Кіріспе
Жергілікті биліктегі сыбайлас жемқорлық – жергілікті деңгейдегі биліктегі адамдардың мемлекеттік қызметтік лауазымдары мен ресурстарды жеке пайда көру немесе шектеулі топтардың мүддесі үшін заңсыз пайдалануы. Оған сеніп тапсырылған билікті теріс пайдалану, пара алу, қаражатты жымқыру, алаяқтық, жеқжұлық және жергілікті басқарудың қадір-қасиеті мен тиімділігін кемсітетін басқа да заңсыз әрекеттер жатады.
Corruption in local government refers to the misuse of public office and resources by individuals in positions of power at the local level for personal gain or the benefit of select groups. It involves the abuse of entrusted authority, bribery, embezzlement, fraud, nepotism, and other forms of illicit activities that undermine the integrity and effectiveness of local governance.
Түрлері
Жергілікті билікте саяси сыбайлас жемқорлықтың бірнеше түрі кездеседі. Кейбіреулері басқаларына қарағанда жиірек болады, ал кейбіреулері жергілікті билік органдарына үлкен үлес қосады, олардың ішінде үлкен мемлекеттік құрылымдарға қарағанда көбірек таралған. Жергілікті билік сыбайлас жемқорлыққа осал болуы мүмкін, себебі жеке тұлғалар мен лауазымды адамдар арасындағы қарым-қатынас жақын және жиі, сондай-ақ децентрализацияланған деңгейде болады. Ақшаға қатысты сыбайлас жемқорлықтың түрлері – пара алу, қорқытып алу, жылыстау және жемқорлық – жергілікті мемлекеттік жүйелерде кездеседі. Саяси сыбайлас жемқорлықтың тағы бір түрі – туыстық және қамқорлық жүйелері. Тарихи мысал ретінде Нью-Йорк штатының заң шығарушыларының корпорацияларды шантаж жасау арқылы қорқытқан «Black Horse Cavalry» тобын атауға болады. Пара алу – бұл әділетсіз артықшылық алу мақсатымен, көбінесе ақша, бірақ сондай-ақ тауарлар немесе қызметтер ұсыну. Артықшылықтардың арасында адамның пікірін, іс-қимылын немесе шешімін өзгерту, алымдардың мөлшерін азайту, мемлекеттік гранттарды жылдамдату немесе сот процестерінің нәтижелерін өзгерту мүмкіндіктері бар. Қорқытып алу – бұл адамға, оның беделіне немесе мүлкіне зиян келтіру немесе зиян тигізу арқылы осы адамнан ақшаны, іс-қимылды, қызметтерді немесе басқа да тауарларды әділетсіз жолмен алу. Шантаж – қорқытудың бір түрі. Жылыстау – біреуге сеніп тапсырылған, бірақ іс жүзінде басқа біреуге тиесілі ақшаны немесе мүлікті заңсыз алу немесе иелену. Саяси тұрғыда бұл жемқорлық деп аталады, яғни саяси лауазым иесі мемлекеттік қаражатты жеке мақсаттары үшін заңсыз пайдаланады. Непотизм – қызметкерлерге жоғарылау, жұмысқа орналасу, жалақыны көтеру және басқа да артықшылықтар беру кезінде туысқандарына немесе жақын адамдарына артықшылық беру тәжірибесі. Бұл көбінесе отбасылық принципке негізделеді, яғни адамның барлық жағдайда, соның ішінде саясат пен бизнеске қатысты отбасын құрметтеуі және қолдауы керек деген сенімге байланысты. Осының салдарынан кейбір саяси лауазым иелері туыстарына олардың нақты қабілеттеріне қарамастан, тек туыстық байланыс негізінде артықшылықтар мен билік орындарын береді. Қамқорлық жүйелері – жергілікті мемлекеттік лауазым иелерінің немесе саяси лауазымға үміткерлердің саяси қолдау үшін сыйақылар, келісімшарттар немесе лауазымдарға тағайындаулар жасауы. Көп жағдайларда сайлауда немесе заң шығару процесінде қолдау мен дауыс алу үшін қамқорлық қолданылады. Қамқорлық жүйелері жергілікті биліктің ресми ережелерін ескермейді және артықшылық алу үшін ресми емес, жеке арналарды пайдаланады.
Демографиялық факторлар
Әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктер мен муниципалитет құрамына кіретін халықтың саны жергілікті билік өкілдерін сыбайлас жемқорлыққа түрткіндеуі мүмкін. Саяси сыбайлас жемқорлықтың белгілі бір үлгілері ұқсас демографиялық құрамы бар жерлерде кездеседі. Жергілікті басқару жүйесінде сыбайлас жемқорлыққа себеп болып табылатын немесе оның ықтималдығын арттыратын демографиялық факторлар: дін, нәсіл, әлеуметтік топ, муниципалитеттің мөлшері, жергілікті экономикалық жағдай, білім деңгейі, саяси мәдениет және гендерлік қатынастар. Кейбір факторлар бір-бірімен байланысты болуы мүмкін немесе сыбайлас жемқорлықты күшейтетін басқа факторларға әкелуі мүмкін.
