Кіріспе

Швабтық Alemannic Fastnacht, Fasnacht (Швейцарияда) немесе Fasnat/Faschnat (Форарлбергте) – Швейцария, Оңтүстік Германия, Эльзас және Форарлбергтегі Alemannic фольклорындағы Үлкен Оразаға дейінгі карнавал.

Этимология

Халықтық этимология жиі Fastnacht (Майнцте сондай-ақ Fassenacht, Швейцарияда Fasnacht, Швабияда Fasnet, Fasent) сөзін "ораза ұстау" (fasten) сөзімен байланыстырады – оразаға кіріспейтін кештің мерекелерінен деген болжаммен. 20-шы ғасырдың басында бұл дәстүрдің христиандық емес, ежелгі ритуалдардан бастау алған деген пікір кең таралған. Алайда, диалект түрлерін салыстыру нәтижесінде ескі жоғары неміс тіліндегі *fasanaht сөзі табылды, оның құрамындағы fasa элементінің мағынасы белгісіз. Ғалымдар бұл сөздің шығу тегін прото-индоевропалық "тазалау" (pava mana сөзімен туыс) немесе орта жоғары неміс тіліндегі vaselen "өркендеу, гүлдеу" сөздерімен байланыстырып, фестивальді құнарлылық ритуалы ретінде түсіндірді. Вернер Меджгер және оның ізбасарлары тарихшылар бұл теорияларды жоққа шығарды, атаудың "ораза ұстау" (fasten) сөзінен шыққандығын және дәстүрдің христиандық екенін дәлелдеді. Олар сондай-ақ көптеген ритуалдардың католик шіркеуінің civitas diaboli моделінен пайда болғанын көрсетті. Fasching (MHG vaschanc немесе vaschang) сөзі де туыс, бұл сөздің бастапқыда Nacht орнына gang элементімен байланысы болуы мүмкін.

Шолу

Fastnacht швабтар мен алеманндердің герман тайпаларының қоныстану аймағында өткізіледі, онда швабтық-алеманн диалектілері қолданылады. Аймақ Германия Швейцариясын, Баден-Вюртембергтің басым бөлігін, Эльзас, Баварияның оңтүстік-батысын және Воралбергті (Батыс Австрия) қамтиды. Мереке күлдіршәмбеге дейінгі бейсенбіде басталады, ол Шмотцигер Доннерстаг деп аталады. Стандартты неміс тілінде «шмуциг» сөзі «ластанған» дегенді білдіреді, бірақ алеманн диалектілерінде «шмотциг» сөзі «май» (Шмальц) немесе «қою май» деген мағына береді; «Майлы бейсенбі», себебі дәстүр бойынша ораза басталғанға дейін қыста қалған май мен сары май осы күні қолданылып желінетін. Басқа аймақтарда бұл күнді «Әйелдер карнавалы» (Weiberfastnacht) деп атайды, өйткені дәстүр бойынша сол күні әйелдер билікті өз қолына алады. Тироль, Зальцбург және Баварияның кейбір аймақтарында көктемді қарсы алу үшін Перхтендердің дәстүрлі шерулері ұйымдастырылады. Шёнперхтендер (әдемі Перхтендер) оянған табиғатта жаңа өмірдің тууын бейнелейді, ал Шиахперхтендер («қорқынышты Перхтендер») – қысқы қараңғы күштерді көрсетеді. Шаруалар жылы ауа райына аңсайды, ал Perchtenlauf (Перхтендердің жүгірісі) – осы тілектің сиқырлы көрінісі. Қыс пен көктем арасындағы түндер, зұлым рухтардың кезінде жүріп, Раухнахте (қатал түндер) деп аталады. Швабтық-алеманн Fastnacht Рейн карнавалынан ерекшеленеді, бірақ 20-ғасырдың бірінші ширегіне дейін жекеленіп дамыған жоқ. Карнавал 18-ғасырда Fastnacht-тың жаңа формасын қалыптастырса, оның ықпалы швабтық-алеманн Fastnacht-ына да тиді, ал 20-ғасырда Fastnacht дәстүрін еске түсіріп, орта ғасырлар мен жаңа заман дәуіріндегі тарихқа көңіл тоқтату болды.

