Кіріспе
Сириядағы археологиялық орын – Телл Брак (Нагар, Навар) – Сириядағы ежелгі қала; оның қалдықтары қазіргі Телл Брак ауылының жанында, Аль-Хасака қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жерде орналасқан. Қаланың бастапқы атауы белгісіз. Б.з.д. үшінші мыңжылдықтың екінші жартысында қала Нагар, ал кейін Навар деп аталды. Б.з.д. VII мыңжылдықта шағын қоныс ретінде пайда болған Телл Брак, б.з.д. IV мыңжылдықта Үлкен Месопотамиядағы ең ірі қалалардың біріне айналып, Оңтүстік Месопотамия мәдениеттерімен байланыс жасады. Б.з.д. III мыңжылдықтың басында қала Урук кезеңінің аяқталуымен кішірейді, бірақ шамамен б.з.д. 2600 жылы қайта кеңейді, сол кезде ол Нагар деп аталды және Хабур өзені аймағын бақылаған аймақтық патшалықтың астанасы болды. Нагар шамамен б.з.д. 2300 жылы жойылды және Аққад империясының билігіне көшті, содан кейін Хурри қала-мемлекеті ретінде тәуелсіздік кезеңі болды, бірақ б.з.д. II мыңжылдықтың басында кішірейді. Нагар б.з.д. 19 ғасырда қайтадан гүлденді және әртүрлі аймақтық биліктердің ықпалына түсті. Шамамен б.з.д. 1500 жылы Телл Брак Митаннидің орталығы болды, бірақ б.з.д. 1300 жылы Ассирия тарапынан жойылды. Қала бұрынғы маңыздылығын ешқашан қайта қалпына келтірмеді, шағын елді мекен ретінде қалды және тарихының кейбір кезеңдерінде, Аббасид дәуірінің басында жазбаларда жоғалып кеткенше тасталып қалды. Қалада халафийлер, семиттер және хурриттер сияқты әртүрлі халықтар тұрды. Телл Брак өзінің алғашқы кезеңдерінен бастап діни орталық болды; оның әйгілі Көз ғибадатханасы Тұқым қуалайтын жарты ай аймағында бірегей, ал оның басты құдайы Белет Нагар бүкіл Хабур аймағында құрметтелді, бұл қаланы қастерлі саяхат орынына айналдырды. Телл Брак мәдениеті оны мекендеген әртүрлі өркениеттермен қалыптасты, және ол өзінің глиптикалық стилімен, жылқыларымен және шыны өнімдерімен әйгілі болды. Тәуелсіз кезеңде қала жергілікті кеңес немесе монархпен басқарылды. Телл Брак Анатолия, Левант және Оңтүстік Месопотамия арасындағы қолайлы орналасуына байланысты маңызды сауда орталығы болды. Оны 1937 жылы Макс Мэллоуэн қазып зерттеді, содан кейін 1979 мен 2011 жылдар аралығында әртүрлі топтар жүйелі түрде қазып, Сирия азамат соғысының салдарынан жұмыс тоқтатылды.
the ancient site of Tell Brak
Tell Brak (Nagar, Nawar) was an ancient city in Syria; its remains constitute a tell located in the Upper Khabur region, near the modern village of Tell Brak, 50 kilometers north east of Al Hasaka city, Al Hasakah Governorate. The city's original name is unknown. During the second half of the third millennium BC, the city was known as Nagar and later on, Nawar. Starting as a small settlement in the seventh millennium BC, Tell Brak evolved during the fourth millennium BC into one of the biggest cities in Upper Mesopotamia, and interacted with the cultures of southern Mesopotamia. The city shrank in size at the beginning of the third millennium BC with the end of Uruk period, before expanding again around c. 2600 BC, when it became known as Nagar, and was the capital of a regional kingdom that controlled the Khabur river valley. Nagar was destroyed around c. 2300 BC, and came under the rule of the Akkadian Empire, followed by a period of independence as a Hurrian city state, before contracting at the beginning of the second millennium BC. Nagar prospered again by the 19th century BC, and came under the rule of different regional powers. In c. 1500 BC, Tell Brak was a center of Mitanni before being destroyed by Assyria c. 1300 BC. The city never regained its former importance, remaining as a small settlement, and abandoned at some points of its history, until disappearing from records during the early Abbasid era. Different peoples inhabited the city, including the Halafians, Semites and the Hurrians. Tell Brak was a religious center from its earliest periods; its famous Eye Temple is unique in the Fertile Crescent, and its main deity, Belet Nagar, was revered in the entire Khabur region, making the city a pilgrimage site. The culture of Tell Brak was defined by the different civilizations that inhabited it, and it was famous for its glyptic style, equids and glass. When independent, the city was ruled by a local assembly or by a monarch. Tell Brak was a trade center due to its location between Anatolia, the Levant and southern Mesopotamia. It was excavated by Max Mallowan in 1937, then regularly by different teams between 1979 and 2011, when the work stopped due to the Syrian Civil War.
