Кіріспе

Иерусалимнің Ескі қаласының төрт дәстүрлі ауданының бірі – Еврей ауданы (הרובע היהודי, HaRova HaYehudi; حارة اليهود, Harat al Yehud) – Иерусалимнің Ескі қаласының төрт дәстүрлі ауданының бірі. Аймақ қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, оңтүстіктегі Сион қақпасынан басталып, батыста Армян ауданы бойымен, солтүстіктегі Тізбек көшесіне дейін созылады және шығыста Батыс қабырғасы мен Храм тауына дейін жетеді. 20-ғасырдың басында ауданда 19 000-ға жуық яхуди тұрған. 1948 жылғы соғыс кезінде Еврей ауданы Иерусалим үшін болған шайқастың бір бөлігі ретінде Араб легионымен күресті, соның салдарынан Хурва синагогы Араб легионерлерімен жарылтылды. 1948 жылдың мамырында Еврей ауданы қарсыластарына берілді; бірқатар яхудилер тұтқынға алынды, ал қалғандары эвакуацияланды. Кейін көпшілік жүйелі түрде ауданды тонап, қиратты. 1967 жылғы Алты күндік соғыста Израиль Шығыс Иерусалимді басып алғаннан кейін, аудан туристік орталық және тұрғын үйлер салу үшін жаңартуға белгіленді. Осы жоба аясында археологиялық қазбалар жүргізілді, олар Бірінші және Екінші храм кезеңдерінен, соның ішінде Израиль мұнарасы, Кең қабырға, Күйдірілген үй және Ирод ауданы, сондай-ақ кейінгі кезеңдердің қалдықтары – Византиялық Кардо және Неа шіркеуі сияқты көптеген жәдігерлер табылды. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, ауданда шамамен 3000 тұрғын және 1500 студент тұрады, көптеген ешивалар мен синагогтар орналасқан, ең танымалдары – бірнеше рет қиратылып, 2010 жылы қайта ашылған Хурва синагогы. Аудан екі тарихи мешітке де орналасқан орын – Сидна Омар мешіті мен Әл Дисси мешіті, екеуі де Алты күндік соғыстан бері жабық.

Екінші ғибадатхана кезеңі

Иерусалим екінші ғибадатхана кезеңінің соңында екі биіктікте орналасқан, ал батыс төбесін Иосиф Флавий «Жоғарғы базар» немесе жай ғана «Жоғарғы қала» деп атаған. Фазаел мұнарасы (қазір Дәуіт мұнарасы деп аталады) да Жоғарғы қалада болған, және бірінші еврей-рим соғысы кезінде Симон Бар-Гиора үшін бекініс қызметін атқарған.

Рим дәуірі

135 жылы Рим императоры Адриан ежелгі Иерусалимнің орнында Aelia Capitolina қаласын салғанда, Оныншы легион қазіргі еврей кварталы орналасқан жерге лагерь құрды. Яһудилердің қираған қалдықтарының үстіне, мысалы, римдік монша сияқты жаңа құрылыстар салынды.

Осман дәуірі

Яһудилер кварталы бастапқыда Батыс қабырғаның оңтүстік-батыс бөлігінде, Моурлар және Копоний қақпаларының жанында орналасқан. Тұрғын үйлердің көп бөлігі мұсылман діни қорларынан тұрған және яһудилерге жалға берілген. Квартал халқы біртекті еврей емес еді, мұндай қағиданы яһуди тұрғындары да, Осман билеушілері де қалаған жоқ және күштеп орындаған да жоқ. Осман дәуірінде кварталдағы үйлердің көпшілігі мұсылман меншік иелерінен жалға алынған. Осы себепті Осман империясының соңғы жылдарында қаланың батыс жағындағы құрылыстар көбейді, себебі қала қабырғасының сыртындағы жерлер жеке меншік (мулк) болып саналды және оларды алу оңайырақ болды. XIX ғасырда Иерусалим тұрғындарының көпшілігі өз қауымдастарының жанында тұруды артық көрсе де, яһудилер кварталында мұсылмандар, ал мұсылман кварталында яһудилер өмір сүрді. Ғасыр соңына қарай көптеген яһудилер яһудилер кварталындағы тығыздықтан туындаған қиындықтарға байланысты мұсылман кварталына көшті. 1857 жылы Голландия және Германия яһудилерінен құралған «Коллель Ход» (коллель – «қоғам» немесе «қауым», ал Ход – Голландия және Германия сөздерінің аббревиатурасы) атты ұйым 1860 және 1890 жылдар аралығында жер учаскесін сатып алып, оған «Батей Махсе» («Мұқтаждарға пана» еврейше) тұрғын үй кешенін салды. Жобаның ең ірі құрылысы – 1871 жылы барон Вильгельм Карл фон Ротшильдтың қаржысымен салынған екі қабатты Ротшильд үйі, «Батей Махсе» алаңының батыс жағында орналасқан. Рашид Халиди есептеуынша, квартал «бастапқыда» «төрт немесе бес акр» (шамамен 16 200 – 20 250 м²) жерді алып жатқан, ал 1948 жылға дейін яһудилерге тиесілі мүлік 20%-дан аспаған.

