Кіріспе

Жазғы оқу дағдылары мен білімнің жоғалуы

Жазғы оқудағы дағдылар мен білімнің жоғалуы немесе жазғы керілеу – АҚШ және Канада сияқты оқу жылында ұзақ үзілістер болатын елдерде жазғы демалыс кезінде академиялық дағдылар мен білімнің төмендеуі. Мектептер мұны оқушыларға жазғы демалыстан бұрын және күзде мектепке оралғанда стандартты тест тапсыру арқылы байқайды. Зерттеулер жоғалту деңгейі бойынша әртүрлі нәтижелер көрсетсе де, барлығы білімнің жоғалуы жасқа, сыныпқа, пәнге, отбасылық табысқа және әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты екендігіне келіседі. 2017 жылы АҚШ-та жасалған зерттеулердің шолуында мыналар анықталды: а) орташа есеппен оқушылар жаз айларында бір айлық білімді жоғалтады, ә) оқушылар математикалық дағдыларын оқу дағдыларына қарағанда көп жоғалтады, б) жоғары сынып оқушылары төмен сынып оқушыларына қарағанда көбірек білім жоғалтады, в) аз қамтамасыз етілген отбасылардан келген оқушылар оқу дағдыларын жоғалтады, ал орта және жақсы қамтамасыз етілген отбасылардан келген оқушылар керісінше, біраз дағды алады, г) математика мен оқу пәндерінде жыныс немесе нәсіл бойынша жоғалту немесе дағды алу арасында ешқандай айырмашылық байқалған жоқ.

Жазғы бағдарламалар

Мектептен кейінгі іс-шаралар мен жазғы бағдарламалар жазғы оқу жоғалтумен күресуге көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, егер оқушылар жаз айларында ұйымдастырылған оқу іс-шараларына қатыса алса, келесі оқу жылы басталғанға дейін оқу дағдылары мен білімдерін жоғалту ықтималдығы төмендейді. Оқушылар үшін түрлі жазғы бағдарламалар бар. Олар жаз бойы оқу және математика дағдыларын дамыту арқылы оқу үлгеріміндегі айырмашылықты азайтуға бағытталған, түрлі іс-шаралар мен қосымша білім береді. Бұл бағдарламалар студенттердің оқу жылында алған білімдерін сақтау қабілетіне назар аударады. Кейбір бағдарламалар оқу жылында қолданылатын оқу бағдарламасын ұсынады, ал басқалары өз бағдарламаларында мектептік оқу бағдарламасын көбірек немесе аздап пайдаланады. Оқушыларға қандай көмек қажет екенін анықтап, олар үшін жеке оқу жоспарын жасауға бағытталған бағдарламалар да бар. Басқа бағдарламалар оқушыларды алдағы оқу жылына және олардың үйренетін жаңа ұғымдарына дайындауға көбірек назар аударады. Кейбір бағдарламалар оқушылардың бастауыш мектептен орта мектепке, орта мектептен жоғары мектепке өтуіне көмектесетін көмекші бағдарламалар болып табылады, бұл олардың оқуға бейімделуіне көмектеседі. Сондай-ақ, оқушылардың дағдыларын арттыруға арналған оқу уақыты жоқ, тек іс-шараларға қатыса алатын бағдарламалар бар. Бұл бағдарламалардың көпшілігі тегін немесе төмен бағамен ұсынылады, сондықтан олар барлық оқушыларға қолжетімді. Мұндай бағдарламалардың көпшілігі аз қамтылған, бірінші буын өкілдеріне немесе этникалық азшылықтарға қызмет көрсетеді. Жазғы бағдарламалардың көпшілігі тікелей өткізілсе де, студенттер үйде отырып қатыса алатын бағдарламалар да көп. Бұл бағдарламалар негізінен оқу дағдыларын арттыруға бағытталған. Төмен табысты немесе тәуекел топтарына жататын оқушылар арасында жазғы оқу жоғалтуын азайтатын арзан оқу бағдарламаларына оларға қызықты кітаптар беру кіреді. Кейбір бағдарламалар жақсы нәтижелер көрсетсе де, тәуекел топтарына жататын оқушыларға оқу жылында қосымша қолдау көрсетілмесе, нәтижелер ұзаққа соқпауы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Зерттеулер жазғы бағдарламалардың оқушылардың дағдыларын жақсартуға және ақпаратты есте сақтауға көмектесетінін көрсетті. Көптеген оқушылардың жағымды нәтижелерге қол жеткізуі үшін бірнеше жыл бойы жазғы бағдарламаларға қатысуы қажет.

Математика

Жаздың соңында студенттердің математикадан стандартты тесттердегі нәтижелері жаз басындағы өздерінің нәтижелерімен салыстырғанда төмен болады. Бұл кемістік фактілік және процедуралық білімде, мысалы математикалық есептеулерде ең айқын байқалды, онда орта және төмен табысты оқушылардың екеуінің де нәтижесі шамамен екі айға төмендеді.

