Кіріспе

Простата қатерлі ісігін скрининг – бұл белгілері мен симптомдары жоқ ерлерде диагнозы қойылмаған простата қатерлі ісігін анықтауға қолданылатын тексеру процесі. Простатадағы қалыптан тыс тіндер немесе қатерлі ісік ерте анықталған жағдайда емдеу оңайырақ болуы мүмкін, бірақ ерте анықтау өлім-жітім көрсеткіштерін төмендетіп, сақтайтыны әлі анық емес. 2013 жылғы Кокрана шолуы ПСА скринингінің нәтижесінде "простата қатерлі ісігінен туындаған өлімге қатысты статистикалық мағынасы бар ешқандай айырмашылық жоқ" деген қорытындыға келді, сондықтан ерлер скринингтің қауптері мен пайдасы туралы толық хабардар болуы керек. 2012 жылы Америкалық Клиникалық Онкология Қоғамы он жылдан кем өмір сүруге күтілетін адамдарға скринингтен бас тартуды ұсынады, ал ұзақ өмір сүруге күтілетін адамдар өздері шешім қабылдауы тиіс. Олардың қорытындысы бойынша, соңғы зерттеулерге сүйене отырып, "простата қатерлі ісігін анықтау үшін ПСА тестілеудің пайдасы, скринингпен және одан кейінгі қажетсіз емдеумен байланысты зияннан артық екені белгісіз". Простата биопсиясы простата қатерлі ісігін диагностикалау үшін қолданылады, бірақ симптомдары жоқ ерлерге жасалмайды, сондықтан скрининг үшін қолданылмайды. Простата биопсиясынан кейін инфекция шамамен 1% жағдайда, ал биопсия нәтижесінде өлім 0,2% жағдайда тіркеледі.

Простаткаға тән антиген

Простатаға тән антиген (ПСА) простата безінің эпителийлік жасушаларымен секрецияланады және қан үлгісінде анықталуы мүмкін. Денсау простатасы бар ерлердің сарысуында ПСА аз мөлшерде кездеседі, бірақ простата қатерлі ісігі немесе басқа простата бұзылыстары болғанда оның деңгейі көтерілуі мүмкін. ПСА простата қатерлі ісігінің ерекше көрсеткіші емес, сонымен қатар простатит немесе еңкейген простаталық гиперплазияны да анықтауы мүмкін. 2018 жылғы АҚШ Алдын алу қызметтері жөніндегі жұмыс тобының (USPSTF) жобасы ПСА скринингіне бұрынғы қарсылығын түзетті. Бұл жастағы топ үшін соңғы ұсыныс скрининг тек оны қалағандарға ғана жасалуы керек дейді. 70 және одан асқандарға скрининг жасау ұсынылмайды. Простата қатерлі ісігін скринингтеуге қатысты мәліметтер оның өлім-жітімге аз немесе ешқандай әсер етпейтінін көрсетеді. Керісінше, кейбір мамандар тым жас ерлерге ПСА тестілеуін жасауға қарсы, себебі бір қатерлі ісікті табу үшін көптеген еркектерді тексеру қажет, ал көптеген еркектерге прогресс жасамаған қатерлі ісіктерге ем жасалуы мүмкін. Төменгі тәуекелді простата қатерлі ісігі әрқашан дереу емдеуді қажет етпейді, бірақ белсенді бақылауға жарамды болуы мүмкін. ПСА тесті өзіндік простата қатерлі ісігінің болуын «дәлелдей» алмайды; антигеннің әртүрлі деңгейлері басқа себептерге байланысты болуы мүмкін. USPSTF жеткілікті дәлелдердің болмауына байланысты цифрлық ректальды тексеруді (ДРТ) скрининг құралы ретінде қолдануға қарсы ұсынады. ДРТ простата қатерлі ісігін диагностикалау үшін ұзақ жылдар бойы қолданылғанмен, ДРТ арқылы анықталғанда простата қатерлі ісігінің ауруы мен өлім-жітімін азайтатын бақыланатын ешқандай зерттеулер болған жоқ. 2018 жылы Америка Урологиялық қауымдастығы 55-тен 69 жасқа дейінгі ерлер үшін ДРТ-ні бастапқы скринингтік тест ретінде қолдануды қолдауға жеткілікті дәлелдер таппағанын мәлімдеді; алайда, ПСА деңгейі жоғары болған ерлерге ДРТ пайдалы екіншілік тест болуы мүмкін. Krilaviciute және авторлар тобының (2023) жүргізген зерттеуі Германиядағы 46 000-нан астам жас (45 жаста) еркектер арасында простата қатерлі ісігін анықтау үшін ДРТ-нің тиімділігін қарастырды. ДРТ-нің ПСА скринингімен салыстырғанда простата қатерлі ісігін анықтау көрсеткіші айтарлықтай төмен екені анықталды. Сондықтан авторлар жас еркектерде простата қатерлі ісігін анықтау үшін ДРТ-ні скринингтік тест ретінде қолданбауды ұсынады, өйткені ол ПСА скринингімен салыстырғанда анықтауды жақсартпайды.