Атауы
Қаланың түпнұсқа атауы белгісіз; Tell Brak қазіргі атауы. Жалпақ төбенің шығысында "Хатуния" деп аталатын құрғақ көл жатыр, ол римдік карта Tabula Peutingeriana-да "Lacus Beberaci" (Брак көлі) деп тіркелген. Көл, әдетте, сол аймақтағы ең жақын бекініс болған Tell Brak-тың атымен аталған. Сондықтан "Брак" атауы ең ежелгі атаудың қайталануы болуы мүмкін. Б.з.д. үшінші мыңжылдықта қала "Нагар" деп белгілі болды, бұл атау семит тектес болуы мүмкін және "егістікке жарамды жер" деген мағынаны білдіреді. "Нагар" атауы Ежелгі Вавилон дәуірінен кейін қолданыстан шықты, бірақ қала Митанни хуриттік мемлекетінің билігінде Навар ретінде өмір жалғастырды. Үркеш хуриттік патшалары б.з.д. үшінші мыңжылдықта "Үркеш пен Навар патшасы" деген лауазым алды; б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы Навар мен Нагар бір және со aynı екені туралы кең таралған пікір бар, алайда кейбір ғалымдар, мысалы, Йеспер Эйдем, мұны күмәнді көреді. Олар Навар деп аталатын Үркеш қаласына жақын орналасқан Навала/Набула қаласын нақты мақсат еткен Навар деп санайды.
Ерте тұрақтандыру
Брак кезеңі А (шамамен б.з.д. 6500-5900 жылдар) аралығында ең ерте шағын қоныс прото-Халаф мәдениетіне (шамамен б.з.д. 6500 жыл) датыланады. Сол кезеңде Халаф қыш ыдыстарының ішінде көптеген заттар табылды. Брак кезеңі В (шамамен б.з.д. 5900-5200 жылдар) аралығында Халаф мәдениеті С кезеңіне (шамамен б.з.д. 5200-4400 жылдар) – Солтүстік Убайд мәдениетіне айналды, және Телл Брактан көптеген Убайд материалдары табылды. Қазба жұмыстары мен алапты зерттеу нәтижесінде Убайд дәуірінің соңына жататын кірпіштерден жасалған үлкен платформа табылды. Бұл Телл Брактың Оңтүстік Месопотамияның, мысалы, Урук сияқты жақсы белгілі қалаларынан сәл ертерек қалалық орталық ретінде дамығанын көрсетті.
Бірінші қала
Оңтүстік Месопотамияда түпнұсқа Убайд мәдениеті Урук кезеңіне өркендеді. Оңтүстік Урук дәуірінің халқы өркениетті кеңейту үшін әскери және сауда құралдарын пайдаланды. Солтүстік Месопотамияда Убайд кезеңінен кейінгі кезең Кейінгі халколит / Солтүстік Урук кезеңі деп аталады, осы кезеңде Телл Брак кеңейе бастады.
