Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қақпашы мемлекет ұғымын тарихшы Фредерик Купер "Африка 1940 жылдан бері: қазіргі заманның өткені" кітабында кеңінен таныстырды. Бұл термин Африка мемлекеттерін сипаттау үшін қолданылады, олардың басты міндеті – ішкі саяси тұрақсыздықты сыртқы ықпалдардың әсерімен теңгерлеу болып табылады.
The concept of a gatekeeper state was popularized by Historian Frederick Cooper in his book Africa Since 1940: The Past of the Present. It is used to describe African nations whose main function is balancing the instability of internal political control against the influence of external factors.
Тұжырымдама
Купер өзінің аргументі "білім алудан гөрі талқылауды қоздыру мақсатында болған" және "барлық екі сөздік сипаттама сияқты, 'қақпашы мемлекет' өзі түсіндірме беруден гөрі, қоздыратын сұрақтарымен пайдалы" деп мәлімдеді. Купердің сөзіне қарағанда, Африка үкіметтері ерекше саяси-экономикалық дисфункциядан зардап шегеді, ол белгілі бір тарихи тізбекке байланысты. Ол нақты айтады: "Африка жүйелі түрде жаулап алынды, бірақ осылай жүйелі түрде басқарылмады" (2002: 196–197) және осы себепті "колониялық мемлекеттер қақпашы мемлекеттер болды" (сонда: 5), олардың "ішкі жаққа қарай өз билігін кеңейтуде және адамдардың құрметіне ие болуда қиындықтары болды" (сонда: 156), бірақ "ұлттық және әлемдік экономикалардың байланыс нүктесін" (сонда: 141) бақылай алды. Колониялық державалар Африкадан ресурстарды (мысалы, табиғи ресурстар, еңбек күші) алуға тырысты, нәтижесінде аумақтарда саяси негіз шектеулі болды. Соңында, колониялық режимдердің билігі метрополияның жоғары әскери күштеріне тәуелді болды, олар ұйымдасқан қарсылықты оңай жеңе алды, бірақ билікті қалыпты жағдайға келтіре алмады және заңдылыққа қол жеткізе алмады (сонда: 157). Африка тарихының барысында колониялық басшыларды жергілікті африкалық басшылармен алмастыру сайлаушылардың қолдауын немесе тұрақтылығын арттыруға көмектеспеді. Сондықтан әрбір колонияның өмір сүруі әлі де сыртқы ресурстар мен қолдауға, қалыптасқан мемлекеттердегідей ішкі факторларға емес, тәуелді болды. Ішкі бақылаудың әлсіздігіне байланысты, бұл сыртқы тәуелділік "қақпаны күзетуге" бағытталған сыртқы бағдарды тудырды: қақпашылар кірістерінің көп бөлігін импорт пен экспортқа салынатын салықтардан, кіру-шығу визаларын бақылаудан, шетелдік көмекті бөлуден, валютаның кіруіне немесе шығуына шешім қабылдаудан және кәсіпкерлік қызметпен айналысуға рұқсат беретін лицензиялар беруден алды (2002: 5, 97, 157). Купердің сөзіне сүйенсек, колониялық "мұрагер мемлекеттер" бұрынғы билеушілерінен қақпаны күзетушінің рөлін мұра етті. Бірақ тәуелсіздік қақпаны күзетудің жағымсыз салдарларын күшейтті, себебі бұрын қақпаны кім бақылайтыны түсінікті болған (одан алынған билік пен байлықпен бірге), ал отарлықтан кейінгі кезеңде тәртіпті орнату үшін сыртқы әскери күш болмады. Сонымен қатар, колониялық державалардан айырмашылығы (кем дегенде 1940 жылдан кейінгі "дамиту дәуіріне" дейін), африкалық билеушілер экономика мен қоғамды кең ауқымды түрлендіруге әсер ету үшін өз билігін ішкі деңгейде орнатуды қалады. Сонымен қатар, қақпаны бақылау "бір немесе екі нәрсе" (сонда: 159) немесе нөлдік жиынтық ойын болғандықтан, бақылаудың мүддесі өте жоғары болды, өйткені жеңімпаздар өз билігін нығайту үшін пайдалана алатын ресурстарды бақылауға алды. Нәтижесінде, тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай қақпаны бақылау үшін қызу бәсекелестік туындады, бұл Африкада тәуелсіздік алғаннан кейін орын алған ұжымдық ақылға сыймайтын саяси тұрақсыздыққа әкелді, мысалы, төңкеріс пен қарсы төңкеріс циклдарымен дәлелденді.