Басталу күні: 6 қаңтар

Келесі Fastnacht бағдарламасы Bad Saulgau немесе Bonndorf сияқты қоғамдық жиналыстарда жарияланады, ал Waldkirch және Löffingen сияқты басқа қалаларда адамдар ұйымдастыру мәселелерін талқылау үшін жоқтаушылардың жиынына жиналады. Дегенмен, жоқтаушылардың ерекше жиындары ғасырлар бойы ең танымал түрге ие болды. Бұл – мыңдаған жоқтаушылардың жиыны, ол Эпифаниядан кейінгі апталарда дерлік әр демалыс күндері өтеді. Көптеген жерлерде жоқтаушылар қамшыларды қолданып, қатты дауыс шығарады немесе Häser (костюмдер) қоңырауларын дірілдетеді, барлық шаң түскенінге көз жеткізгенше; 6 қаңтарда тазалыққа ерекше мән беріледі. Жоғарғы Некар аймағында қара киім киген "Abstauber" есіктен-есікке кіріп, ұзақ сақтаудан кейін тозығы жеткен жоқтаушылардың киімдерін тазалайды. Роттенбург-ам-Неккарда сиқыршылар да жергілікті қонақ үйлердің қонақтары мен жиһаздарына ұқсас процедура жасайды. Сондықтан Лауфен-об-Ротвейльде "Fiaßwäsch" (аяқ жуу) деп аталатын рәсім өтеді, онда жоқтаушылар кеңесі мұздай сумен аяқтарын жуады. Сонымен қатар, Immendingen және Möhringen үйлерінде жоқтаушылардың маскаларына арнайы орын беріледі. Шрамбергер жоқтаушылары да жоқтаушылар киіміне құрмет көрсетіп, оны салтанатты түрде баталайды: “Sei mir gegrüßt, du edles Kleid der Narren. Tritt nun hervor aus Deiner Jahresbleibe. Und erfülle mit Freude die Großen und die Kleinen. Dir sei geweiht die Fasnet im Jahre des Heils 20” (Асыл жоқтаушылардың киіміне сәлем! Жыл бойы сақтаған жеріңнен шығып кел. Үлкендер мен кішілерге қуаныш сыйла. Осы жылғы Fasnet-ті саған арнаймыз). 6 қаңтарда және оның маңында ең маңызды рөлді жоқтаушылардың достық жиындары атқарады.

Шамша

Жыл сайынғы Fastnacht шараларының саны әр жерде Рождестводан кейінгі 40-шы күнге қарай, 2 ақпандағы Candlemas мерекесіне таяп, айтарлықтай өсіп келеді. Осы күні Машгерн (Обершвабен), Стрейлен (Виллинген), Шнуррен (Шварцвальд), Велшен (Шемберг), Хехлен (Оберндорф) немесе Ауфсаген жасау қалыпты жағдай. Осы шараларда жоқтаушылар өткен жылдың ең қызықты оқиғаларын таңдап, оларды халқына көңілді әңгімелер түрінде айтып береді. Кейбір аймақтарда Fastnacht мерекелері 11 қарашада басталатын болса, Рейн өңіріндегідей, швабтық аллемандық аймақтарда Fastnacht шаралары әдетте 6 қаңтардағы Рождестводан кейінгі мерекелік күндерден басталады, бұл күн Epiphany ретінде де белгілі. Ескі дәстүрге сүйене отырып, осы күні маскалар тазаланып, алғашқы шаралар мен шерулер басталады. Нақты айтқанда, Fastnacht майлы бейсенбіде (Күл күнінің алдындағы бейсенбіде) басталады, ол мерекелердің шыңы және шерулер мен басқа да тойлардың көбейетін уақыты. Сондай-ақ, сол кезде дайындалатын дәстүрлі рецепттердің бірнешесі бар. Осыған сәйкес, көптеген швабтық аллемандық жоқтаушылар үшін Fastnacht басталатын күн Карневалдан ерекшеленетін маңызды белгі. Көптеген адамдар 6 қаңтарды бастапқы күні деп есептейді. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл пікірді қолдамайды. 11 қарашада Fastnachtsdienstag (Күл күні) сияқты қырық күнге созылатын Рождествоға дейінгі ораза кезеңі басталады. Сондықтан Мартинмас күні Fastnacht-қа ұқсас дәстүрлерді кездестіруге болады. Алайда, 11 қараша 19 ғасырда Карневал пайда болған кезде ғана Fastnachtssaison (Карнавал маусымы) басталуына айналды. Әрі кеткенде, Рождество және Авант маусымында жалғасатын Fastnacht осы күндердің мәніне қайшы келер еді. Fastnacht басталуы көптеген жерлерде зор қуанышпен тойланады. Бұрын адамдар маска киіп, түрлі әндер мен қойылымдар орындаған, мысалы, кісі өлтіру туралы балладалар. Сонымен қатар, жол бойында тұрған азаматтардың іс-әрекеттерін әжуалау да кең таралған. Бүгінде адамдар белгілі бір уақытта пабтарда жиналады және маскасыз жоқтаушылар бірге пабтан пабқа барады. Көбінесе төрт жолдық өлеңдер мен әндер орындалады. Швабтық аллемандық Fastnacht негізінен пабтар мен мейрамханаларда өткізілсе де, Candlemas (Lichtmess) мерекесінен кейін залдарда қысқа мерзімді Fastnacht сессиялары ұйымдастырылады. Жергілікті клубтар би шараларын ұйымдастыру арқылы Fastnacht-қа өз үлесін қосады.

Жедел түн алдындағы сәрсенбі

Бастапқыда, Fastnacht алдындағы сәрсенбі швабиялық алемандық әзілкештер үшін дәстүрлі мереке болған емес. Алайда, соғыстан кейінгі кезеңде кешкі уақытта тойланатын және Fastnacht уақытын жариялайтын бірнеше дәстүр қалыптасты. Осы дәстүрлердің бір бөлігі – Қара Орман аймағындағы Fastnacht-ты жариялау (нем. Ausrufen) немесе іздеу (нем. Suche), сондай-ақ маскаларды шақыру (нем. Maskenbeschwörung) немесе Жоғарғы Швабиядағы қайнар көзді тазалау рәсімі.