Биопсия

Простата биопсиясы простата қатерлі ісігін анықтаудың алтын стандарты саналады. Биопсия техникасы ине бұрышы және простата картасын жасау әдісі сияқты факторларды қамтиды. Жергілікті қатерлі ісігі және периневральды инвазиясы бар пациенттер күтіп-көру тактикасының орнына дереу емдеуден көбірек пайда көруі мүмкін.

Магниттік резонанстық томография

МРТ-ны скрининг қатерлі ісік күдігі туғанда қолданады. Бұл модель қажетсіз простата биопсияларын азайтуға және биопсияның нәтижелілігін арттыруға мүмкіндік береді. МРТ сканированиесінің құнына қатысты алаңдаушылықтарға қарамастан, PSA/TRUS биопсияға негізделген стандартты емдеуге қарағанда, бейнелеу моделінің тиімді екені анықталды. МРТ-ны бұрын теріс нәтиже берген биопсиясы бар, бірақ ПСА деңгейі жалғасып өсіп жатқан пациенттерге де қолдануға болады. МРТ бағытталған биопсия техникаларының қайсысы тиімдірек екендігі бойынша әлі консенсусқа қол жеткізілмеді. 50-69 жас аралығындағы 400 еркеске жасалған зерттеуде МРТ скринингі PSA тесттерінен немесе ультрадыбыстан гөрі простата қатерлі ісігін анықтауда тиімдірек болды және биопсияға қажетті еркектердің саны арта қоймады. 2024 жылдың көктемінде Ұлыбританияда TRANSFORM деп аталатын кең ауқымды МРТ скринингтік сынақ басталды.

Басқа бейнелеу

68Ga PSMA PET/CT бейнелеуі салыстырмалы түрде қысқа мерзімде қайталаған простата қатерлі ісігін қайта бағалаудың алтын стандартына айналды, бұл бейнелеу әдісі бар клиникалық орталықтарда. Жергілікті қайталаған жағдайда 68Ga PSMA PET/MR немесе PET/CT, мультипараметрлік МРТ (mpMRI) есебінен ең тиімді. ПСМА PET/CT бастапқы простата күтімінде мультипараметрлік МРТ (mpMRI)пен біріктірілгенде қатерлі ісікті табуға көмектесуі мүмкін. Простатаның мультипараметрлік МРТ (mpMRI) зерттеуі емнен кейін бастапқы простата қатерлі ісігінің қайталануын бағалауда көмектеседі.

