Кіріспе

Нью-Гэмпширді бейнелейтін XIX ғасырдағы өнер, АҚШ-тың White Mountain өнері – XIX ғасырда Нью-Гэмпширдің White Mountains аймағының пейзаждық көріністерін суреттеген төрт жүзден астам суретшінің туындылары. XIX ғасырдың басында суретшілер Нью-Гэмпширдің Ақ тауларына эскиздер салу мен сурет салу үшін барысты. Алғашқы суретшілердің көпшілігі 1826 жылы Уилли отбасының басына келген қайғылы оқиғаға, яғни тоғыз адамның таудан сығылып құлаған топырақ астында қалуына байланысты осы аймаққа қызығушылық танытты. Бұл ерте туындылар таудың қаһары мен жабайы табиғатын бейнеледі. Доктор Роберт Макграт Томас Коулдың (1801–1848) «Уилли отбасын жойған көшкіннің алыстан көрінісі» атты суретін былай сипаттайды: «Сынық бұталар мен шашыраңқы тастар, сондай-ақ, дауылдың жақындап келуі, осы жердің жабайылығын көрсетеді, ал қараңғылық пен құдіретсіздік сезімін тудырады». Бұл суреттер америкалықтардың, әсіресе Солтүстік-Шығыстағы ірі қалалардың тұрғындарының қиялын оятып, оларды Ақ тауларды өз көздерімен көруге шақырды. Олардан кейін қонақүй иелері, жазушылар, ғалымдар және тағы да көптеген суретшілер келді. Ақ таулар Жаңа Англия штаттарынан және одан тыс аймақтардан келген туристер үшін танымал орынға айналды. Аймаққа көлік инфрақұрылымы жақсарды, қонақүйлер, ал кейіннен әртістердің де тұрақты түрде жүретін сәнді курорттық қонақүйлер салынды. Бенджамин Шампни (1817–1907), алғашқы суретшілердің бірі, Конвей аңғарының танымалдылығын арттырды. Басқа суретшілер Франкония аймағын артық көрді, ал тағы бірі Горхам, Шелберн және солтүстік аймақтарына барысты. Бұл суретшілердің барлығы Ақ таулардағы ұқсас көріністерді суреттегенімен, әр суретшінің өзіндік ерекше стильмен сипатталатын жеке өнері болды. Алайда, Гудзон мектебінің дәстүріндегі бұл пейзаждардың суреттері ақырында халықтың қызығушылығынан тыс қалды және ғасырдың басына қарай Ақ тау өнерінің дәуірі аяқталды.

Уилли трагедиясы

1826 жылғы 28 тамызда Ақ таулардағы кұйылған жаңбырлар Вилли тауында балшық сығаққа себеп болды. Уилли отбасы, бес баласымен бірге, Уилли және Вебстер таулары арасындағы Ақ таулардың өткелі Кроуфорд Ночтағы шағын үйде тұрды. Олар үйлерін екі жалдамалы адамның көмегімен лавинадан құтқару үшін эвакуациялады, бірақ жеті Уилли мен екі жалдамалы адам көшкіннің астында қаза тапты. Уилли үйі бұзылмай қалды. Құтқарушылар үйдің ішіндегі үстелде ашық Киелі кітапты тапты, бұл отбасының асығыс түрде шегінгенін көрсетеді. Уилли трагедиясы туралы жаңалық елге тез тарады. Келесі жылдары бұл оқиға әдебиетте, суреттерде, жергілікті тарихтарда, ғылыми журналдарда және картиналарда бейнеленді. Мысалы, Томас Хиллдің (1829–1908) салған «Кроуфорд Ноч» картинасы, көшкіннен бұрынғы Уилли трагедиясының орны. Вилли апаты американдық пейзажға және Ақ таулардың қатал жабайы табиғатына жаңа назар аударуға мүмкіндік берді. Бұл тартымдылық – трагедия мен бағынып берілмеген табиғат – Нью-Гэмпширдің Ақ тауларында сурет салған алғашқы суретшілер үшін зор күш болды. Томас Коул (1801–1848) 1828 жылғы 6 қазандағы күнделік жазбасында: «Уилли үйінің орны, қараңғы шөлдегі кішкентай жасыл кеңістігі, бүкіл отбасы тас пен топырақ астында қалған сол қорқынышты түнді есте сақтады» деп жазды. Бұл оқиға 1835 жылы Натаниел Хоторнның «Амбициялық қонақ» атты әңгімесіне негіз болды.

