Кіріспе

Ли Сие (李嗣業) (өлді 2 наурыз 759), ресми атауы Увэйдің Чжуньюн патшасы (武威忠勇王), Тан әулетінің генералы. Гао Сяньцзи басқарған негізгі армияның Талас шайқасындағы жеңілісінен кейін оның батылдығымен шайқасқаны мәлім. Оның тырыстықтары Гаоға Аббасид халифаты әскерлерінен қашуға мүмкіндік берді. Ли Сие кейін Ан Лушан көтерілісі кезінде көтерілісшілермен шайқасқанда алған жарақатынан қайтыс болды.

Өмірбаян

Ли Сие қай жылы туғаны белгісіз. Оның отбасы Цзиньчжао (京兆) аймағынан шыққан, яғни Тан әулетінің астанасы Чанъаньды және оның төңірегіндегі жерлерді қамтитын аймақ. Оның бойы екі метрден асатын болған деседі. Тан императоры Сюаньцзунның Тяньбао дәуірінде (742–756) ол әскери қызметке алынып, Батысты бейбіттендіру жөніндегі генерал-протекторатқа, сондай-ақ Анси протекторатына орналастырылып, сол жерде мансапты жолына түсті. Сол кезде Тан әскерлері «Мо қылышы» (陌刀) деп аталатын ауыр қылышты қолдана бастаған еді, бұл, мүмкін, Чандаоның бір түрі болған. Ли Сие оны қолдануда ерекше шеберлік танытқан. Ол көбінесе алдыңғы қатардағы қолбасшы болып қызмет етіп, әдетте шайқаста жеңіске жеткен. Ансидің джиедушиі Фуменг Лингча (夫蒙靈詧) оның қабілеттерін мойындап, оны жиі әскери науқандарға жіберген. Соңында ол Жоңлаңцзян (中郎將) шеніне көтеріліп, қолбасшы болып тағайындалды. 748 жылы Ансидің әскери губернаторының орынбасары Гао Сяньцзи Кіші Болуға (小勃律, қазіргі Гилгит, Пәкістанды орталық еткен қала-мемлекет) қарсы әскер басқарып, Тибет империясының қарауындағы бұл мемлекетке шабуыл жасағанда, Гао Ли Сие мен Тянь Жэнді (田珍) өзінің орынбасарлары етіп таңдады. Тибет әскері сол кезде Кіші Болудың астанасына жақын Суоле (娑勒) қаласында орналасқан еді. Гаоның бұйрығымен Ли Сие мен Тянь сарбаздарын жартасқа өрлеуге тура келетін жолмен бастап, Суолеге күтпеген шабуыл жасады. Олар Тибет әскерін дайындықсыз ұстап алып, жеңіске жетті. Содан кейін Кіші Болудың астанасына басып кіріп, оның патшасы мен патшайымын (Тибет ханшайымы) тұтқындады. Бұл шайқастың нәтижесінде аймақтағы 72 қала-мемлекет Тан әулетіне бағынды. Ли Сие осы үлкен еңбегі үшін генерал атағын алды.

Талас шайқасы кезінде

751 жылы Ли Сие Гао Сяньцзиге батысқа Аббасид халифатына қарсы жорыққа қатысты, ол Талас шайқасымен аяқталды. Тан және Аббасид әскерлері бірнеше күн бойы шайқасты, содан кейін Карлықтар Гаоға қарсы шығып, оның әскерінің күйреуіне себеп болды. Тек бірнеше мың адам ғана аман қалды. Гао шашыраған әскерді қайта жинауға тырысты, бірақ Ли Сие соғысты жалғастырудың қалған әскерлердің толық құрылуына әкелетінін көрсетіп, Гаоны шегінуге көндірді. Гао келісті. Ли Сие артынан қарайтын әскер ретінде қызмет етіп, қашу жолын ашық ұстады. Гаоның одақтас Ферғана (拔汗那) әскері тар жолды толып кеткенде, Ли Сие олардың сарбаздары мен малын таяқпен ұрып, көптеген адамдарды өлтірді және Аббасидтердің қуып жететін әскерлерін тойтарды. Осы батылдығы үшін Гаоның ұсынысымен генерал шеніне көтерілді. Бірақ Гаоның қол астында қызмет ететін Дуан Сюши, Ли Сиені артта қалған әскерлерді тастап кетуге итермелегені үшін айыптады. Ли Сие Дуанның қайраткерлігіне әсерленіп, Ансиге оралғаннан кейін оны өзінің көмекшісі етіп тағайындады.

