Кіріспе

Тибет туған немесе тибет текті американдықтар – тибет тегінен таралған американдықтар. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, 26 700-ден астам американдықтың тибет тегі бар деп есептеледі. Тибет американдықтарының көп бөлігі Нью-Йорк штатының Куинс қаласында тұрады.

Тарих

Этникалық тибеттіктер 1950 жылдардың аяғында АҚШ-қа көшіп келе бастады. 1990 жылғы Иммиграция заңының 134-тармағы Үндістан мен Непалда тұратын тибеттіктерге 1000 иммигранттық виза ұсынып, АҚШ-қа тибеттіктердің көші-қонына мүмкіндік берді.

Иммиграцияның уақыт сызығы

1948 жылы Телопа Ринпоче Джонс Хопкинс университетіне Тибет буддизмін оқыту үшін шақырылды. 1952 жылы 14-ші Далай-ламаның ағасы Таксер Ринпоче және оның досы Дхондуп Гьяльцен АҚШ-қа көшіп келді. 1955 жылы Геше Нгаванг Ваньял АҚШ-қа келді. Ол Нью-Джерсидегі калмық моңғол қауымының діни басшысы және рухани ұстазы болып қызмет етті, сондай-ақ Колумбия университетінде сабақ берді. 1957–1971 жылдары тибеттік партизандық күштер ЦРУ-мен оқытылып, Тибетке көптеген шабуылдар жасады. 1958 жылы Геше Ваньялдың рухани жетекшілігімен Солтүстік Америкадағы алғашқы тибет буддалық монастыры Лабсум Шедруп Линг Нью-Джерсиде құрылды. 1960 жылы Рокфеллер қоры АҚШ-та тибеттану орталықтарының сегізін құрды, олар 17 тибет ламасын шақырды. 1964 жылы алты тибеттік, төртеуі Үндістаннан және екеуі АҚШ-тан Корнелл университетінде мемлекеттік басқару және экономиканы оқу үшін бір жылдық арнайы интенсивті бағдарламаға қабылданды. 1967–1969 жылдары алты тибеттік АҚШ-қа көшіп келіп, Мэн штатындағы Портж-Лейктегі Ұлы Солтүстік қағаз компаниясында ағаш кесушілер болып жұмыс істеді. Келесі жылы оларға тағы 21 адам қосылды. 1971 жылы президент Ричард Никсонның Қытайға сапарынан және АҚШ-Қытай қарым-қатынастарының жақсаруының жаңа кезеңінен кейін ЦРУ тибеттік партизанды қолдау туралы жасырын операцияларын тоқтатты. 1986 жылы Нью-Йорктегі Тибет кеңсесі жүргізген халық санағына сәйкес, АҚШ-та 256 тибеттік тұрады. 1988 жылы Тибет қоры жыл сайынғы Фулбрайт бағдарламасы бойынша стипендиялар беруді бастады, осы арқылы тибеттік студенттер мен мамандарды АҚШ-қа жоғары білім алуға шақырды. 1989 жылы 1000 тибеттікті қайта орналастыру мақсатымен Тибеттік АҚШ-тағы қайта орналастыру жобасы (TUSRP) құрылды. Эдвард Беднар директор болып тағайындалды. 1989 жылдың сәуір айында ICT президенті Тензин Тетонг, Далай-ламаның өкілі Ринчен Дхарло және Эдвард Беднар Тибетті қолдайтын ұйымдармен, қоныс аудару агенттіктерімен, конгресс қызметкерлерімен, иммиграциялық заң кеңесшілерімен және т.б. кездесіп, TUSRP-ны қолдау үшін 18 айлық жұмысты бастады. 1991 жылы Тибет қоры басқаратын Фулбрайт стипендиясының аясында Кентукки штатындағы Берея қаласындағы Берея колледжі алғашқы екі студентті 4 жылдық бакалавриат бағдарламасына қабылдады, ал әр жылдары тағы екі студент қабылданды. Бағдарлама әлі де жалғасуда, одан 20-дан астам түлек бітірген, олардың көпшілігі Америкада қоныстанды. 1992 жылы TUSRP аясында 1000 тибеттіктің алғашқы тобы АҚШ-қа келді және АҚШ-тың алты кластерлік аймағында қоныстанды. 1993 жылы 1992 жылы келген тибеттіктердің алғашқы тобынан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, АҚШ-тың 18 штатында 21 кластерлік аймақ ашылды. 1993–2002 жылдары отбасыларын қайта біріктіру арқылы алғашқы 1000 тибеттікке қосылып, тағы көптеген тибеттіктер келді. 2002 жылы АҚШ-та шамамен 8650 тибеттік және 30 тибеттік қауымдастық бар.