Британдық мандат кезеңі

1917 жылдың желтоқсанынан 1948 жылдың мамырына дейін Иерусалим қаласының барлық аумағы британдық басқарудағы Палестинаның, 1920 жылдан кейін Мандатты Палестина ретінде танылған, бөлігі болды.

Өмірбаян

1910 және 1948 жылдар аралығында Иерусалимдегі еврейлердің саны 45 мыңнан 100 мыңға дейін өсті, бірақ осы кезеңде Ескі қаланың еврей халқы 16 мыңнан 2 мыңға дейін азайды. Бенни Моррис британдық дипломаттың сөзін келтіре келе, дерлік барлық православие қауымы "араб көршілерімен жақсы қарым-қатынаста болғандығын", Хагананың қатысуына наразы екендігін және "өз үйлерінің сионистік ерліктер үшін құрбандыққа шалынуын қаламайтындығын" айтады. 1948 жылға дейін аудан 4-5 акр жерді құрады, ал еврейлерге тиесілі мүлік оның 20 пайызынан кем болды.

1948 жылғы мамырдағы атысты тоқтату туралы келісім

1948 жылғы 28 сәуірде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қамқоршылық кеңесінің президенті Фрэнсис Сайр еврей агенттігінің Моше Шерток және Жоғарғы араб комитетінің Жамал әл-Хусейни Палестинадағы тиісті қауымдарына мыналарды ұсынуға келісім білдіргенін хабарлады: (а) Ескі қаладағы барлық әскери қимылдар мен зорлық-зомбылық актілерін дереу тоқтату; (б) осыған байланысты атысты тоқтату туралы бұйрықтарды мүмкіндігінше ертерек беру; және (в) Қамқоршылық кеңесіне есеп беретін бейтарап комиссиямен бітімгершілік сақталуын қамтамасыз ету. 3 мамырдағы Қамқоршылық кеңесінің мәжілісінде Сайр күні бұрын атысты тоқтату туралы бұйрық шығарылғанын мәлімдеді. 7 мамырда Жоғарғы комиссар генерал Каннингэм Араб Лигасының өкілдерімен, оның ішінде Лиганың Бас хатшысы Аззам Пашамен кездесіп, егер еврейлер де келіссе, Иерусалимнің барлық аймағын қамтитын атысты тоқтату келісіміне қолдау алды, бұл қолдау сол күні кешкісін Хагананың Иерусалим ауданындағы әскерлеріне атысты тоқтату туралы бұйрық бергеннен кейін алынды.

Ұлыбританияның келуі

Хью Джонстың 1948 жылдың 12 мамыры мен 16 шілдесі аралығындағы күнделігіне сәйкес, 1948 жылдың 13 мамыр күні кешке британдық әскерлер еврей кварталын қорғаған бекіністерінен шығарылды. Хагана күштері британ әскері тастап кеткен орындарды басып алды, ал Жоғары комиссар ертесі күні таңертең Иерусалимді қалдырды. Моррис 90 қорғаушының көп бөлігінің Хаганаға жататынын, британдықтар бекіністерін тастағаннан кейін тағы 100 адам қосылғанын айтады.

Яһудилердің берілуі

1948 жылғы 28 мамырда қорғаушылар қарсылық тастады, ал Мордехай Вайнгартен капитуляциялау шарттарын келісіп бітірді.

Тұрғындарды жер аудару

Иорданиялық қолбасшы жоғарыдағыларына былай деді: "Мың жылдан бері алғаш рет еврейлер ауданында бірде-бір еврей қалмады. Ешбір ғимарат бұзылмаған күйінде қалмады. Бұл еврейлердің мұнда қайта оралуын мүмкін емес етеді".

