Кіріспе

Ежелгі Қытайдың көктемгі және күзгі кезеңіндегі мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарды реттеу үшін белгілі бір үлгілер қалыптасты. Бұл үлгілер мемлекетаралық немесе халықаралық құқықтың алғашқы жүйесін құрады. Дипломатия рәсімдерге емес, мемлекеттердің қауіпсіздік мүдделеріне бағынды. Чжоу патшасы осы кезеңде жоғарғы ритуалдық лауазымды сақтап тұрғанымен, патшалық өкілдер мемлекетаралық конференцияларда маңызсыз қалды. Чжоу патшалық институттары саяси жағынан әлсіз болғанымен, б.з.д. VI ғасырдың соңына дейін мемлекеттік жүйенің негізін құраған саяси ойды өзгертуге көбінесе тырысқан жоқ. Көктем мен күз кезеңінің көп бөлігінде мемлекетаралық саясат ішкі конфликттерге, аристократиялық рулар мен мемлекет басшылары арасындағы тартыстарға көлеңке түсірді. Ерекше айта кетерлік жайт, құрмет көрсету үшін сыйлықтар Чжоу патшасына ғана емес, сонымен қатар күшті мемлекетке де беріліп, екі мемлекет арасындағы қарым-қатынасқа символдық келісім ретінде қарастырылды. Көктем мен күз кезеңінің алғашқы жылдарында әртүрлі мемлекеттердің билеушілері сыртқы істерді жүргізудегі ең маңызды тұлғалар еді. Бірақ олар көп ұзамай кез келген маңызды мәселеде алдын ала жұмыстарды жүргізу үшін өздерінің xingren (行人) немесе елшілеріне сене бастады. Бұл xingren әдетте мемлекет ішіндегі жоғары лауазымды шенеуніктер болып, осы тапсырмаларды уақытша орындады. Сонымен қатар, ши (使) елшілері билеушінің мемлекетінен тыс жерлердегі рәсімдік міндеттерін көбірек орындады. Дегенмен, Көктем мен күздің бірінші жартысына дейін билеушілер өз мемлекеттерін қандай да бір әрекетке міндеттендіретін келісімдерге қол қою кезінде міндетті түрде қатысуы керек еді. Сыртқы істердің маңыздылығының артуын көрсететін сианг (相) немесе канцлерлер дипломатияда белсенді рөл атқара бастады. Канцлерлердің күшінің артуын осымен дәлелдеуге болады: бірнеше мемлекеттің канцлерлері б.з.д. 506 жылы өздерінің мемлекеттерінің билеушілері қол қойған келісімді жоққа шығарды. Бұл үрдіс Соғысшы мемлекеттер кезеңінде толыққанды жетілді, сол кезде сыртқы саясатты қалыптастыру канцлерлердің дерлік жалғыз қамқорлығына айналды. Басшылық рөлді уақыт-уақыт атқаратын мемлекеттерді қоспағанда, мемлекеттер бір-бірімен теңдік қағидасы бойынша қарым-қатынас жасады. Мемлекетаралық жүйе өркениеттің белгілі бір стандартына сай келетін мемлекеттерге қолданылды. Конфуций мәдениетімен анықталған осы стандартты бұзған мемлекеттер "варварлар" деп жарияланып, мемлекетаралық жүйеден шеттетілуі мүмкін, демек, олар егемендік тең құқықтарға ие бола алмады.

Шарттар

Мең (盟) деп аталатын келісімдер немесе уадалар мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастың ресми құжаттары болды. Бұл термин көбінесе келісімнің өзіне емес, мемлекеттердің келісімге келу рәсімінің барлығына қатысты. Келісімдерге қол қою шарттарын ұзақ талқылаудан кейін, өкілдер қала қабырғаларынан тыс, қасиетті жерде жануарды – әдетте бұзауды – құрбандыққа шалатын салтанатты рәсімге қатысты. Құрбандыққа шалынған малдың сол құлағы кесіліп, одан алынған қанмен келісімнің баптары жазылған құжаттың үсті де, қатысушылардың еріндері де бүркелген. Құжаттың бір данасы құрбандыққа шалынған малмен бірге жерленсе, қол қойғандардың әрқайсысы бір данасын сақтап алатын. Бұл келісімдердің мәтіндері қысқа, бірақ салтанатты тілмен жазылып, әдетте үш бөліктен тұратын: мақсатының айқындалуы, келісімнің баптары және келісімді бұзғандарға ең қадірлі құдайлардың азабын тілейтін ант. Салтанатты тіл мен рәсімге қарамастан, келісімдер көбінесе бұзылатын. "Чуньцзю" еңбегінде тіркелген 140 келісімнің жартысынан астамы екіжақты келісімдер еді. Екіжақты келісімдер өзара қорғану, сауда, неке арқылы одақ құру және мемлекеттер арасындағы дәстүрлі достық үшін жасалған. Ци герцогы Хуанның гегемониясы кезінде мемлекеттер өздерінің мәселелерін шешу үшін лигалардың жиналыстарына көбірек сүйенді, ал тіркелген келісімдердің көп бөлігі көпжақты болып келді. Көпжақты келісімдер жеке мемлекеттер үшін үлкен мәнге ие болды, себебі ережелерді бұзған мемлекетке қарсы басқа қол қойған тараптардың бірлескен әрекеттері туралы шаралар қарастырылған. Тек б.з.б. VI ғасырдың соңында Цзинь билігінің әлсіреуімен екіжақты одақтар жүйесі қайтадан басымдыққа ие болды.

Альянс жүйелері

Жалпы, мемлекеттердің лигасы шарттарды және мемлекетаралық құқық ережелерін сақтаудың ең тиімді тәсілі болды. Жоу мемлекеттерінің алғашқы лигасы б.з.д. 680 жылы құрылған. Келесі бірнеше ғасыр бойы екі одақ жүйесі болды: солтүстіктегі Жоу мемлекеттері және Чу туы астында біріккен оңтүстік мемлекеттері. Цинь батыстағы лиганың тұрақты жетекшісі болды, ал Көктем мен Күз дәуірінің соңғы жартысында У оңтүстік-шығыстағы мемлекеттер лигасына жетекшілік етті. Бір лига екіншісімен қақтығысқанда соғыстардың ауқымы кеңейгенмен, олардың жиілігі азайды, себебі лига мүшелері өз аймақтарында қауіпсіздік пен біртіктікті сақтауға міндетті болды.