Кіріспе

Грекияның Селевкидтер империясының генералы және әкімшісі Бакид (Βακχίδης) (б.з.д. II ғасыр) – Селевкидтер империясының патшасы Деметрий I Сотердің досы және кеңесшісі (philoi), сонымен қатар генерал (стратег) болған. Селевкидтер империясы – Ұлы Александрдың жаулауларынан кейін құрылған гректердің мұрагер мемлекеттерінің (диадохия) бірі және эллинистік дәуірде Сирия мен Вавилонияда орналасқан. Бакид туралы мәліметтер тек Макавейлер кітаптарында (1 Макавей, және мүмкін 2 Макавей) және тарихшы Иосиф Флавийдің еңбектерінде кездеседі.

1 Мақабилер кітабындағы сурет

Бакид туралы негізгі дереккөз – 1 Маққабилер кітабы. Бұл еңбек Селевкид империясына қарсы маққабилер көтерілісі сәтті аяқталғаннан кейін Хасмоней патшалығында жазылған, сондықтан Бакидке қатысты сыншыл көзқарасқа ие. Дегенмен, кітап Бакидтің үкімет атынан жеткен жетістіктерін жасырмайды. 7-тарауда айтылғандай, Димитрий 161 ж.б.э. Бакидті Яһудеяға әскермен жіберіп, Алкимды Израильдің бас діни қызметкері етіп тағайындады. Бұл тапсырма сәтті орындалды; 1 Маққабилер кітабында оған қарсылық көрсетілгені туралы ештеңе айтылмаған, мүмкін, маққабилер Бет-Захария шайқасындағы жеңілістен кейін күшін қайта жинап жатқандықтан. Содан кейін кітапта Алким мен хасидтер арасында келіссөздер болғаны айтылады, бірақ Алким сертін бұзып, алпыс хасидті тұтқындап, өлім жазасын берді. Бакид Иерусалимнен шығып, Бет-Зайт деген жерге ордаласып, ондағы бірнеше адамды тұтқындап, өлімге кесті. Сосын ол патшаға оралды. «Өзен арғы жағы» деген тіркес Бакид билеген аймаққа сілтеме ретінде қолданылуы – тілдік ерекшелік. 1 Маққабилер кітабының стилі көне тілдік элементтер мен библиялық стильді жиі қолданады, сондықтан грек тіліндегі «Сирия» орнына Месопотамияның батысындағы аймақты білдіретін парсы терминін пайдаланады. Бакид 9-тарауда тағы көрінеді. Никанор Адаса шайқасында жеңілгеннен кейін, Бакид бүлікші аймақты басып тастау үшін жіберіледі. Ол Еласа шайқасында бүлікшілермен шайқасып, маңызды жеңіске жетеді. Яһудилердің басшысы Яһуда Маққабей қаза табады, ал маққабилер шегінуге мәжбүр болады. Бұл екі оқиғаның уақыты нақты белгісіз және даулы. Көптеген ғалымдар Адаса шайқасы 161 ж.б.э., ал Бакидтің жорығы 160 ж.б.э. болғанын болжайды, бұл кітапта баяндалған дереу жіберілгендігімен салыстырғанда 13 айлық үзілісті білдіреді. Алайда, егер екі шайқас бір жылда болған болса, жеңіліс туралы хабар жеткеннен кейін Бакидтің жорығын дайындау және шабуылға шығу өте жылдам жауап болған болар еді, ескеріп өтсек, бұл кезде саяхат уақыты да ескерілуі керек. Яһуданың жеңілісінен кейін Бакид Яһудеяда Селевкидтердің билігін қайта орнатты. Көтерілісшілер Яһуданың өліміне байланысты басшылыққа оның інісі Жонатан Апфусты тағайындайды және Иордан өзеніне жақын Идумея шекарасындағы Текоаға қашып кетеді. 1 Маққабилер кітабында маққабилердің Бакид әскерлеріне қарсы Иордан өзенінде жеңіске жеткен шайқасы сипатталады, бірақ үкіметтік әскерлер көтерілісшілерді өзеннен өтуге тырыспайды. Дегенмен, көтерілісшілер қозғалысы ауылда сақталса да, қалаларды қайта басып алуға қол жеткізе алмады. Бакид Яһудея төңірегінде Селевкид гарнизондарымен бекіністер салады. Ол Иерихон, Эммаус, Бет-Хорон, Бет-Эл, Тамнате (Тимнатта), Фаратон, Тефон, Бет-Зур және Газара қалаларын бекініске алғанын айтады. Бакид сондай-ақ Яһуди элитасының маңызды отбасыларының ұлдарын кепілге алып, Иерусалимдегі Акра бекінісіне жақсы мінез-құлықтарын қамтамасыз ету үшін жібереді. 159 ж.б.э. шамасында Алким қайтыс болады; Бакид екі жылдан кейін Сирияға оралады, ал Яһудеяда бейбітшілік орнайды.

Басқа әдебиеттерде

2 - Мақабилер кітабында "Бакхид" есімді адам Селевкид қолбасшысы Тимотеймен жұмыс істегені туралы қысқаша айтылады. Джонатан А. Голдштейн бұл Бакхидтің 1 Мақабиде айтылған адам екенін анықтауға жеткілікті дәлел жоқ деп жазады, ал Роберт Доран олардың әртүрлі адамдар екенін айтады. Яһуди тарихшысы Иосиф Флавий «Яһуди соғысы» және «Яһуди ескіліктері» еңбектерінде мақабейлік көтеріліс туралы жазған. «Яһуди соғысы» Иерусалимдегі гарнизонға басшылық еткен Бакхид есімді Селевкид қолбасшысы туралы айтады. Ол қуғын-сүргіннің басында (шамамен б.з.д. 168–167 жылдары) көрнекті азаматтарды азаптап, өзінің қатыгездігін көрсеткен. Оның жасаған зұлпымдары «Асамоней ұлы Матиас» (Матиас) пен оның бес ұлын Бакхидті кескішпен өлтіруге итермелейді. Содан кейін Матиас шөлге қашып, мақабейлік көтерілісті бастайды. Бұл оқиға көбінесе сенімсіз және қате деп есептеледі, себебі Иосиф Флавий Матиас Модеиндерде (Иерусалимде емес) Селевкид шенеунігін өлтіргенін және Бакхидтің Селевкид шенеунігінің аты екенін шатастырған. «Ескіліктер» көбінесе 1 Мақабиге негізделген сияқты, бірақ кейде басқа көздерден алынған ақпаратты да қамтиды. Дегенмен, Бакхид туралы «Ескіліктер» 1 Мақабидегі оқиғаға көбінесе сәйкес келеді және қосымша егжей-тегжейлі мәліметтер бермейді. Бакхидтің аты басқа тілдерде әртүрлі нұсқаларда кездеседі. 1 Мақабидің сирия тіліне аудармасында, транскрипция қатесінен Бакхид «Бикрий» деп, ал емес «Бакдий» деп аталады. 2-ші ғасырда жазылған Ханука оқиғасының раввиндік яһуди нұсқасы – Мегилат Антиохта ол Багрис немесе Богорес деп аталады.