Е тежегіш кезеңі
Tell Brak E кезеңі (б.з.д. 4200-3900 жж.; Кейінгі Халколит 2; Солтүстік ерте Урук кезеңі) қала қабырғаларының салынуына және Төменгі қаланы құру үшін төбеден тысқары кеңеюге куә болды, бұл шамамен 55 гектар аумақты қамтитын протоқалалық қалаға айналды. LC1-2 кезеңіндегі Хамукармен салыстыруға болады, ондағы ерте қалалық қоныс "керамика мен обсидианның кеңінен тараған, төменгі немесе тегіс қалдықтары" деп сипатталған. Бұл кезеңде екі қоныстың да халқының тығыздығы өте төмен болғандықтан, олар бір аумақтағы әртүрлі шағын қоныстардың шашыраңқы жиынтығындай көрінді: "Брак пен Хирбат әл-Фахарда [Хамукарда] қоныстардың күрт кеңеюімен бірге әлеуметтік күрделіліктің жаңа көрсеткіштері пайда болды, бірақ бұл солтүстік Месопотамия тарихының кейінгі кезеңдерінен белгілі болған формада емес. Екеуі де жақын Шығыстағы басқа жерлерде сияқты кең аумақты, төмен немесе өзгермелі тығыздыққа ие "протоқалалық" қоныстар болды, оларға басқа теңдес іздеу қиын." Тағы бір мысал, Хирбат әл-Фахар бұл кезде 300 гектарға, тіпті сол замандағы Уруктан да үлкен аумаққа жеткен. Теллдің TW аймағы (Археологтар Телл Бракты әліпбилік әріптермен белгіленген аймақтарға бөлді. Телл Брактың картасын қараңыз) екі метр қалыңдығы бар қабырғалары мен базальттан жасалған табалдырығы бар монументалды ғимараттың қалдықтарын ашты. Ғимараттың алдында қаланың солтүстік есігіне қарай жететін, таспен төселген көше табылды. TW аймағының ауданы шамамен 600 шаршы метрді құрайды және 10 метрге дейін тереңдікке жетеді. F кезеңінің бірінші жартысында (LC3 деп белгіленген) Көз ғибадатханасы салынды, ол онда табылған мыңдаған кішкентай алабастрдан жасалған "Көз бейнешіктері" мен "Көздік көзілдіріктер" мүсіндерінің құрметіне аталды. Осы бейнешіктер TW аймағында да табылған. Кейінгі Брак F кезеңінде (б.з.д. 3600-3000 жж.; LC4) Оңтүстік Месопотамиямен байланыс күшейді және қалада Уруктық колония құрылды. Б.з.д. 3000 ж. шамасында Урук мәдениетінің аяқталуымен Телл Брактағы Урук колониясы тасталып, оның тұрғындарымен қасақана бұзылды.
Қалқыма кезеңі G & H
Брак G кезеңі (б.з.д. 3200-3000 ж.; LC5) кезінде, келесі H және J кезеңдерінде нысан қысқарып, тек үйіндімен ғана шектелді. Брак H кезеңі (б.з.д. 3000-2900 ж.; Уруктан кейін) Месопотамияның оңтүстігімен байланыс болғанын көрсетеді, бұл оңтүстік Джемдет Наср кезеңінде жасалған материалдарға ұқсас заттардың табылуымен расталады.
Ток басқышы J & K
Брак кезеңінің J (2900-2600 ж.б.д.) және K (2600-2400 ж.б.д.) аралығында қала Ниневия 5 кезеңінде шағын қоныс болып қалып, кішкентай ғибадатханасы мен оған байланысты мөрлеу жұмыстары жүргізілді.
Нагар патшалығы
Шамамен б.з.д. 2600 жылы үлкен әкімшілік ғимарат салынды және қала тағы да кеңейді. Жаңару Киш цивилизациясымен байланысты, ал қала "Нагар" деп аталды. Патшалық дәуіріндегі маңызды ғимараттардың бірі – TC аймағында орналасқан "Брак Овалы" деп аталатын әкімшілік ғимарат немесе храм. Ғимараттың қисық сыртқы қабырғасы Месопотамияның орталық бөлігіндегі Хафажадағы "Овал храмды" еске түсіреді. Дегенмен, қабырғадан басқа, екі ғимаратты сәулеттік тұрғыдан салыстыру қиын, себебі әр ғимарат әртүрлі жоспар бойынша салынған. Нагар туралы ең алғашқы мәліметтер Мари және Набададан табылған жазбаларда кездеседі. Алайда, Нагар туралы ең маңызды ақпарат Эбла архивінен алынған. Көптеген мәтіндерде Нагардың билеушісі есімі айтылмай, тек "Эн" деген лақабы қолданылады. Бірақ Эбладан табылған бір жазбада Нагардың патшасы Мара Иль есімді адам туралы айтылады; осылайша, ол Аккад патшалығына дейінгі Нагардың