Оқу

Алайда, оқу және тіл дағдылары бойынша орта және төмен тап оқушылары арасында айқын айырмашылықтар анықталды. Орта тап оқушылары оқу нәтижелерінде маңызды жақсартуды көрсетпесе, төмен тап оқушылары үш айға тең оқу дағдыларының деңгейіндегі кемістікті көрсететін айқын төмендеуді көрсетті. Бұл нәтижелер басқа зерттеушілердің отбасының әлеуметтік-экономикалық жағдайының мектеп жабық болған кезде балалардың үлгеріміне ең көп әсер ететінін растайды. Барбара Хайнстың 1978 жылғы Атланта қаласының мемлекеттік мектептеріндегі 2978 6-шы және 7-ші сынып оқушысын зерттеуі жазғы оқуды толыққанды зерттеген алғашқы жұмыс болды. Хайнс байқағандай, кедей және афроамерикандық балалар мектеп оқығанда орта таптың балаларымен салыстырылатын білім деңгейін сақтап қалуға жақын болса да, жазғы демалыс кезінде олардың көрсеткіштері айтарлықтай төмендеді. Зерттеушілер Дорис Энтвистл мен Карл Александр Барбара Хайнстың зерттеулерін 1982 жылғы Бастауыш мектеп зерттеуі (BSS) арқылы жалғастырды. BSS Балтимор қаласының 20 мемлекеттік мектебіндегі 790 баланың 1982 жылғы бірінші сыныптан бастап, бастауыш мектептің соңына дейінгі оқу жылы мен жазғы үлгерімдерін салыстырды. Зерттеу сондай-ақ осы оқушылардың жоғары мектепте және колледждегі оқу жолын қадағалады. Тоғызыншы жылға қарай, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар топтың оқу түсінігінің орташа көрсеткіші жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар топтан 73 баллға төмен болды (Калифорния жетістіктерін бағалау тесті, CAT V). 73 баллдық айырманың шамамен үштен бірі (27 балл) оқушылар бірінші сыныпқа келген кезде-ақ байқалды. Бірінші сыныптан кейін төмен СЭС оқушылары жыл сайын артта қалады, ал алшақтық 5-сыныпта шамамен 70 баллға жетеді. 73 баллдық айырманың қалған үштен екісі бастауыш және орта мектеп жылдарында жинақталады, оның ішінде бес бастауыш сыныптағы жазғы оқудың күмулятивтік айырмашылығы 48,5 баллды құрайды. Осы деректер көрсеткендей, үлгерімдегі айырмашылықтың көп бөлігі төмен және жоғары СЭС оқушыларының үй ортасының айырмашылықтарын көрсетеді, ал оқу жылындағы танымдық даму екі топта да салыстырмалы түрде тең болады. Огайо штатының университетінің зерттеушілері жазғы оқудың салдарынан туындаған айырмашылықтарды зерттеуді одан әрі жалғастырып, "Балалар шағы" зерттеуі аясында 17 000 балабақша және бірінші сынып оқушысын қамтыған ұлттық зерттеу жүргізді. Авторлар бұрынғы нәтижелерді растады, стандартты ауытқу бойынша СЭС-тегі артықшылық балабақшаның бірінші күнінде бастапқы оқу дағдыларында 1,77 айлық артықшылықты болжайтынын көрсетті. Авторлар сондай-ақ мектеп оқуы басталғаннан кейін СЭС үлгерімдері арасындағы айырмашылықтың өсуі жалғасатынын растады, ал айырмашылықтың басым бөлігі жазғы оқуға байланысты. Балабақшада оқудың орташа қарқыны айына 1,65 тесттік баллды құраса, СЭС бойынша стандартты ауытқудың артықшылығы жаз айында айына 0,16 балл, балабақшада айына 0,07 балл және бірінші сыныпта айына 0,05 баллтық үстеме пайда болды.