Хурва мен Тиферет Исраил мәжілісханалары

Автор Симоне Рикканың айтуынша, 1701 жылы салынған Хурва синагогасының қирауына қатысты Израиль, Иордания және Палестина дереккөздері ғимараттың қирауына әкелген оқиғалардың әртүрлі нұсқаларын ұсынады. Израильдік дереккөздер Иордания әскері соғыс тоқтағаннан кейін синагогты әдейілеп қиратты дейді, ал Иордания және Палестина дереккөздері синагогтың қирауын Ескі қалада болған шайқастың тікелей салдары деп көрсетеді. Ватикиотис Иерусалимдегі грек бас консулдығының Константин X. Мавридис жүргізген күнделігін «Палестина соғысы (1948) кезінде кем дегенде алты айға созылған Ескі қаланы бақылау үшін арабтар мен яһудилердің арасындағы күреске куә болған» деп сипаттайды. Күнделікте былай делінген:

Кейін Трансиордания легионына қосылған араб партизандық отряды Ескі қаланың ішіндегі еврей кварталынан яһудилерді тазартатын болды, олар тіпті өз синагогаларын шабуылдар жасау үшін бекініс ретінде пайдаланды. Қаууқжи және Трансиордания армиясы еврей кварталын үздіксіз атқылап тұрды. Алдымен Тиферет Исраэль синагогасы қиратылды, одан кейін 27 мамырда ең танымал және тарихи Хурва синагогасы қирады. Бірақ араб штабы Халықаралық Қызыл Крест арқылы еврей штабына қарулы еврей күштері белгілі бір мерзім ішінде синагогтан шықпаса, оларға шабуыл жасауға мәжбүр болатыны туралы ескертті. Қызыл Крест ресми түрде мәлімдегендей, еврей тарапынан жауап келмегендіктен, арабтар оны бомбалап, қиратты.

Зақымдану және жойылу

Бас раввин Исаак Герцогтың сөзіне қарағанда, ол Тель-Авивте капитуляциядан екі аптадай кейін сөйлеген сөзінде және 1948 жылғы 9 маусымда хабарлағандай, Ескі қаладағы 27 синагогтың 22-сі "өрт пен жарылғыш заттармен қиратылған", капитуляция күнінен бері 500-ден астам түрлі жазбалар мен көптеген ескі еврей қолжазбалары және қасиетті ыдыстар жойылған. Иорданияның келесі он тоғыз жылдық үкімшілігі кезінде еврей кварталының үштен бір бөлігі бұзылған. Бұл үштен бір бөлігінің қиратылуын британдық археолог Кей Праг 1976 жылы Игал Ядин жариялаған әуе суретіне сүйене отырып, күмәндандырды. 1968 жылы Израильдің Иорданияның шағымдарына жауап ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымына жіберген хатында Ескі қаладағы отыз бес "иудей ғибадатханасының" тек біреуі ғана жойылғаны, ал "синагогалар" "қиратылып, тоналып, бұзылып, ішкі жайлары тауық үйлері немесе мал төбелері ретінде пайдаланылған" делінген. 1998 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде сөз сөйлеген Доре Голдтың айтуынша, "58 синагога, оның ішінде 700 жылдық Хурва синагогасы қиратылып, ұлықтаусыздыққа ұшыраған".

Палестиналық босқындар

1948 жылғы соғыстан кейін Қызыл Крест палестиналық босқындарды халқы азайып, ішінара қираған еврей кварталында орналастырды. Бұл БҰҰ-ның Палестина босқындарына жәрдемдесу және жұмыс істеу агенттігі (UNRWA) басқаратын Муаска босқындар лагеріне айналды, онда қазір Израиль аумағындағы 48 елді мекеннен келген босқындар тұрды. Уақыт өте келе лагерьге босқындар емес, кедей адамдар да қоныстанды. Бірақ UNRWA да, Иордания үкіметі де ескі еврей үйлерін бұзудан туындайтын жағымсыз халықаралық реакцияны қаламады.