атымен белгілі жалғыз билеушісі және патшалықтың құлауына дейін бір буынға жуық билік еткен. Гүлденген кезеңінде Нагар Хабур алқабының оңтүстік-батыс жартысының көп бөлігін қамтыды және Эбла және Мари мемлекеттерімен дипломатиялық және саяси теңдікте болды. Патшалық құрамында кем дегенде 17 тәуелді қала болды, мысалы Хазна және ең маңыздысы – Набада, ол Нагарға қосылған қала-мемлекет және провинциялық астана болды. Нагар Эбланың кең дипломатиялық желісіне қатысты, ал екі патшалық арасындағы қарым-қатынас қақтығыстар мен одақтарды қамтыды. Эбладан табылған жазбада Эбла патшасының (болжам бойынша Иркаб Даму) Нагарды жеңгені айтылады. Бірақ бірнеше жылдан кейін келісімге қол жеткізіліп, қарым-қатынас Эбла ханшайымы Тагриш Даму мен Нагар монархының ұлы, ханзада Ультум Хуху арасындағы династиялық некеге қарай бағытталды. Нагарды Мари Эбланың уәзірі Ибриумның билігінің жетінші жылы жеңіп, Эбла мен Оңтүстік Месопотамия арасындағы сауда жолдарын жоғарғы Месопотамия арқылы тоқтатты. Кейін Эбла патшасы Исар Даму Нагар мен Кишпен бірігіп Мариге қарсы одақ құрды, ал науқанды Эбланың уәзірі Ибби Сипиш басқарды, ол біріккен әскерлерді Терқа маңындағы шайқаста жеңіске жеткізді. Содан кейін одақ бүлікші Эбланың вассалдық қаласы Армиге шабуыл жасады. Эбла Терқа шайқасынан шамамен үш жыл өткен соң қиратылды, ал одан көп ұзамай Нагар шамамен б.з.д. 2300 жылы құлады. Қаланың көп бөлігі өртенді, бұл әрекет Мариге немесе Аккадтың Саргонына байланысты деп есептеледі.
Акад дәуірі
Жоғалғаннан кейін Нагар Аккад империясы тарапынан провинциялық әкімшілік орталығы ретінде қайта салынды. Қалаға толыққанды төбе және оның оңтүстік жиегіндегі төменгі қала кірді. Екі қоғамдық ғимарат ерте Аккад кезеңінде салынды, біреуі SS аймағында, екіншісі FS аймағында. FS аймағындағы құрылысқа өз ғибадатханасы кірді және қаланың солтүстік қақпасына жақын орналасқандықтан, керуенсарай ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Ғибадатхана дала жануарларының құдайы Шамағанға арналған. Ерте Аккад монархтары ішкі қақтығыстармен айналысты, ал Телл Брак Нарам Син билігіне дейін Аккад тарапынан уақытша тастап кетілді. Бұл аймақтың шөлге айналуына себеп болған экологиялық оқиғамен байланысты болуы мүмкін. Нагар патшалығының құлауы Жоғарғы Хабурда билік бос орынды тудырды. Бұрын Уркеште шоғырланған хуриттер осы мүмкіндікті пайдаланып, Саргонның соңғы жылдарында аймақты бақылауға алды. Телл Брак хуриттерде "Навар" деп белгілі болды, ал Уркеш патшалары "Уркеш пен Навар патшасы" деген атақты алды, бұл алғаш рет Уркеш патшасы Атал Шеннің мөрінде кездеседі. Бұл атақ Атал Шеннің ізбасарлары, тек Уркеште билік еткен Түпкиш және Тиш Аталдың билігі кезінде де қолданылды. Нарам Син басқарған Аккадтар Нагарды өз империясына толыққанды қосты. Қаладағы ең маңызды Аккад құрылысы – "Нарам Син сарайы", оның бір бөлігі бастапқы Көз ғибадатханасының үстіне салынған. Атауына қарамастан, сарай тұрғын үй емес, жиналған салықты сақтауға арналған бекітілген қоймаға көбірек ұқсайды, сондықтан ол бекініс сияқты. Сарай Нарам Син билігінде, мүмкін, Луллуби шабуылы кезінде өртенді, ал қала шамамен 2193 ж.б.д., Аккад кезеңінің соңында, Гутиандар тарапынан өртеліп жанып кетті.
Акадтан кейінгі патшалық
Брак кезеңі N-де, Аккад империясының құлдырауы (шамамен б.з.д. 2154 ж.), Нагар қаласы тәуелсіз хурриттік әулеттің орталығына айналды, бұл Нагар патшасы Талпус Атилидің есімін жазған мөрдің табылуымен дәлелденеді, ол Шар-Кали-Шарридің (тапсырыс берген 2217-2193 ж.б.д.) билігі кезінде немесе одан сәл кейін биледі.