Демография

2001 жылы шамамен 7000-ге жуық санды есептеді.

Солтүстік-шығыс

Солтүстік-шығыста тибет-американдықтар қауымдастықтары Бостон және Массачусетс штатындағы Амхерст, Нью-Йорк штатындағы Итака, Нью-Йорк қаласы, сондай-ақ Коннектикут, Вермонт және Нью-Джерси штаттарында кездеседі. Нью-Йорк және Нью-Джерсиде олар негізінен Куинс және Нью-Брансуик қалаларында тұрады. Вермонт штатының Нортфилд қаласы көп жылдар бойы қазіргі Трижанг Ринпоче ордасына мекен болды, ол Дордже Шугден дауына байланысты Далай-ламамен арақатынасы үзілген, және мыңдаған ізбасарлары үшін мәдени мұра орталығына айналды.

Атлантикалық орта

Орта Атлантика аймағында ең ірі қалалар Солтүстік Вирджиния, Вашингтон (Колумбия округі), Мэриленд штатының Монтгомери округі, Филадельфия (Пенсильвания штаты) және Вирджиния штатының Шарлотсвилл қалаларында орналасқан.

Ұлы көлдер аймағы

Ұлы көлдер аймағындағы тибет-американдықтар қауымдастықтары Чикагода және Миннесота, Огайо, Индиана, Висконсин және Мичиган штаттарында кездеседі. Индиана штатының Блумингтон қаласында Индиана университетінің кампусына жақын Тибет-моңғол будда мәдени орталығы орналасқан. Далай-ламаның қайтыс болған інісі бұл университеттің профессоры болған. Миннесота штаты АҚШ-та тибет-американдықтарының екінші ең көп шоғырланған жері болып табылады.

АҚШ-тың батыс бөлігі

АҚШ-тың батысында тибет американдықтарының қауымдастықтары Сиэтл (Вашингтон), Портленд (Орегон), Беркли (Калифорния), Оңтүстік Калифорнияның бірнеше қалаларында, сондай-ақ Колорадо Спрингс (Колорадо), Бойз (Айдахо), Монтана, Альбукерки (Нью-Мексико), Вашингтон және Солт-Лейк-Сити (Юта) қалалары мен штаттарында кездеседі. Жыл сайын Сиэтлде тамыз айында Тибет фестивалі өткізіледі.

Колорадо штаты

Жалпы саны жағынан өте аз болса да, Колорадо Солтүстік Америкадағы тибеттіктердің ең көп шоғырланған аймақтарының бірі болып табылады, олар Боулдер, Колорадо-Спрингс, Дуглас округі және Крестонда орналасқан. Штатта Наропа университеті бар, оның құндылықтары туралы мәлімдемесінде: «Біз буддалық рухта, экуменикалық және секталық емеспіз, барлық діндердегі оқытушылар, қызметкерлер мен студенттерді, сондай-ақ ешқандай дінге жатпайтындарды да құшақ жайып қарсы аламыз» делінген. Касл-Роктан батысқа қарай буддалық қауымдастық бар, ал бірнеше қалада тибеттіктерге көмектесетін ұйымдар жұмыс істейді. Колорадо-Спрингсте ғана үш тибеттік дүкен мен бір мейрамхана бар. Осы ерекше демографиялық құрамның басты себебі – Тибет партизандары Лидвиллдің сыртындағы Хейл лагерінде Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) арқылы құпия түрде дайындалған. Хейл лагері 1959-1965 жылдар аралығында Қытай Халық Азаттық Армиясы Тибетті қайта басып алғаннан кейін, Тибеттегі қарсылық күштерге көмектесу үшін елден шығарылған тибеттіктерді оқыту лагері ретінде пайдаланылды. 1958 жылдан 1960 жылға дейін Энтони Пошепни Қытайдағы коммунистік үкіметке қарсы операциялар үшін түрлі арнайы миссиялық топтарды, соның ішінде тибеттік хамбаларды және хуй мұсылмандарын дайындады. Пошепни кейде 14-ші Далай-ламаны Тибеттен өзі шығарғанын айтса да, тибеттік эмигранттар бұл туралы мәлімдемені жоққа шығарады. Бұл аймақ Роки тауларының Гималай таулы аймағымен ұқсас болуы себепті таңдалды. ЦРУ 1959 және 1960 жылдары Тибеттегі қарсылық топтарымен байланыс орнату үшін Хейл лагеріндегі төрт топты парашютпен жіберді, бірақ нәтижесінде көптеген команда мүшелері қаза тапты немесе тұтқынға алынды.