Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Жойылып кеткен Уто-ацтек тілі, бұрын Калифорнияда, АҚШ-та сөйленген.
Extinct Uto Aztecan language formerly spoken in California, US
Тонгва тілі (сондай-ақ Габриелино немесе Габриелено деп те аталады) – бұрын қазіргі Лос-Анджелесте және оның төңірегінде ғасырлар бойы өмір сүрген Тонгва, Американың жергілікті халқы сөйлеген, жойылған Уто-ацтек тілі. 1940 жылдан бері күнделікті әңгімелерде қолданылмайды. Габриелино халқы қазір ағылшын тілінде сөйлейді, бірақ олардың бір бөлігі күнделікті сөйлесуде және рәсімдік шараларда қолдану арқылы тілдерін қайта жаңғыртуға тырысады. Қазіргі уақытта Габриелино тілі тілді жаңғырту курстарында және діни және экологиялық мәселелер жөніндегі кейбір қоғамдық талқылауларда қолданылады. Тонгва тілі Серрано тілімен тығыз байланысты. Оңтүстік Калифорниядағы бірнеше қалалар мен аудандардың атаулары Тонгва тілінен шыққан, олардың ішінде Пакойма, Тухунга, Топанга, Азуса, Кахуенга асуындағы Кахуенга және Ранчо Кукамонгадағы Кукамонга бар. Тонгва тілінде еркін сөйлейтін соңғы адамдар 20-шы ғасырдың басында өмір сүрген. Бұл тіл негізінен Джон Пибоди Харрингтонның сол кездегі жарияланбаған далалық жазбаларында сақталған. "Дж. П. Харрингтон жобасы" аясында Смитсонов институты Калифорния университетінің (Дэвис қаласы) көмегімен, оның Тонгва тіліне қатысты шамамен 6000 беттік жазбалары Тонгва өкілімен құжаттау үшін кодталды, бұл жұмысқа үш жыл кетті. 1970 жылдарға дейін Тонгва тілінде ана тілінде сөйлейтін деп есептелген адамдардың сөйлеу шеберлігі расталмады. 50000 Quaoar астероиді Тонгва халқының жаратушы құдайының құрметіне аталған.
The Tongva language (also known as Gabrielino or Gabrieleño) is an extinct Uto Aztecan language formerly spoken by the Tongva, a Native American people who have lived in and around modern day Los Angeles for centuries. It has not been a language of everyday conversation since the 1940s. The Gabrielino people now speak English but a few are attempting to revive their language by using it in everyday conversation and ceremonial contexts. Presently, Gabrielino is also being used in language revitalization classes and in some public discussion regarding religious and environmental issues. Tongva is closely related to Serrano. The names of several cities and neighborhoods in Southern California are of Tongva origin, and include Pacoima, Tujunga, Topanga, Azusa, Cahuenga in Cahuenga Pass and Cucamonga in Rancho Cucamonga. The last fluent native speakers of Tongva lived in the early 20th century. The language is primarily documented in the unpublished field notes of John Peabody Harrington made during that time. The "J. P. Harrington Project", developed by The Smithsonian through University of California, Davis, approximately 6,000 pages of his notes on the Tongva language, were coded for documentation by a Tongva member, who took three years to accomplish the task. Alleged native speakers of Tongva who have died as late as in the 1970s have not been verified as having been fluent speakers. The minor planet 50000 Quaoar was named after the Tongva creator god.
Тілдің жаңғыруы
Габриэлино тілі – таки тілінің кіші тобы, ал таки тілі уто-ацтек тілдерінің бір тармағы болып табылады. Ол әдетте үш топқа бөлінеді: серрано-китанемук, габриэлино (Фернанденьо диалектісін қоса) және купан. 2004 жылы қазіргі UCLA лингвистика профессоры-эмиритусы Памела Мунродан Тонгва халқы өз тілдерін үйрену үшін лингвистикалық тәлімгер ретінде қызмет етуі сұралды. Бұл «Түпкілікті Калифорния тілдерін сақтау жөніндегі жақтаушылар» ұйымы Берклиде екі жылда бір рет өткізетін «Өмір тынысы» семинарында болды. Содан бері ол ай сайын Тонгва тілі сабақтарын өткізіп келеді, онда ересектер мен балалар дұрыс айтуды жаттықтырып, грамматикалық жұрнақтарды меңгеріп, ән шырқап, сөздермен ойын ойнайды. Ол өз жұмысын тілді «қайта жаңғырту» деп атайды. Мунро 1000-нан астам сөзден тұратын Тонгва сөздігін жасады, сондай-ақ Тонгва тіліндегі сөздерді, тіркестерді және әндерді жариялайтын Тонгва тілінің Facebook парақшасын жүргізеді. Мунроның сөзінше, Тонгва тілінде сөйлейтін адамдардың аудиожазбалары жоқ, бірақ Тонгва әндерінің бірнеше сызылған балауыз цилиндрлік жазбалары сақталған.
The Gabrielino language is a subgroup of Takic, a subfamily of Uto Aztecan, which is usually divided into three subgoups: Serrano Kitanemuk, Gabrielino (including the Fernandeño dialect) and Cupan. In 2004, Pamela Munro, now UCLA emeritus professor of linguistics, was asked to serve as a linguistic mentor to Tongva people who wanted to learn about their language at the Breath of Life Workshop, a biennial event in Berkeley staged by the Advocates for Indigenous California Language Survival. Since then, she has taught monthly Tongva language classes in which adults and children practice pronunciation, master the use of grammatical particles, sing songs and play word games. She calls her work "a reclamation effort" for the language. Munro has compiled a Tongva dictionary of over 1,000 words, and also maintains a Tongva language Facebook page to which she posts Tongva words, phrases and songs. Munro says there are no audio recordings of people speaking the Tongva language, but that there are a few scratched wax cylinder recordings of Tongva songs.