Үшінші Ур әулеті?
Телл Брак Үр III-нің бақылауына өткен деген пікір қабылданбайды, ал Нарам Син сарайын хуриттердің қайта салғанына дәлелдер бар, оны Макс Маллован қате түрде Урдың Ур-Наммусына жатқызған. N кезеңінде қаланың аумағы кішірейді, мемлекеттік ғимараттар тасталып, төменгі қала эвакуацияланды. N кезеңінде CH аймағында аз ғана уақытқа салынған бірнеше үйлер болды, және өлшемдері күрт азайғанмен, археологиялық зерттеулер қалада тұру жалғасқанын көрсетті, емес, тасталып кеткенін.
Мари дәуірі
Брак кезеңінде (б.з.д. 1820-1550 жылдар; МБ IIА), Нагар қаласы төбешіктің солтүстік жотасында тығыз қоныстанған. Қала Мари мемлекетінің билігіне көшті және Маридың Яхдун Лимі Ассирияның Шамши Адад І-ісінен жеңіс одны болған маңызды орынға айналды. Нагар маңыздылығын жоғалтып, б.з.д. 18 ғасырда Кахат билігіне қарады.
Митанни дәуірі
Q кезеңінде Телл Брак Митанни мемлекетінің маңызды сауда қаласы болды. Шамамен б.з.д. 1500 жылы төбешіктің солтүстік бөлігінде екі қабатты сарай және оған қоса ғибадатхана салынды. Алайда, төбешіктің қалған бөлігінде адамдар тұрмаған, ал төменгі қала солтүстікке қарай созылған, бірақ қазіргі заманғы егіс шаруашылығы салдарынан көбінесе қирап қалған. Қаладан Митанни патшалары Арташумара мен Тушраттаның (шамамен б.з.д. 1380-1345 жж.) есімдері бар екі құқықтық құжат табылды. Қала шамамен б.з.д. 1300-1275 жылдар аралығында екі кезеңде қиратылды: біріншісі Ассирия патшасы Адад Нирари I (тапсырма мерзімі б.з.д. 1305-1274 жж.) қолынан, екіншісі оның ізбасары Шалманесер I.
Темір дәуірі
Митан қаласының қиратылуынан кейін Tell-де қоныстануға қатысты айғақтар аз, бірақ Ассирия кезеңдерінде төменгі қалада бірнеше шағын ауылдар болған. Жақын маңдағы серіктелген Tell-де эллинистік қоныстың қалдықтары табылды, ол негізгі Tell-дің солтүстік-батыс жиегінде орналасқан. Дегенмен, қазба жұмыстары кезінде Парфия-Рим немесе Византия-Сасани кезеңдеріне жататын керамика табылған жоқ, бірақ сол кезеңдерге тән сынықтар кездесті. Бірінші мыңжылдықтың ортасында, солтүстік-шығыс төменгі қалада бекінілген ғимарат салынды. Антуан Пуадебард оның архитектуралық ерекшеліктеріне сүйене отырып, оны Юстиниан дәуіріне (б.з. VI ғасыры) жатқызды. Қазанды соңғы рет пайдаланған кезең – ерте Аббасид халифатының кезі, сол кезде қаланы жақын орналасқан Джаджхх өзенінен сумен қамтамасыз ету үшін канал салынды.