Басқа

Простата қатерлі ісігінің бірнеше биомаркерлері бар. Оларға қан, зәр және тіндердегі келесі тесттер жатады: EpiSwitch® PSE – простата қатерлі ісігін анықтау және диагностикалау үшін қолданылатын қан тесті, ол эпигенетикалық маркерлерді пайдаланып, простата қатерлі ісігімен байланысты реттеуші циклдық құрылымдардағы (хромосомалық конформация белгілері) нақты өзгерістерді анықтайды. ПСА тестімен бірге қолданылғанда, PSE тесті дәлдікті 55%-дан 94%-ға дейін арттырады, бұл простата қатерлі ісігін анықтау мен диагностикалаудың тиімді және дәл әдісін ұсынады. 4Kscore жалпы, бос және толық ПСА-ны, сондай-ақ адам калликреині 2-ні біріктіреді. Корея Ғылым және Технология институтының (KIST) ғалымдары табиғи түрде шығарылған зәрден биомаркерлердің ізіне келмейтін мөлшерін өлшей алатын зәрдің көп маркерлі сенсорын жасады. Клиникалық жағдайдың зәрдің көп маркерлерінен алынған сигналдармен байланысы екі машиналық оқыту алгоритмімен – кездейсоқ орман және нейрондық желі арқылы талданды. Екі алгоритм де биомаркерлер санының артуына байланысты скрининг тиімділігін біркелкі арттырды. Биомаркерлердің ең жақсы комбинациясы арқылы алгоритмдер простата қатерлі ісігімен ауыратын науқастарды 99%-дан астам дәлдікпен тексеруге мүмкіндік алды. 2018 жылдан бастап жаңа ұсынымдардың жобасында 55 пен 69 жас аралығындағы адамдарға скринингті жекешелендіру ұсынылады. Ол простата қатерлі ісігінен өлу қаупінің азаюы, бірақ шамадан тыс емдеудің зияны бар екенін көрсетеді. Американдық қатерлі ісік қоғамы «кем дегенде 10 жыл өмір сүру үміті бар симптомсыз еркектерге простата қатерлі ісігін тексерудің белгісіздігі, тәуекелдері және әлеуетті пайдасы туралы ақпарат алғаннан кейін өздерінің денсаулық сақтау қызметкерлерімен ақылдасып, тексеру туралы хабардар шешім қабылдау мүмкіндігі болуы керек» деп ұсынады. Простата қатерлі ісігін тексеру шешім қабылдау процесін негізге ала отырып жүргізілмеуі тиіс. Орташа тәуекелге ұшыраған еркектер бұл ақпаратты 50 жастан бастап алуы керек. Жоғары тәуекел топтарына жататын еркектер бұл ақпаратты 50 жасқа толғанға дейін алуы керек. Ерлер бұл ақпаратты тікелей өздерінің дәрігерлерінен алуы немесе сенімді және мәдени жағынан лайықты көздерден алуы керек. Простата қатерлі ісігін емдеуге арналған басқа да нұсқаулар мен орталықтар барлық еркектерге 45 жастан бастап ПСА-ны алуды ұсынады. 2018 жылы Америка урологиялық қауымдастығы 55 жасқа дейінгі және 69 жастан асқан еркектерде жүйелі түрде тексеру жүргізудің қажеті жоқ екенін айтады. Тексерудің ең үлкен пайдасы 55–69 жас аралығындағы еркектерде байқалады. Тексерудің зиянын азайту үшін, тексеруге қатысты ортақ шешім қабылдаған және тексеруге қатысуға шешім қабылдаған еркектер үшін жыл сайынғы тексеруге қарағанда екі немесе одан да көп жыл аралығында ретті тексеру ұсынылуы мүмкін. Тексеру ПСА (қан анализі) арқылы жүргізіледі. 2017 жылы Канаданың урологиялық қауымдастығы 10 жылдан астам өмір сүру мүмкіндігі бар адамдарға тексеру ұсынылуын ұсынды, соңғы шешім ортақ шешім қабылдауға негізделген. Кейбір еркектерде простата қатерлі ісігінің дамуына байланысты гендік мутациялар бар (мысалы, BRCA1, BRCA2, HOXB13). Тексеру мен оның жиілігін генетикпен кеңескеннен кейін белгілейді. Үкіметтік, үкіметтік емес және медициналық ұйымдардың жарияланымдары талқылауды жалғастырады және тексеруге арналған ұсынымдарды жариялайды. Әр алты еркектің біреуі өмірінде простата қатерлі ісігінен зардап шегеді, бірақ тексерудің нәтижесінде простата қатерлі ісігін шамадан тыс диагностикалау мен емдеу мүмкін. Простатта өлім-жітім көрсеткіші төмендеп келе жатқанмен, 2013 жылы АҚШ-та 238 590 ер адам простата қатерлі ісігімен ауырған, ал 29 720 адам қайтыс болған. Простаттағы қатерлі ісіктен өлім-жітім 1992 жылдан бері бірте-бірте азайып келеді. 