Ертедегі суретшілер

1827 жылы Ақ тауларда сурет салған алғашқы суретшілердің бірі Томас Коул болды, ол кейіннен Гудзон өзені мектебі деп аталатын сурет салу стилінің негізін қалаушы. Коулдың 1839 жылғы «Ақ таулардың ойысы деп аталатын асудың көрінісі» туындысы, XIX ғасырдың басындағы Ақ тау өнерінің ең жақсы және көрнекті үлгісі саналады. Кэтрин Кэмпбелл «Нью-Гэмпширдің көріктері» анықтамалығында: «Ақ таулардың ойысы – Ақ тау кескіндемесінің даусыз шедеврлерінің бірі» деп жазған. Альван Фишер (1792–1863) және Томас Доути (1793–1856) – тағы екі ерте Ақ тау суретшісі. Бұл суретшілердің ерте туындыларында әсерлі пейзаждар мен табиғатқа қарағанда адамның салыстырмалы маңызсыздығы бейнеленген. «Фишердің [The Notch] суретіндегі күйбең көрініс таулардың күшін және адамның тыраныш әрекеттерін де көрсетеді». Бұл суреттер Ақ таулар танымал емес дала болған кезде аймақты насияттауға көмектесті. 1830 жылдардан бастап Гудзон өзені мектебінің пейзаж суретшілері «Американы және американдық болу дегенді анықтауға ұмтылды. Сол кездегі суретшілер өздерін христиандық шындықтар мен демократиялық идеалдарды көрсететін құжаттар жасайтын ғалымдар деп санады». 1851 жылы Джон Фредерик Кенсетт (1816–1872) Вашингтон тауының үлкен полотносын жасады, ол Ақ тау өнерінің ең жақсы және көрнекті кезеңінің туындысы болды. Джонатан Л. Коэн атындағы Америка өнері кураторы Барбара Дж. МакАдам Дартмут колледжінің Худ мұражайында: «Джон Фредерик Кенсет алғаш рет монументалды пейзажы арқылы бұл көріністі танымал етті, Конвей аңғарынан Вашингтон тауы. Кенсеттің суреті ХІХ ғасырдың ортасында Ақ таулардың және әсіресе Солтүстік Конвейдің көріктілігін жарнамалаудың ең тиімді құралы болды». Америка өнер одағы сатып алған Конвей аңғарынан Вашингтон тауы гравюрашы Джеймс Смилли (1833–1909) арқылы басылып, ел бойынша 13 000-нан астам өнер одағының жазылушыларына таратылды. Көптеген суретшілер осы көріністің көшірмелерін баспадан салса, Currier and Ives 1860 жылы осы көріністің литографиясын жариялады. Бостонның Ақ тауларға жақын орналасуына байланысты, сол қаладан келген суретшілер Ақ таулардың көрінісін бейнелеуде басымдыққа ие болды. 1838 жылы Бенджамин Шампниден бастап, 19 ғасыр бойы оның достары мен суретші әріптестері тауларға саяхат жасады. 1854 жылы бұл суретшілер, оның ішінде Фрэнсис Сет Фрост (1825–1902), Альфред Т. Ордвей (1821–1897), Самуэль Ланкастер Джерри (1813–1891) және Самуэль В. Григгс (1827–1898) Бостон өнер клубының негізін қалаушы мүшелері болды, ол көп жылдар бойы Ақ тау суреттерін тамашалауға арналған орынға айналды.

Өңірге саяхат

Алғашқы кезде Ақ тауларға көлікпен саяхаттау көп уақыт алатын. Теміржол пайда болмас бұрын, Портлендтен (Мэн штаты) Конвейге (Нью-Гэмпшир штаты) дейінгі 80 шақырымдық қашықтықты кешіп өтуге бір күн керек болатын. 1851 жылы Сент-Лоуренс және Атлантик темір жолы Портлендтен Горхамға дейінгі жолын аяқтағаннан кейін, туристер мен суретшілер Ақ тауларға салыстырмалы түрде жайлы саяхаттай алды және Вашингтон тауы мен Глен үйіне 13 шақырым (8 миль) қашықтықта болды. Солтүстік Конвейге теміржол желілері 1870-ші жылдардың басына дейін толыққан жоқ болғанымен, аймақтағы мейманхана иесі Сэмюэл Томпсон Конвейден Солтүстік Конвейге, содан кейін Пинкхэм Ночқа дейін көлік қызметін ұйымдастырды. Томпсон сонымен қатар аймақты жарнамалау мақсатында суретшілерді Солтүстік Конвейге шақыруға күш салды. 1850-ші жылдардың басында Томпсон жас суретші Бенджамин Шампниді Солтүстік Конвейге баруға көндірді.