Израиль мемлекеті

1967 жылғы маусымда Израиль оны басып алған алты күндік соғысқа дейін еврей ауданы Иорданияның билігінде болды. Ескі қаланы басып алғаннан кейінгі бірінші аптада Израиль Муграби ауданын жарып, 135 үйді және уақф меншігіндегі екі мешітті қиратты, 650 араб тұрғынын шығарып тастады, себебі Батыс қабырғасының алдында алаң жасау қажет болды. 1968 жылғы 18 сәуірде Израильдің қаржы министрі Пинхас Сапир Батыс қабырғасынан Армян ауданына дейін, сондай-ақ солтүстіктегі Тарик Баб әл-Силсиладан қаланың оңтүстік қабырғаларына дейінгі 29 акр (116 дунум) жерді иемдену туралы бұйрық шығарды. 700 тас ғимарат иемденуге жатты. Олардың ішінде 105-і 1948 жылға дейін еврейлерге тиесілі болған. Қалғаны 1048 пәтерден және 437 шеберхана мен дүкеннен тұратын палестиналықтардың меншігі еді. "Халыққа қажетті мақсаттарда" жерді алу мақсаты – Израиль еврей қауымы үшін тұрғын үйлер салу болды. Томас Абоудтың «Иерусалим тоқсаны» (Hawliyat al-Quds) журналындағы мақаласына сәйкес, ауданның араб халқы шамамен 1000 адамға жетті, олардың көпшілігі 1949 жылы эвакуацияланған еврей үйлерін иеленген босқындар еді. Көптеген тұрғындар 1967 жылы ауданды қалдырғанмен, кейін Леви Эшкол араб тұрғындарын мәжбүрлеп шығаруға тыйым салғаннан кейін қайтып келді. 1977 жылы билікке келген Менахем Бегин жақсы ниет білдіру ретінде еврей ауданында 25 араб отбасының қалуына рұқсат берді, ал Алты күндік соғыс кезінде қашпаған қалған отбасыларға эвакуация үшін өтемақы ұсынылды, бірақ көпшілігі бас тартты. Сонымен қатар, көптеген ірі білім беру мекемелері орналасты. 1967 жылдан кейін бірден 6000-ға жуық араб еврей ауданынан шығарылды, сондай-ақ олардың дамуымен айналысатын жеке компаниялардың палестиналықтарды иемденген жерлерден шеттетуі басталды, себебі олар еврей емес еді. Бұл 1978 жылы Жоғарғы Сот Мохаммед Буркан ісі бойынша шешім қабылдағанда заңды прецедентке айналды. Сот Буркан үйінің иесі болғанымен, еврей халқы үшін "ерекше тарихи маңызы" бар болғандықтан, ол қайтып орала алмайды деп шешті.

Елді мекендеу кезеңдері; қазба жұмыстары

Қазіргі заманғы еврей ауданы орналасқан жер – тарихи Ескі қаланың батыс төбесі. Бұл жер ортағасырлық қабырғалы қаланың құрамына екі рет кірген: біріншісі – Езекия патшаның шамамен б.з.д. 700 жылғы билігінен басталып, Навуходоносордың б.з.д. 586 жылы қиратуына дейінгі аралықта, екіншісі – Хасмоней кезеңінен Римнің б.з. 70 жылы қиратуына дейін. 1967 жылдан кейін, ауданды қайта жараңдау алдында, Еврей университетінің археологы Нахман Авигадтың жетекшілігімен жартылай қазба жұмыстары жүргізіліп, оның нәтижелері құжатталды. Б.з.д. 8 ғасырдың соңында табылған бекіністің тағы бір бөлігі Нехемия кітабында сипатталғандай, Иерусалимді б.з.д. 701 жылғы Ассирия қоршауынан қорғау үшін салынғандықтан "кең қабырға" деп аталды.

Екінші ғибадатхана кезеңі

Екінші храм кезеңінен Авигад Ирод дәуірінен сарай үйін қазды, бұл бас діни қызметкер Аннастың резиденциясы болуы мүмкін. Оның жанында археологтар ғибадатхана менорасының бейнесін тапты, ол ғибадатханада тұрған кезде жасалған және сыланған қабырғаға ойылған.

Рим дәуірі

2010 жылы израильдік археологтар римнің "Fretensis" оныншы легионы салған бассейнді қазды. Қазба жұмыстары барысында бассейнге кететін баспалдақтар, ақ мозаика еден және рим бөлімінің аты мөрленген жүздеген терракота черепица табылды, бұл бассейннің үсті жабылған екенін көрсетеді. Бұл мыңдаған әскерлер шомылған үлкен кешеннің бөлігі болуы мүмкін және рим қаласы бұрын ойлағаннан гөрі үлкен болғанын көрсетеді.

Византия дәуірі

Авигадтың қазбалары Византиялық Неа шіркеуінің қиратыларын да тапты, ол Византияның оңтүстік бөлігіндегі кардо максимус бойында тұрды. Кардо максимус – екі жағында 5 метрлік тротуарлармен шектелген, 12,5 метр ені бар кең көше, ал оның бойында дүкендер орналасқан. Бұл көше солтүстікке қарай Константинийдің Қайта тірілу шіркеуіне дейін созылды.

Ерте мұсылман (аббасид) кезеңі

2010 жылы еврей кварталында қазылып алынған арабша жазу 910 жылға дейін соққан кезеңде жасалған және Аббасид халифасының Иерусалимдегі меншікті жерді табыс етуін еске алады.