2013 жылы американдық ерлерде жаңа диагноз қойылған қатерлі ісіктердің шамамен 50% -ы простата, өкпе және бронх, колоректальдік қатерлі ісіктер болды, ал простата қатерлі ісігі 28% -ды құрады. Простата қатерлі ісігін тексеру штаттар бойынша әр түрлі және бұл простата қатерлі ісігін тексеруді қолданудағы айырмашылықтарды, сондай-ақ жергілікті жерлер арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Простата қатерлі ісігінің 62% -ы афроамерикалық еркектерде кездеседі. Африкалық америкалық еркектерде простата қатерлі ісігіне стандартты ем алу мүмкіндігі аз. Бұл айырмашылық олардың қатерлі ісікті емдеу сапасы жоғары болса, аман қалу көрсеткіштерінің ақ түсті адамдармен бірдей болуы мүмкін екенін көрсетеді. Простата қатерлі ісігі де өте әртүрлі: простата қатерлі ісігінің көп бөлігі баяу дамиды және ер адамның өмірінде диагноз қойылмаса және емделмесе, клиникалық маңызы бар кезеңге жетпейді. Екінші жағынан, кейбір түрлері қауіпті болуы мүмкін, ал тексеру оларды емдеуге мүмкіндік беретін кезеңде анықтауға көмектеседі. Осылайша, ПСА тексеруі жоғары тәуекелді, қауіпті простата қатерлі ісігін анықтау құралы ретінде жақталады, төмен тәуекелді аурулар анықталған жағдайда оларға көбінесе ем қажет болмайды және белсенді бақылауға жарамды. Простата қатерлі ісігін тексерудің құны мен науқастарға ұзақ мерзімді пайдасының белгісіздігіне байланысты даулы мәселе болып табылады. Хоран осы пікірді өзінің кітабында қайталайды. Майо клиникасы сияқты жеке медициналық институттар да «ұйымдар кімге – және кімге тексеру қажет емес – деген туралы ұсынымдарында әртүрлі келеді» екенін мойындайды. Олар мынадай қорытындыға келеді: «Соңында, ПСА тестін жасау қажеттігі туралы шешімді сіз өзіңіздің дәрігеріңізбен талқылағаннан кейін, сіздің тәуекел факторларыңызды ескере отырып және жеке басыңыздың қалауларын сараптап қабылдауыңыз керек». 2009 жылы Еуропада жүргізілген зерттеуде өлім-жітім көрсеткішінің шамалы төмендеуі байқалды және бір адамның өмірін сақтау үшін 48 адамды емдеу қажет екені анықталды. Бірақ емделген 47 адамның көпшілігі ешқашан қалыпты жыныстық өмір сүре алмайды және жиі дәретханаға бару қажеттілігіне тап болады. Ерлер ПСА тексеруіне байланысты алаңдаушылықты аз білдіреді. ПСА тестіне жүгінген немесе ПСА деңгейі базалық деңгейде болған еркектер көптеген шкалалар бойынша қатерлі ісікке байланысты алаңдаушылықты аз көрсетті. 2009 жылдың қазан айында «Еуропалық қатерлі ісік журналында» жарияланған зерттеуде простата қатерлі ісігін тексеру простата қатерлі ісігінен болатын өлім-жітімді 37 пайызға төмендеткені көрсетілді. Солтүстік Ирландиядан еркектердің бақылау тобын пайдалану арқылы зерттеу, ПСА тестісінен өткен адамдармен салыстырғанда, простата қатерлі ісігінен болатын өлімнің айтарлықтай төмендеуін көрсетті. 2009 жылы «Жаңа Англия медицина журналында» жарияланған зерттеуде 7–10 жылдық кезеңде «тексеру 55 және одан жоғары жастағы еркектер арасында өлім-жітімді төмендетпегені» анықталды. «Салыстыру тобы» 2018 жылдың басына дейін есеп берген жоқ.