Бенджамин Шампни және Солтүстік Конвейдің қызығы

Нью-Гэмпшир штатының тумасы Бенджамин Шампни 1838 жылы жазғы саяхаты барысында алғаш рет Ақ тауларға келді. 19 ғасырдың екінші жартысында дамыған суретші болған Шампнидің стиліне Гудзон мектебінің ықпалы тиді, бірақ ол өзінің ерекше стильін қалыптастырды. Доктор Дональд Д. Киес былай деді: «Шампни көркемдік маңызды өзгерістерге куә болды, бірақ оның өнері жастық шағындағы романтиктердің дәстүрінде берік қалды». 1853 жылы Шампни Солтүстік Конвейде үй сатып алып, қалған өмірін үлкен Конвей аймағында сурет салумен өткізді. Ол аймаққа басқа суретшілерді тартты және студиясын олармен қатар туристерге де ашты. Шампни 1900 жылғы өмірбаянында былай деп жазды: «Менің студиямда еліміздің түкпір-түкпірінен және тіпті шетелдерден келген көптеген білімді адамдар болды, мен олармен идея алмасып, көп нәрсе үйрендім және ләззат алдым». Ол сондай-ақ Солтүстік Конвейдің танымалдылығын былай сипаттады: «Осылайша, жыл сайын Солтүстік Конвейге жаңа келушілер келді, оның тартымдылығы туралы хабар тарады, 1853 және 1854 жылдары Сако өзенінің жағалары мен шалғылары үлкен саны ақ шатырлармен толып кетті». Шампнидің аймақты насихаттауының арқасында, суретшілер жазда Солтүстік Конвейге сурет салу үшін келді. Аймақ plein air суретшілерімен толы болды. 1855 жылға қарай Солтүстік Конвей «пейзаж суретшілерінің сүйікті аңғарына» айналды. Сурет салу маусымында мұнда әрқашан оннан астам суретші болып, қай бағытқа қарасаңыз да, күнде жарқырап тұрған ақ шатырларын көруге болады, – деп Шампнидің сөздерін қайталады. 1850 жылдары Солтүстік Конвей Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы суретшілер колониясы болды. Уинслоу Гомер (1836–1910) осы суретшілерді 1868 жылы салған «Ақ тауларда сурет салатын суретшілер» атты картинасында бейнеледі.

Кейінгі суретшілер

XIX ғасырда Ақ таулардың көріністерін салған төрт жүзден астам суретші белгілі. Олар Бостон, Мэн, Пенсильвания және Нью-Йорк аймақтарынан келген. Гудзон мектебінің көптеген суретшілері Нью-Йорк қаласында студияларын сақтап тұрғанда Ақ тауларда жұмыс істеді, олардың ішінде Санфорд Робинсон Гиффорд (1823–1880) және Джаспер Фрэнсис Кропси (1823–1900) сияқты белгілі суретшілер де болды. Көптеген суретшілер жазда Ақ тауларға келіп, ал қыста өздерінің қалалық студияларына немесе кейде Флорида сияқты жылы аймақтарға оралатын. Сондықтан қысқы көріністерді бейнелейтін суреттер сирек кездеседі. Шампни, Эдвард Хилл (1843–1923) және Эдвардтың інісі Томас Хилл сияқты бірнеше суретшілер кейде осы сирек қысқы көріністерді суретке түсіретін. Осы мақалада суреттері келтірілген екі қысқы сурет мысалы – Томас Хиллдің «Лафайет тауы қыста» және Бенджамин Шампнидің «Солтүстік Конвейден Моат тауы». Фрэнк Генри Шапли (1842–1906) Джексон қаласында тұрды және жаз бен қысқы Нью-Гэмпшир көріністерін салумен белгілі болды. Ғсырдың ортасына қарай кейінгі суретшілер бұрынғы суретшілердің идеалистік стильдерінен таулардың шынайы бейнесіне көшті. Доктор Дональд Д. Кейс жазғандай, «осы кезеңнің [1840 және 1850 жылдар] эстетикасы да өзгерді, сұлулыққа қарағанда шындыққа, яғни «реализмге» көбірек мән берілді». Туристер бұл шынайы бейнелерді фотосурет өнері пайда болғанға дейінгі кезеңде саяхаттарының естеліктері ретінде іздейтін. Осы суреттердің қаншалықты шынайы болғанын көрсету үшін Джордж Альберт Фросттың (1843–1907) 1883 жылы салған Франкония Ноч суретін 2004 жылғы осы аймақтың фотосуретімен салыстыратын композиттік суретті қараңыз.