Лушан көтерілісі

755 жылы генерал Ан Лушань Танға қарсы бүлік көтерді, ал 756 жылы оның Ян әулетінің әскері Тан астанасы Чанъанға жақындады, Сюаньцзуңды Цзяньнан аймағына (劍南, қазіргі Чэнду, Сычуаньдағы штаб-пәтері) қашуға мәжбүр етті. Сюаньцзуңның ұлы, тақ мұрагері Ли Хэн Лингвуға қашып, сол жерде император болып жарияланды. Император Сусоң Ансиден бастап, шекарадағы түрлі бекеттерден әскер шақырды. Ли Сие сол кезде Ансидің әскери губернаторының орынбасары болды және бастапқыда Liang Zai (梁宰) жиедушиге толық ақпарат күтуді ұсынды. Алайда, Дуань Сюши оған сөгіс айтып, Сусоңның жағдайының қиын екенін көрсетті. Ли Сие ойын өзгертті және Дуаньмен келісті, содан кейін Лиан Ли Сиеге Анси әскерін Фэнсянға (鳳翔, қазіргі Баоджи, Шэньсиде) император Сусоңпен кездесуге, ал Дуаньды оның орынбасары ретінде жіберуді тапсырды. Жолда Ли Сиедің бұйрығымен әскер қатаң тәртіп сақтап, халыққа ешқандай зиян келтірмеді. Ли Сие әскері Фэнсянға жеткенде, Сусоң өте қуанды және Ли Сиеді Гуо Цзыи мен Пугу Хуайэньмен бірге императорлық әскердің қолбасшысы етіп тағайындады. Ол кезде Ли Сиедің таңдаған қаруы әлі де оның таяғы болды және ол әскерін шайқасқа бастап, таяғын айналдырып, қарсыласы жоқ делінген. Ол Анси мен Бейтин (北庭, қазіргі Шыңжаңның Чанцзи Хуэй автономиялық облысындағы штаб-пәтері) экспедициялық күштерінің қолбасшысы болды. 757 жылдың күзінде Сусоңның ұлы, Гуанпин ханзадасы Ли Чудың басшылығындағы Танның біріккен күштері мен Танның одақтас ұйғырлары Ян күштерінен Чанъанды қайтарып алу үшін шабуылға дайын болды. Чанъанның батысындағы шайқаста Тан әскері бастапқыда жеңіліске ұшырап, құлауға жақын болды. Ли Сие осы жағдайды көріп, үрейді тоқтату үшін сырт киімін шешіп, атына мініп, қашып бара жатқан сарбаздарды таяғымен ұрып, тоқтатып, қашқандарды тоқтатып, тәртіпке келтірді. Үрей басылғаннан кейін Тан әскері қарсы шабуыл жасап, Ян әскерін жеңіп, Чанъаннан шығарып, Танға Чанъанды қайтаруға мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ Ан Лушаннің ұлы Ан Циньшудан (757 жылы Ан Лушанды өлтіріп, Ян императоры болған) Луоянды басып алуға да көмектесті. Ли Сиеге көрсеткен еңбегі үшін ол армиялық жабдық министрі (衛尉卿, Вэйвей Цин) болып тағайындалды және Гуо герцогі болды. Оған жиедуши шені де берілді. Аң-Циньшу Йеченгке шегініп, қорғаныс позициясын алды. Тан әскері Йеченгке жиналып, оны қоршауға алды, бірақ 10 түрлі жиедуши басқаратын Тан әскерінің шабуылы ұйымдастырылмаған еді. Ли Сие Йеченгке шабуыл жасағанда көбінесе жетекші болды. 759 жылдың көктемінде Йеченгтің қорғанысына жасалған шабуылдардың бірінде оған адасқан жебе тиді. Ол лагерде демалып, жарасы жазылатын сияқты болды. Алайда, Тан әскері келесі шабуылға шыққанда, Ли Сие соғыс барабандарының дыбысын естігенде, қатты айқайлады, содан кейін жарасынан көп қан ағып, қайтыс болды. Бұл хабар император Сусоңға жеткенде, ол қатты қайғырып, Ли Сиеге мақтау жариялады. Ол Ли Сиеге Увэй ханзадасы атағын берді және Ли Сиедің ұлы Ли Зуогуоға (李佐國) атақты мұрагерлікке рұқсат берді.

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 109-том. Танның жаңа кітабы, 138-том. Зичжи Тунцзянь, 215, 216, 218, 220, 221-томдар.