Мәселе көлемі

АҚШ-та шамамен 48 миллион бала мемлекеттік мектептерге қабылданады, олардың бар болғаны 9,2 пайызы жазғы білім беру бағдарламаларына қатысады. Бұл жазғы бағдарламалар әдетте оқу жоспары, мақсаттары және талаптары тұрғысынан қалыпты мектеп бағдарламасынан күрт өзгеше болады. Жазғы бағдарламалар ерікті негізде ұйымдастырылғандықтан, қатысушылардың өзіндік таңдауы нәтижелерді дұрыс бағалауға кедеріл келтіреді. Осы айырмашылықтардың нәтижесінде көптеген жазғы бағдарламалар төмен және жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар (SES) жастар арасындағы үлгерім алшақтығын қысқартуда тиімді болмады, ал кейбір жағдайларда тіпті оны күшейте түсті. Жазғы білім беруге қол жеткізбейтін төмен SES-тің студенттері үшін жеке әсері зор. Бастауыш сыныптардағы төмен SES-тің оқушылары арасындағы ерте оқу алшақтығы, көбінесе жазғы оқудан қалудың салдарынан туындайды және ұзаққа созылатын үлгерімге әсер етеді. Жоғары SES-тің жастарымен салыстырғанда, төмен SES-тің жастары орта мектепті бітірмей ересек өмірге қадам басу ықтималдығы жоғары (22 жасында 36 пайыз, ал осындай жастағы жоғары SES-тің жастары арасында 3 пайыз), сондай-ақ төрт жылдық жоғары оқу орнына түсу мүмкіндігі төмен (сол жаста 7 пайыз, ал жоғары SES-тің жастары арасында 59 пайыз). Ұқыпсыз жұмысшыларды қабылдамайтын экономикада жұмыссыздық пен жалақының төмендеуі кедейлік аудандарының өсуімен байланысты. АҚШ-тағы кедейлікті сипаттаған Джон Айсланд «кедей афроамерикалық балалардың кедейліктен шығу мүмкіндігі басқаларға қарағанда төмен» екенін көрсетті. «25-27 жастағы үш афроамерикалық баланың бірі әлі де кедейлікте өмір сүреді, ал ақ нәрестелердің арасында бұл көрсеткіш он екі баланың бірі». Бұл жағдайды түсіндіру үшін нақты модель әзірленбегенімен, кейбір зерттеулер экономикалық ресурстар моделін қолдайды, «ата-аналардың қаржылық және уақыт ресурстарының жетіспеуі балаларының біліміне инвестиция жасауға кедеріл келтіреді». Осылайша, SES және білім деңгейі арасындағы байланыс төмен SES-тің балаларының кедейліктен құтылу мүмкіндігіне маңызды әсер етеді.

Қауіпті жағдайдағы оқушылар

Купердің (1996) зерттеуі (Graham, McNamara және VanLankveld, 2011, 575-бет) жазғы демалыс кезінде оқу циклында туындайтын үзілістің, әсіресе нашар қамтылған балалар үшін күштірек болатынын көрсетеді. Ең осал топқа төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балалар, этникалық азшылық өкілдері және ерекше білім беруді қажет ететін оқушылар жатады (Graham, 2011; Guryan & Kim, 2010; & Kim, 2006). Бұған қоса, ең көп зардап шегетін дағдылар – оқу-жазу сауаттылығымен байланысты білімдер (Graham, 2011). Кимнің (2006) жүргізген зерттеуінде балаларға жазғы оқу тәжірибесін тиімді ету және азшылық өкілдері мен оқуда қиындықтарға тап болған оқушылардың оқу қабілеттерін арттыру мақсатындағы араласу жобасы жасалды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, ең айқын оқу жетістіктері нашар қамтылған оқушыларда байқалды, ал орта және жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы оқушылардың көрсеткіштері стандартталған тесттерде өз деңгейінде қалды (Kim, 2006). Дегенмен, бұл тұжырымдар Гурян мен Кимнің (2010) жақында жасаған шолуымен толық сәйкес келмейді, онда төмен кірісті латиноамерикандық балалар үшін жазғы оқу араласу жобасы іске асырылды. Аз қамтылған ата-аналардың балаларына оқу дағдыларын дамыту үшін қажетті оқу материалдарын ұсыну мүмкіндігі шектеулі. Сонымен қатар, ағылшын тілін меңдеп келе жатқан балаларға баспа материалдарымен көбірек танысу қажет, бұл тіл олардың ана тілі емес үйлерде қиындық тудыруы мүмкін (Guryan & Kim, 2010). Бұл зерттеудің қорытындысы бойынша, негізінен ата-аналарды оқытуға бағытталған отбасылық сауаттылық жобалары балалардың үлгерімін сенімді түрде жақсартпайды, ал тиімдірек тәсіл – жазғы оқу бағдарламасында ата-аналар мен балаларды бірге оқыту болып табылады. Үздік оқушылар оқу жылына қарағанда аз әсер етеді. Үздік оқушылар мектеп сабақтарына қарамастан, дағдыларын дамыту қарқынын тұрақты сақтайды, ал орташа оқушылар оқу жылында жылдамдап, жазғы демалыста тоқтап қалады.