Үлкен курорттық қонақ үйлер

1860 жылдары аймақта көптеген курорттық қонақ үйлер салынды және Бостон, Нью-Йорк және Филадельфия қалаларының бай тұрғындары үшін маңызды жазғы демалыс орнына айналды. 1865 жылға қарай, Ақ тауларға саяхат "қонақ үйлер мен пансионаттардың барлық мүмкіндіктерін толығымен пайдаланды". 19 ғасырдың соңғы жартысында көптеген суретшілер осы сәнді қонақ үйлердің бірінде тұрып, "қонақ суретшілер" ретінде танымал болды. Бұл әрекет суретші де, қонақ үй де үшін пайдалы болды. Суретшілер өз студияларына қонақтарды шақырып, туындыларын көрсетті. Қонақтар Ақ тауларды еске алу үшін түпнұсқа жұмыстарды сатып алып үйлеріне алып кетті. Ал қонақ үй қонақтарды ұзақ уақытқа қызықтыру үшін қосымша мүмкіндік алды. Белгілі екі "қонақ суретші" - Эдвард Хилл және Фрэнк Генри Шапли еді. Хилл 1877 жылдан 1892 жылға дейін Франкония Ночтағы "Профиль Хаусы"нда он бес жыл жұмыс істеді, сондай-ақ "Уомбек" қонақ үйінде және "Глен Хаусы"нда қысқа мерзімге тұрды. Фрэнк Шапли 1877 жылдан 1893 жылға дейін он алты жыл бойы Кроуфорд Ночтағы "Кроуфорд Хаусы"нда "қонақ суретші" болды.

Солтүстік Конвейде, Франконияда және солтүстікке қарай жұмыс істеу

Солтүстік Конвей, өңірдің оңтүстік Вашингтон тауының аңғарындағы ерекше орналасуының арқасында, көптеген суретшілердің жиналатын орны болды. Суретші Ашер Б. Дюран (1796–1886) 1855 жылы «The Crayon» журналына жазған хатында Солтүстік Конвейдің тартымдылығын былай сипаттады: көріктің басты белгісі – Вашингтон тауы, өзінің барлық сұлулығымен көтеріледі, ал оның замандастары Адамс, Джефферсон, Монро солтүстікке қарай көріністің шегін белгілейді. Екі жағынан да төменгі таулар мен тік жарлар еңістен немесе тікелей Сако өзенінің жағалауына дейін түседі, ол оңтүстікке қарай шақырымдарға созылып, түрлі жасыл далалар мен шалғындарға толы, әсем пішіндес және терең жасыл ағаштармен араласады, барлық жасыл түстер үйлесімді араласатын жер. Солтүстік Конвейдегі Вашингтон тауының көрінісін тамашалау және сурет салуға ең қолайлы орын – Сансет Хилл болды. Осы көріністің ерекшелігі ретінде 1858 жылы Шампни Сансет Хиллден Вашингтон тауының суретін салды, ол өзінің үйі мен ауласына, содан кейін Солтүстік Конвейдің Интервалына қарайды. Солтүстік Конвей басқа да жиі суреттелген көріністерге қолайлы орын болды – Моат тауы, Кирсардж Солтүстік және Чокоруа тауы. Солтүстік Конвей Ақ таулардың үш ойысының екеуіне де жақын болды: Пинкхэм ойысы және Кроуфорд ойысы. Көптеген суретшілер үшінші ойысқа, Франкония ойысына, сурет салу үшін саяхат жасады. Франкония суретшілері мен Солтүстік Конвей суретшілері арасында бәсекелестік пайда болды. Әрбір тарап өз орналасқан жері таулардың ең әдемі көрінісін ұсынады деп сенді. Франконияны артық көретіндер 1857 жылы Солтүстік Конвейге туристердің көптеп келгенін айтты. Барбара МакАдам «Төбелерден дұрыс қашықтықта» атты эссесінде былай деді: «Туристердің сұранысының өсуіне байланысты теміржол желілері кеңейтіліп, жаңа қонақ үйлер салынды. Осы процесте суретшілерді Солтүстік Конвейге тартқан қасиеттер қауіпке ұшырады». 1855 жылы Батыс Камптоннан хат жазған Дэниел Хантингтон (1816–1906) Франкония аймағының пейзаж суретшісі үшін тартымдылығын сипаттады. Мен оны пейзажты зерттеу үшін өте қолайлы және ыңғайлы жер деп санаймын. Аңғардан иіріліп өтетін Пемигвасет өзені, Конвей маңындағы Сако өзеніне ұқсайды. Оның жағалары көбінесе құмнан тұрады, кейде жартастардың бұзылған бөліктерімен араласады. Франкония аймағында суретшілер Лафайет тауы, Франкония ойысы, Бүркіт жартасы және Нью-Гэмпширдің әйгілі символы – Таудың қариясы суреттерін жасады. Эдвард Хилл, Джордж Макконнелл және Сэмюэл Ланкастер Джерридің барлығы «Қарлы қария» тақырыбында суреттер салды. Президенттік қатардан солтүстікке қарай жұмыс істейтін суретшілердің саны азайды. Олар Шелберн, Горхам және Джефферсон қалаларының көпке танылмаған көріністерін суреттеді. Бұл жерлер Горхам мен Франкониядан пойыз немесе автобус маршруттары бойында стратегиялық тұрғыдан орналасқан. Жоғарыда суреттелген Солтүстік Президенттік сарайлар – Президенттік қатардың солтүстіктен салынған суретінің бір мысалы.