Cooper stated that his argument "intended more to provoke discussion than to be learned," and that, "like all two word descriptions, ‘gatekeeper state’ is more useful for questions it suggests than for supplying an explanation in itself." According to Cooper, African governments suffer from a peculiar politico economic dysfunction that derives from a particular historical sequence. Specifically, he contends "Africa was systematically conquered but not so systematically ruled" (2002: 196–197) and hence "colonial states had been gate keeper states" (ibid. : 5) which had "trouble extending their power and their command of people’s respect inward" (ibid. : 156) but could control "the interface of national and world economies" (ibid. : 141). Colonial powers mainly sought to extract resources from Africa (e. g. natural resources, labor) which resulted in limited political foundation in territories. Ultimately, the authority of colonial regimes depended on the superior military forces of the metropole, which could easily defeat organized resistance but could neither routinize authority nor gain legitimacy (ibid. : 157). Over the course of African history, replacement of colonial leaders with native African leaders did little to gain support or stability among constituents. The survival of each colony therefore still depended on external resources and support, not on internal factors as in established states. Due to weak internal control, this external dependence produced an outward orientation focused on ‘guarding the gate’: gatekeepers collected most of their revenues from taxes on imports and exports, controlled entry and exit visas, distributed foreign aid, decided who could move currency in or out, and issued licenses that determined who could engage in business activities (2002.: 5, 97, 157). The post colonial "successor states," Cooper goes on to argue, inherited the mantle of gate keeper from their former rulers. Independence, however, greatly exacerbated the negative consequences of gate keeping because whereas before it was taken for granted who would control the gate (along with the power and wealth derived therefrom), in the post colonial period there was no external military force to impose order. Furthermore, unlike the colonial powers (at least before the "development era" after about 1940) African rulers wanted to impose their authority internally in order to affect a far reaching transformation of the economy and society. And given, moreover, that control of the gate was an "either/or phenomenon" (ibid. : 159) or a zero sum game, the stakes of control were extremely high because the winners gained control of resources they could use to entrench their rule. Consequently, fierce competition for control of the gate arose soon after independence, and this resulted in the collectively irrational political instability that occurred in Africa after independence as evidenced by, among other things, cycles of coups and counter coups.
Тұжырымдаманың тарихы
Тұжырымдаманың толырақ тарихын Ахарон деГрасси жазбаға алған. Купер бұл терминді алғаш рет 1992 жылғы мамыр айында қолданды. Купер "қақпа күзетшісі" терминінің басқа да айтылуларын, әсіресе 1989 жылы француз тілінде және 1993 жылы ағылшын тілінде жарық көрген, "Африкадағы мемлекет" атты әсерлі кітапты пайдаланады. Кітапта былай делінген: "1970-ші жылдарда Нигерияда генерал Обасанжо жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкерлердің халықаралық орта және ұлттық нарық арасындағы делдалдық рөлін сипаттау үшін "қақпа күзетшісі" терминін танымал етті". Байарт бұл терминді Гавин Уильямс пен Тереза Тернердің 1978 жылғы Нигерия туралы жазған тарауынан алған.
The longer history of the concept is documented by Aharon deGrassi. Cooper first used the term in May 1992. Cooper draws on other mentions of the term "gate keeper," especially the influential book The State in Africa, published in French in 1989 and in English in 1993, which stated "In Nigeria in the 1970s, General Obasanjo popularised the term 'gatekeeper' to describe the senior civil servants' intermediary role between the international environment and the national market." Bayart in turn took the term from an earlier 1978 chapter on Nigeria by Gavin Williams and Teresa Turner.
Сын-пікірлер
Бұл тұжырымдама түрлі сынға ұшырады. Бұл ұғым нақты географиялық талдаудың орнына кеңістіктік метафораға негізделген. Ол төрт күмәндік тудыратын болжамға сүйенеді: "салық салу фискалды және тікелей емес, ауылдық аймақтар – қалдық, инфрақұрылым – тар және өзгермейтін, ал инфрақұрылымға қарсы наразылық – ең маңызды". Купер өзінің негізгі талабы – "мемлекеттік кірістерге қатысты тарифтердің басқа салық түрлерінен артықшылығы" туралы нақты, толыққанды статистикалық дәлелдер келтірмейді. Отарлық кезеңнің кейбір елдері үшін басқа зерттеулерден алынған статистика бұл мәлімдемені жоққа шығарады.
The concept has been subject to various critiques. The concept relies on a spatial metaphor rather than actual geographic analysis. It relies on four problematic assumptions : "taxation as fiscal and indirect, rural areas as residual, infrastructure as narrow and static, and infrastructural protest as most significant." Cooper does not provide specific thorough statistical evidence for his main claim about "centrality of tariffs, as opposed to other kinds of taxes, to state revenue." Statistics from other studies contradict this statement for some countries in parts of the colonial period.