Халық және тіл
Халаф тайпалары – неолит дәуіріндегі Солтүстік Сирияның түпкілікті халқы, кейіннен Оңтүстік Убайдия мәдениетін қабылдаған. Месопотамияның оңтүстігімен байланыс ерте және орта Солтүстік Урук кезеңінде күшейді, ал Оңтүстік халқы Урук кезеңінің соңында Телл Бракқа қоныс аударып, аралас қоғам құрған отар құрды. Урукеялық отар б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңында отарлаушылармен тастап келінді, нәтижесінде Телл Брак шағын қалаға айналды. Акад патшалығына дейінгі халық семит тілінде сөйлеген және Эбла мен Мариде қолданылған шығыс семит тілінің өзіндік диалектісіне ие болған. Нагарит диалектісі Эбла емес, Мари диалектісіне жақын. Акад дәуірінен бұрын Хурит есімдері тіркелмеген, бірақ ханзада Ультум Хухудың атын семит деп түсіну қиын. Акад дәуірінде семит және хурит есімдері тіркелді, Хуриттер Акад патшалығына дейінгі құлдыраудың салдарынан туған билік вакуумін пайдаланып, аймаққа көшіп, кеңейген болуы мүмкін. Акад дәуірінен кейінгі Телл Бракта Хуриттердің күшті ықпалы болды және Хуриттер билеушілерді тағайындады, бірақ аймақта аморлық тайпалар да тұрды. Мари билеушісі Зимри Лимнің тұсында бірнеше Аморлық Бану Ямина тайпалары Телл Брак төңірегіне қоныстанды, әр топ өз тілінде (Хурит және Амор тілдері) сөйледі. Телл Брак – Хуриттік Митан империясының орталығы болды, оның ресми тілі Хурит тілі еді. Дегенмен, Аккад тілі аймақтың халықаралық тілі болды, бұл Телл Брактан табылған Аккад және Митан дәуірлерінен кейінгі тақташалармен дәлелденеді, олар Аккад тілінде жазылған.
Дін
Көзі ғибадатханасынан алынған мәліметтер Телл-Брактың Солтүстік Месопотамиядағы ұйымдасқан діннің ең ерте пайда болған орындарының бірі екенін көрсетеді. Көз ғибадатханасы қай құдайға арналғаны белгісіз, ал "Көз" мүсіндері сол белгісіз құдайға жасалған құрбандықтар болып көрінеді. Ғибадатхана, болжам бойынша, шумерлік Иннана немесе семиттік Иштарға арналған; Мишель Меслин "Көздер" мүсіндерінің барлығын көретін әйел құдайдың бейнесі болуы мүмкін екенін айтқан. Аққад патшалығына дейінгі кезеңде Хазна, Солтүстік Сирияның ежелгі діни орталығы, Нагар үшін қасиетті саяхат орталығы қызметін атқарды. Көз ғибадатханасы қолданыста болды, бірақ кішкентай қасиетті орын ретінде, ал Белет Нагар құдайы патшалықтың басты құдайына айналды. Белет Нагар ғибадатханасы анықталған жоқ, бірақ Митанн сарайының астында орналасқан болуы мүмкін. Еблалық құдай Кура да Нагарда құрметтелген, ал монархтар семит құдайы Дагонның Тутулдағы ғибадатханасына барып тұрғандығы куәландырылған. Аққад кезеңінде FS аймағындағы ғибадатхана жануарлар мен даланың қамқоршысы – шумер құдайы Шаканға арналған. Телл-Брак маңызды діни хурриттік орталық болды, ал Белет Нагар ғибадатханасы бүкіл аймақта б.з.д. екінші мыңжылдықтың басына дейін діни маңыздылығын сақтап келді.
Мәдениет
Солтүстік Месопотамия Кеш Халколит / Ерте және орта Солтүстік Урук кезеңінде (б.з.д. 4000–3500 жж.) Оңтүстік Месопотамиядан тәуелсіз дамыды. Бұл кезеңде қасиетті орындарға ерекше мән берілді, олардың ішінде Телл Брактағы Көз ғибадатханасы ең маңыздысы болды. "Көздер" бейнесі орналасқан ғимараттың қабырғалары ағашпен қапталған, ал негізгі бөлмесі ағаш панельдермен жабылған. Ғимаратта ең ерте кездегі жартылай бағаналы қасбет болды, бұл кейінгі кезеңдерде ғибадатханаларға тән белгіге айналды. Солтүстік Уруктың соңында, әсіресе б.з.