Суретшілердің ерекшеліктері

Әр Ақ тау суретшісінің өз шығармаларын басқа суретшілердің туындыларынан ерекшелейтін нақты белгілері болған. Бұл белгілер кейде суретшінің қолтаңбасынан да анық көрінетін, оның ерекшелігін көрсететін. Бенджамин Шампни су суреттерін салуда шеберлік танытқан және жылы күзгі түстермен танымал. Уильям Ф. Паскелл (1866–1951) кейінгі стилінде кең жүзікті щеткалар мен жарқын түстерді қолданып, импрессионистік әсер тудырған. Джордж Макконнелл (1852–1929) картиналарының жұмсақ пастельді түстермен боялғандығымен белгілі болған. Эдвард Хилл суреттің басты нәрсесін көрсету үшін ағаштарды күмбездей бейнелейтін, осы әдіс туындыларына жақындық пен уақытша жалғыздық сезімін сыйлаған. Сэмюэл Ланкастер Джерридің (1813–1891) көптеген жұмыстарында иттер, атқа мінген адамдар, қызыл киім киген әйелдер мен ерлер бейнеленген. Фрэнсис Сет Фрост (1825–1902) кішкентай тұлғалар, жұмсақ бұлттар және сопақ пішін қолданған. Альфред Томпсон Бричер (1837–1908) тыныш, сары суларымен танымал. Джон Уайт Аллен Скотт (1815–1907) аспанда жылдам өтетін дауыл бұлттарын жиі суреттеген. Фрэнк Генри Шаплидің өзіне тән қарапайым стилі болған және суреттерінде бірнеше рет бірдей "құралдарды" пайдаланған. Ол үйдің немесе амбардың ішіндегі есік немесе терезе арқылы көрінетін пейзаждарды салуымен белгілі. Бөлмеде баспалдақпен тірелген орындық, мысық, себет, сабан шапқыш, шүмек немесе биік сағат сияқты заттар кездесетін. Осы суретшілердің ерекшеліктері төмендегі суреттер галереясында көрсетілген.

Бір дәуірдің соңы

Бұл суретшілер салған көріністер Американың, әсіресе Жаңа Англия халқы үшін мәдени нышандарға айналды. Туристер Ақ таулардың суреттерін үйлеріне алып кеткен соң, олар ел бойынша кеңінен тарады. Бүгінде мұндай суреттер Калифорнияға дейін табылған. 19 ғасырдың соңына қарай Вашингтон тауы сияқты пейзаждар жұртшылықтың қызығушылығын жоғалтты. Роки таулары сияқты жаңа бейнелер Ақ тауларға деген қызығушылықты ығыстырды. Сонымен қатар, Гудзон өзені стиліндегі пейзаждар «жаңа көркемдік идеялармен және аймақта және бүкіл елде қарқынды жүріп жатқан әлеуметтік және технологиялық өзгерістермен ығыстырылды». 19 ғасырдың соңында осы факторлар мен фотосурет өнерінің пайда болуы Ақ таулар пейзаждарының біртіндеп төмендеуіне алып келді. Дегенмен, осы суреттердің көптеген үлгілері жеке коллекцияларда да, мемлекеттік мекемелерде де сақтаулы. Осы суреттердің кейбіреулерін Нью-Гэмпширде Конкордтағы Нью-Гэмпшир тарихи қоғамында, Манчестердегі Керриер өнер мұражайында және Ганновердегі Худ өнер мұражайында көруге болады.