытталған жүйелі зерттеу процесі.