д. 3200 жылдан кейін Солтүстік Месопотамия толығымен Оңтүстік Урук мәдениетінің ықпалына көшті, бұл Телл Брактың сәулет және басқару жүйесіне әсер етті. Оңтүстіктің ықпалы Көз ғибадатханасының "Соңғы Жемдет Наср" деңгейінде анық көрінеді, онда конус мозаикасы сияқты оңтүстік элементтері кездеседі. Уруктың келуі бейбіт болды, алғашқыда той-думандар аясында тіркелді; сол кездегі сауда келісімдері дәстүрлі түрде той-думандармен бекітілді. ТТ аймағындағы қазба жұмыстары той-думандардың маңызды жергілікті дәстүр екенін көрсетті, себебі екі пеш, көп мөлшерде дәнділер, жануарлардың қаңқалары, күмбезді пеш және мангал табылды. Телл Брактан табылған Уруктың кейінгі кезеңдеріне жататын материалдардың арасында білімді жазушыларға арналған стандартты мәтін ("Стандартты кәсіптер" мәтіні) бар, ол б.з.д. 3-мыңжылдықта Сирия мен Месопотамияның кең аумағында оқытылған стандартты білімнің бір бөлігі болды. Акад патшалығына дейінгі патшалық Эбла қаласында сұранысқа ие болған акробаттарымен танымал болды және жергілікті эблалық ойын-сауықшыларын тәрбиеледі. Патшалықтың "Брак стилі" деп аталатын өзіндік глиптикалық стилі болды, ол оңтүстік мөрлерінен ерекшеленді, жұмсақ дөңгелек пішіндер мен өткір жиектерді пайдаланды. Акад әкімшілігі жергілікті басқару дәстүрлері мен мөрлеу стиліне көп әсер етпеді, ал Акад мөрлері жергілікті үлгілермен қатар болды. Хуриттер өздерінің мөрлерінде Акад стилін қолданды, ал эламдық мөрлер табылды, бұл Иранның батыс жазықтарымен байланысқа түскенін көрсетеді. Телл Брак Митанни мәдениеті туралы маңызды мәліметтер берді, олар күрделі технологияларды қолдана отырып шыны өндірді, нәтижесінде түрлі түсті және әсемделген нысандар жасалды. Бұл жерде Нүзи ыдыстарының үлгілері, сондай-ақ Митанни элементтерімен және сол кезеңдегі халықаралық мотивтермен үйлесетін мөрлер табылды. Нүзи ыдыстарына дейін Брактағы басым керамикалық дәстүр Хабур ыдыстары деп аталды. Нүзи ыдыстары Хабур ыдыстарының кейбір пішіндерін, сондай-ақ оның беткі әшекейлеулерін сақтайды. Хабур ыдыстарының төртінші және соңғы кезеңі (б.з.д. 1500 ж. шамасында) Нүзи ыдыстарымен бірдей кезеңде болды. Екеуі де Бракта біраз уақыт бойы қатар өтті, содан кейін Хабур ыдыстары жоғалып кетті.
Вагондар
Телл Брак пен Набададан табылған мөрлер Акад патшалығына дейінгі кезеңде төрт дөңгелекті арбалар мен соғыс күймелері қолданылғанын көрсетті. FS аймағындағы қазба жұмыстары Акад және Акадтан кейінгі кезеңдерге жататын жылқы мен арбалардың саз үлгілерін ашты. Бұл үлгілер б.з.д. 2350-2000 жылдар аралығында қолданылған арбалардың түрлері туралы мәлімет береді, олардың ішінде төрт дөңгелекті көліктер және екі дөңгелекті екі түрлі көлік бар: біріншісі – бекітілген орындықтары бар арба, екіншісі – жүргізушінің тұрған жері оспен бір деңгейде орналасқан арба. Күймелер Митанни дәуірінде пайда болды, ал Митанниге дейінгі арбаларды күйме деп санауға болмайды, себебі олар кейбір дереккөздерде жаңылыс сипатталған.
Үкімет
Бірінші қалада монументалды ғимараттар сияқты ірі қалалық орталықтарға тән қасиеттері болды және көшбасшылыққа ақсақалдар кіретін, туыстық байланысқа негіделген кеңеспен басқарылған сияқты. Акад патшалығы орталықтандырылмаған, ал провинциялық орталық Набаданы патша өкілімен қатар ақсақалдар кеңесі басқарды. Нагар патшалары өздерінің саяси бақылауын сақтау үшін патшалықтарын үнемі аралап тұруға мәжбүр болды. Алғашқы Акад кезеңінде Нагарды жергілікті шенеуніктер басқарды. Бірақ, Нарам Син сарайының салынуына дейін болған деген орталықтың бақылауы күшейтілді және Акад шенеуніктерінің саны артты. Акадтан кейінгі Нагар қала-мемлекеттік патшалық болды, ол б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында саяси маңыздылығын біртіндеп жоғалтты, себебі сол кезеңге қатысты патшаның бар екенін көрсететін ешқандай дәлел табылмады.