Муниципалитеттің көлемі
Шағын муниципалитеттерде жергілікті билік органдарында сыбайлас жемқорлыққа бейімділік жоғары болуы мүмкін. Бұл қалалар мен ауылдар жергілікті билікті басқару үшін тұрғындарды немесе лауазымды тұлғаларды ұсынады (немесе өздігінен ұсынады), кейде жоғары деңгейдегі биліктің бақылаусыздығымен. Шағын қауымдастықта жеке пікірлер мен қарым-қатынастар саясатта маңызды рөл атқарады. Осының салдарынан, туыстық жемқорлық немесе қысым көрсету сияқты мәселелер кең таралған болуы мүмкін. Бұған қоса, кейбір жергілікті билік органдары өкілдерінің тәжірибесі мен кәсібилігінің жетіспеушілігі сияқты тағы бір қиындыққа тап болады. Білікті және жаңа буын саясаткерлерді шағын қалаларға тарту қиындық тудырады. Шағын муниципалитеттердегі тағы бір маңызды мәселе – кейбіреулерде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жасау және кінәлі жергілікті шенеуніктерді сотқа беру үшін жеткіліксіз немесе толық емес құрылымдар бар, бұл зардап шеккендер үшін қиын жағдайға алып келеді.
Жергілікті экономиканың жағдайы
Экономиканың төмен деңгейде дамуы саяси сыбайлас жемқорлықты ынталандыратын фактор болып табылады. Шикізат өнеркәсібіне және есірткі саудасына тәуелділік сияқты экономикалық жағдайлар кедей қалалар мен сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейі бар аймақтарға тән. Экономиканың белгілі бір салаларға тәуелді болуы үкіметтердің тұрақсыздығына және үкіметті қаржыландыруға жұмсалатын қаражаттың азаюына әкеледі. Нашар экономика кедейліктің өсуіне және одан шығу мүмкіндіктерінің азаюына себеп болады. Кедейлік – жергілікті билік органдарында сыбайлас жемқорлықты тудыратын белгілі бір фактор. Экономикасы құлдырап, кедейлікпен күресіп жатқан аймақтар жергілікті экономиканы және халықты қолдау үшін несиелер алады немесе көмек бағдарламаларын іске қосады, соның салдарынан мемлекеттік қызметкерлер заңсыз түрде ақшаны немесе тауарларды жеке пайдалануы мүмкін. Қаржы жетіспеушілігі жергілікті лауазым иелерінің жалақысын төмендетуіне алып келеді, бұл сыбайлас жемқорлықтың тағы бір себебі саналады. Өз қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жеткіліксіз жалақы алатын лауазым иелері сыбайлас жемқорлыққа ұшырап, жергілікті қазынаға сеніп тапсырылған ақшаны жымқыруға тырысуы мүмкін. Төмен жалақы экономикалық тұрақсыздыққа әкеледі және саясаткерлерді биліктегі тұлғалар ретінде қолдағы мүмкіндіктерді пайдалануға итермелейді. Дегенмен, кейбір зерттеушілер жергілікті билік органдарының жұмсайтын қаражаты көп болған сайын, тиімсіз жұмыс істеуге бейімділігі артады, бұл сыбайлас жемқорлыққа күдік тудыруы мүмкін деп санайды. Жалпы, кедей муниципалитеттерде бай муниципалитеттерге қарағанда жергілікті билік органдарының сыбайлас жемқорлыққа қатысты болу ықтималдығы жоғары.
Білім
Білім деңгейінің төмендеуі, көбінесе кедейлік салдарынан туындайды, және бұл жемқорлықпен айналысатын билікті ынталандыратын фактор ретінде қарастырылады. Аз білім алған адамдар мемлекеттік құрылымның қалай жұмыс істейтінін немесе үкімет алдында қандай құқықтары бар екенін толық білмейді. Жемқор шенеуніктердің білімсіз халықтан жемқорлық әрекеттерін жасыруы оңай. Білімі жоқ азаматтар жергілікті биліктегі жемқорлықты байқамай немесе оны тоқтату жолдарын білмейді, сондықтан жемқорлық бойын сақтап, таралуы мүмкін. Саяси сауаттылық болмаса, азаматтар кімге дауыс беру керектігін – адал ма, әлде жемқор ма – немесе жергілікті билікте жемқорлықтың алдын қалай тоқтатуға болатынын білмейді. Мұның нәтижесінде муниципалитеттер көбінесе бір немесе бірнеше жемқор шенеуніктердің билігінде қалады, олар өздерін билікте ұстап тұру үшін немесе үкіметте ұзақ уақыт бойы ықпал ету үшін жақын туыстарды қызметке орналастыру және басқа да жарамсыз әдістерді пайдаланады. Жергілікті саяси көшбасшылардың білім деңгейі төмен болса, муниципалитетті тиімді, өнімді және сәтті етудің заңды жолдарын табу мүмкіндігі азаяды.
Муниципалитеттің саяси мәдениеті
Көптеген жергілікті билік органдарында қалыптасқан саяси мәдениет бар, онда белгілі бір күтулер мен тәжірибелер жергілікті саясатта не қабылданатынын және не қабылдамайтынын анықтайды. Саяси мәдениеті дамылмаған немесе жетілмеген муниципалитеттерде жауапкершілік пен заңдылық әдетте төмен болады, ал мемлекеттік басқарудағы этика принциптері орнатылмайды. Бұл жергілікті билікте сыбайлас жемқорлықтың қалыптасуына ықпал етеді, себебі азаматтар сыбайлас жемқорлықтың қандай екенін білмейді, ал жергілікті шенеуніктер жауапкершіліктің төмендігіне байланысты сыбайлас жемқорлық жасаудан сескенбейді. Кейбір жерлерде жергілікті билік осылай жұмыс істеуі керек деп ойлайтын азаматтарға, олар көріп үйренгендігінен ұзақ уақыт бойы жемқорлықпен айналысып келген. Ұзақ мерзімді саяси тұрақсыздық та үкіметте сыбайлас жемқорлыққа әкеледі, өйткені адамдар үкіметтің қалай жұмыс істеуі керектігіне көз жеткізе алмайды, сондықтан қандай амалдар сыбайлас жемқорлық екенін немесе олар жемқорлық болған жағдайда оларды қалай тоқтатуға болатынын білмейді.