Ата-аналардың қатысуы

Жазғы оқудан болатын үзілістің әсерін зерттейтін көптеген әдебиеттер жазғы оқу бағдарламаларын іске асыруға отбасыларды қатыстырудың маңыздылығын көрсетеді. Грэм, Макнамара және Ван Ланквельд (2011) жас балалардың нақты сауаттылық қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жазғы сауаттылық бағдарламасын жүргізді, онда бағдарламаны жүзеге асыру үшін күтушілердің қатысуы қажет болды. Балалар мен күтушілер сауаттылық дағдыларын арттыру жөніндегі семинарларға қатысты, онда оқу сабақтары балалар мен ата-аналар екеуіне де бағытталған, сонымен қатар бірлескен элементтер де болды. Зерттеу кезінде жиналған сынаққа дейінгі және сынақтан кейінгі деректерді талдау нәтижесінде балалар сауаттылық дағдыларын дамытуда айтарлықтай жетістіктерге жеткені анықталды (Грэм, 2011). Тиммонс (2008) ата-аналар мен балаларға сауаттылық білімін берудің және оларды топтық жағдайларда бірлесіп жұмыс істеуге тартудың маңыздылығын да атап көрсетеді. Балалардың біліміне күтушілердің белсенді қатысуы оқу жетістіктерін жақсартады, себебі зерттеулер отбасының қатысуының оқушылардың сәтті нәтижелеріне елеулі әсер ететінін көрсетеді (Тиммонс, 2008). Тиімді жазғы оқу бағдарламалары отбасыларға олардың үйлерінде қолданылатын және іске асырылатын маңызды стратегиялар мен ресурстарды ұсынады, бұл бағдарламаның араласу аяқталғаннан кейін жыл бойы жалғасуын қамтамасыз етеді (Тиммонс, 2008).

Канада

Онтарионың білім беру директорлары кеңесі (CODE) «Онтарионың жазғы сауаттылық оқу жобасы 2010» атты зерттеу нәтижелерін жариялады. Оның мақсаты – 2010 жылдың жазында Онтарионың 28 басқармасындағы 1100-ден астам бастауыш сынып оқушыларына жазғы сауаттылықты дамыту бағдарламасын ұсыну және оның тиімділігін анықтау болды. Бұл бағдарламалардың құрамдас бөліктері кең ауқымды болды (мысалы, жалпы күндердің саны 8-ден 29-ға дейін, ал күндізгі жалпы сағаттар 3-тен 7-ге дейін). Жалпы айтқанда, бағдарламалар оқу үлгерімінің төмендеуін баяулатты. Дегенмен, ағылшын тіліндегі тоғыз басқарма екі топқа бөлінді: сауаттылық дағдыларын арттырғандар және сауаттылықтағы кемшіліктерді жойғандар. Осы тоғыз басқарманың ішінде де күндердің саны (10-нан 20-ға дейін), күндізгі жалпы сағаттар (3-тен 7,5 сағатқа дейін), оқу сағаттары (2-ден 4 сағатқа дейін) және демалыс сағаттары (0-ден 4 сағатқа дейін) тұрғысынан көптеген айырмашылықтар болды. Осы айырмашылықтарға қарамастан, есепте екі топ арасындағы күндердің саны, бағдарламаның жалпы ұзақтығы және оқуға немесе демалысқа арналған сағаттардың саны статистикалық жағынан маңызды емес деген қорытынды жасалды. Кейіннен 2014 жылы CODE бағдарламаны жоспарлау бойынша нұсқаулық жариялады, ол басқармаларға жазғы оқу бағдарламаларын (SLP) іске асыруға көмектесу үшін жасалған. SLP бағдарламасын үш жыл іске асырғаннан кейін, олар бағдарламалардың а) сауаттылыққа қатысты қиындықтарды бастан өткеріп жатқан оқушыларға көмектесетінін, ә) жазғы оқу үлгерімінің төмендеуін азайтатынын және б) көп жағдайда сауаттылық жетістіктерін арттыратынын анықтады. Бағдарламалардың күтілетін нәтижелері мен талаптары: а) оқушылар K3 сыныптарында оқуы керек, ә) сыныпта кемінде 15 оқушы болуы керек, б) бағдарламалар жоғары сапалы және тартымды сауаттылық немесе сандық дағдыларды оқытудың кемінде 45 сағатын қамтуы керек, сондай-ақ демалысқа арналған элементтерді (мысалы, дене шынықтыру, драма, өнер және музыка) қамтиды және в) оқушыларды оқыту үшін білікті мұғалімдерді жұмысқа алу керек. Соңғы жылдары жобаға француз және ағылшын тілдеріндегі сабақтар, сауаттылық пен сандық дағдыларды біріктіру, робототехника, бағдарламалау, оқушыларға кеңес беру, жергілікті халықтардың мәдениетімен таныстыру және ағылшын тілін үйрену сияқты жаңа бағыттар енгізілді. 2018 жылы Онтариода 10 000 оқушы қатысты, бағдарламалардың көпшілігі үш аптаға созылды және әр сыныпқа 10 000 доллар қаржы бөлінді. Жоба туралы есептерді осы жерден табуға болады.