Кіріспе

Қақпашы мемлекет ұғымын тарихшы Фредерик Купер "Африка 1940 жылдан бері: қазіргі заманның өткені" кітабында кеңінен таныстырды. Бұл термин Африка мемлекеттерін сипаттау үшін қолданылады, олардың басты міндеті – ішкі саяси тұрақсыздықты сыртқы ықпалдардың әсерімен теңгерлеу болып табылады.

Тұжырымдама

Купер өзінің аргументі "білім алудан гөрі талқылауды қоздыру мақсатында болған" және "барлық екі сөздік сипаттама сияқты, 'қақпашы мемлекет' өзі түсіндірме беруден гөрі, қоздыратын сұрақтарымен пайдалы" деп мәлімдеді. Купердің сөзіне қарағанда, Африка үкіметтері ерекше саяси-экономикалық дисфункциядан зардап шегеді, ол белгілі бір тарихи тізбекке байланысты. Ол нақты айтады: "Африка жүйелі түрде жаулап алынды, бірақ осылай жүйелі түрде басқарылмады" (2002: 196–197) және осы себепті "колониялық мемлекеттер қақпашы мемлекеттер болды" (сонда: 5), олардың "ішкі жаққа қарай өз билігін кеңейтуде және адамдардың құрметіне ие болуда қиындықтары болды" (сонда: 156), бірақ "ұлттық және әлемдік экономикалардың байланыс нүктесін" (сонда: 141) бақылай алды. Колониялық державалар Африкадан ресурстарды (мысалы, табиғи ресурстар, еңбек күші) алуға тырысты, нәтижесінде аумақтарда саяси негіз шектеулі болды. Соңында, колониялық режимдердің билігі метрополияның жоғары әскери күштеріне тәуелді болды, олар ұйымдасқан қарсылықты оңай жеңе алды, бірақ билікті қалыпты жағдайға келтіре алмады және заңдылыққа қол жеткізе алмады (сонда: 157). Африка тарихының барысында колониялық басшыларды жергілікті африкалық басшылармен алмастыру сайлаушылардың қолдауын немесе тұрақтылығын арттыруға көмектеспеді. Сондықтан әрбір колонияның өмір сүруі әлі де сыртқы ресурстар мен қолдауға, қалыптасқан мемлекеттердегідей ішкі факторларға емес, тәуелді болды. Ішкі бақылаудың әлсіздігіне байланысты, бұл сыртқы тәуелділік "қақпаны күзетуге" бағытталған сыртқы бағдарды тудырды: қақпашылар кірістерінің көп бөлігін импорт пен экспортқа салынатын салықтардан, кіру-шығу визаларын бақылаудан, шетелдік көмекті бөлуден, валютаның кіруіне немесе шығуына шешім қабылдаудан және кәсіпкерлік қызметпен айналысуға рұқсат беретін лицензиялар беруден алды (2002: 5, 97, 157). Купердің сөзіне сүйенсек, колониялық "мұрагер мемлекеттер" бұрынғы билеушілерінен қақпаны күзетушінің рөлін мұра етті. Бірақ тәуелсіздік қақпаны күзетудің жағымсыз салдарларын күшейтті, себебі бұрын қақпаны кім бақылайтыны түсінікті болған (одан алынған билік пен байлықпен бірге), ал отарлықтан кейінгі кезеңде тәртіпті орнату үшін сыртқы әскери күш болмады. Сонымен қатар, колониялық державалардан айырмашылығы (кем дегенде 1940 жылдан кейінгі "дамиту дәуіріне" дейін), африкалық билеушілер экономика мен қоғамды кең ауқымды түрлендіруге әсер ету үшін өз билігін ішкі деңгейде орнатуды қалады. Сонымен қатар, қақпаны бақылау "бір немесе екі нәрсе" (сонда: 159) немесе нөлдік жиынтық ойын болғандықтан, бақылаудың мүддесі өте жоғары болды, өйткені жеңімпаздар өз билігін нығайту үшін пайдалана алатын ресурстарды бақылауға алды. Нәтижесінде, тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай қақпаны бақылау үшін қызу бәсекелестік туындады, бұл Африкада тәуелсіздік алғаннан кейін орын алған ұжымдық ақылға сыймайтын саяси тұрақсыздыққа әкелді, мысалы, төңкеріс пен қарсы төңкеріс циклдарымен дәлелденді.

Тұжырымдаманың тарихы

Тұжырымдаманың толырақ тарихын Ахарон деГрасси жазбаға алған. Купер бұл терминді алғаш рет 1992 жылғы мамыр айында қолданды. Купер "қақпа күзетшісі" терминінің басқа да айтылуларын, әсіресе 1989 жылы француз тілінде және 1993 жылы ағылшын тілінде жарық көрген, "Африкадағы мемлекет" атты әсерлі кітапты пайдаланады. Кітапта былай делінген: "1970-ші жылдарда Нигерияда генерал Обасанжо жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкерлердің халықаралық орта және ұлттық нарық арасындағы делдалдық рөлін сипаттау үшін "қақпа күзетшісі" терминін танымал етті". Байарт бұл терминді Гавин Уильямс пен Тереза Тернердің 1978 жылғы Нигерия туралы жазған тарауынан алған.

Сын-пікірлер

Бұл тұжырымдама түрлі сынға ұшырады. Бұл ұғым нақты географиялық талдаудың орнына кеңістіктік метафораға негізделген. Ол төрт күмәндік тудыратын болжамға сүйенеді: "салық салу фискалды және тікелей емес, ауылдық аймақтар – қалдық, инфрақұрылым – тар және өзгермейтін, ал инфрақұрылымға қарсы наразылық – ең маңызды". Купер өзінің негізгі талабы – "мемлекеттік кірістерге қатысты тарифтердің басқа салық түрлерінен артықшылығы" туралы нақты, толыққанды статистикалық дәлелдер келтірмейді. Отарлық кезеңнің кейбір елдері үшін басқа зерттеулерден алынған статистика бұл мәлімдемені жоққа шығарады.