Кіріспе

Патшалық кеңсесі итальян тілінде сөйлейтін монархиялардағы патшалық кеңсе. Итальян тіліндегі "luogotenente" (ˌlwɔɡoteˈnɛnte; көпше түрі – "luogotenenti") сөзі "лейтенант" сөзімен этимологиялық жақындыққа ие, ол латын тіліндегі "locum tenens" ("орын басушы") деген сөзден шыққан, яғни біреудің орнына қызмет атқаратын, оның қызметін уақытша толықтыратын адамды білдіреді. "Luogotenente" әдетте монархиядағы жоғары лауазымды тұлға болып табылады, ол монархтың қатысуынсыз, корольдік регенттігіне дейін корольдік өкілеттіктерді иеленуге немесе монархтың жалпы билігімен корольдіктің белгілі бір аймағында монархиялық өкілеттіктерді жүзеге асыруға тағайындалады. Көбінесе "luogotenente" лауазымы корольдің лейтенанты немесе корольдік лейтенанты болып аталады, ал лейтенанттық билікті жүзеге асыратын адамның атағына корольдің лейтенанты, генерал-лейтенант (әскери шендегі генерал-лейтенанттан шатастырмау керек) және корольдік генерал-лейтенант кіреді, бірақ лауазымның және лауазым иесінің атауында көптеген вариациялар кездеседі. "Luogotenente" кейбір жағдайларда әскери немесе әкімшілік лауазым ретінде де қолданылған.

Венеция Республикасы

Венеция республикасында "luogotenente" – жоғары деңгейдегі провинциялық губернатордың лауазымы, герцог (дука) немесе provveditore generale ("генерал-губернатор") лауазымдарымен бірге қолданылған. Luogotenente былайша қызмет атқарды: Удинеде, 1418 жылдан 1797 жылға дейін Фриули Отанының губернаторы ретінде, егер одан да кең өкілеттіктерге ие provveditore generale тағайындалмаса. Никосияда, 1489 жылдан Кипрдің Османлылар тарапынан 1570 жылы жаулап алынуына дейін Венецияның вице-королі ретінде.

Швабтардың тұсында

13 ғасырдың басында Сицилия Корольдігінде, швабтар билік еткен кезде, лейтенанттық институты болды. Манфред өзінің ағасы Конрад II (көбінесе Конрадин деп аталған) үшін регент ретінде Сицилияны "luogotenente" атағымен басқарды.

Арагондықтардың тұсында

Анжевин кезеңінен кейін арагондықтар Сицилия патшалығын Арагон патшалығынан бөлек ұстауға міндеттеме алды, ал Арагон патшасы өзі болмағанда Сицилияда билік ететін луогентентті тағайындады. Осы саясаттың нәтижесінде Петр III Испанияға қайтарылғанда, Сицилиядағы лейтенанттықты Арагонның Альфонсо III-ге тапсырды. Содан кейін Арагон королі Яков II-ге луогентент қызметі берілді. Ғасырлар бойы Арагон патшасының атынан Сицилияда қызмет атқарған, корольдік қанға жатпаған князьдарға "патшаның лейтенанты" атағы берілді.

Бурбондар тұсында

Неапольдің Бурбон королі Фердинанд IV, сондай-ақ Сицилияның королі Фердинанд III 1803 жылы Сицилияның вице-королі лауазымын жойып, "Сицилияның генерал-лейтенанты" лауазымын орнатты. Алессандро Филанджери, Котто князі, 1803 жылдан 1806 жылға дейін luogotenente generale ("генерал-лейтенант") қызметін атқарды. 1806 жылы Наполеон Неаполь патшалығын басып алғанда Фердинанд Сицилиядағы Палермоға қашып, Сицилия патшалығын тікелей басқаруды қайта бастады. 1812 жылы Фердинанд Сицилия парламентіне конституция беруден бас тартты, ал 1813 жылы ол іс жүзінде тақтан бас тартып, Фикуццаға қашып, ұлы Франческоны (Калабрия герцогы Франциск) генерал-лейтенант етіп тағайындады. Осы қызметте Франциск Сицилияда регент болып қызмет етті. Наполеон құлағаннан кейін Фердинанд 1815 жылдың мамырында Неаполь корольдігінің билеушісі ретінде Неапольге оралды. Фердинанд Францискті Сицилияда генерал-лейтенант ретінде қалдырды. Франциск 1820 жылға дейін Сицилиядағы генерал-лейтенанттығын сақтап тұрды, тіпті 1816 жылы Фердинанд I басқарған Екі Сицилия корольдығы құрылғаннан кейін де.

Франция Корольдігі

Франция Корольдігінде Франция Королінің інісі Артуа графы 1814 жылы Наполеон құлағаннан кейін король Людовик XVIII Парижге оралғанға дейін "корольдіктің генерал-лейтенанты" атағын алды. 1830 жылдың 2-9 тамызы аралығында Орлеан герцогы Луи Филипп корольдіктің генерал-лейтенанты атағын иеленді.

Австрия империясы мен Австрия-Мажарстан

Австрия империясы мен оның мұрагері Австрия-Мажарстан мемлекетінде, Imperiale Regio Luogotenente ("Императорлық корольдік лейтенант") – итальян тілін ресми тіл ретінде пайдаланған австро-мажарлық тәждік жерлердегі императорлық және корольдік штатодержательдердің ресми атағы болды, мысалы Далмация, Ломбардия-Венеция (онда екі luogotenente болды, біреуі Ломбардия үшін, екіншісі Венето үшін), Гориция және Градиска, Истрия және Императорлық Триест еркін қаласы. Соңғы үш аймақ Литторалдың бір luogotenente-інің басқаруында біріктірілді. Бұл атақ 1849-1918 жылдар аралығында қолданылды. Австрия-Мажарстанның басқа ресми тілдеріндегі баламалары: хорват тілінде – namjesnik, чех тілінде – místodržitel, неміс тілінде – Statthalter, венгр тілінде – helytartó, поляк тілінде – namiestnik және словен тілінде – namesnik.

Сардиния Корольдігі

Италия бірігуіне дейін Савойя әулеті билік еткен Сардиния Корольдігінде корольдің әскери іс-қимылдарға қатысуына байланысты, корольдіктің кейбір міндеттерін атқару үшін Савойя корольдік отбасының мүшелерінен таңдалған генерал-лейтенантты тағайындау қалыпты жағдай болды. 1848 жылы, Бірінші Италия Тәуелсіздік соғысы (1848–1849) кезінде Сардиния королі Карл Альберт Ломбардиядағы шайқас алаңына келгенде, Савой-Карнигано әулетінен Евгений Эммануэль «корольдіктің генерал-лейтенанты» қызметіне тағайындалды. Ол 1849 жылы да осы лауазымды сақтап тұрды, Карл Альберт Новара шайқасында жеңілгеннен кейін, жеңілген король тақтан бас тарғанын және Сардиния тажы оның ұлы Виктор Эммануэль II-ге көшкенін жариялау міндеті оған жүктелді.

Патшаның лейтенанты

Савойлар әулетімен біріктірілген Италия Корольдігінде корольдің бас лейтенанты институты заңмен реттелмеген, бірақ уақыт өте конституциялық дәстүрге айналды. Ол 1859-1870 жылдар аралығында Италияның бірігу кезеңінде және Италия 1915 мамырынан 1918 қарашасына дейін қатысқан Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылды.

Италияның бірігуіндегі лейтенанттар

1848–1849 жылдары Сардиния Корольдігінде болғандай, Евгений Эммануэль Савойский Кариньяно 1859 жылы король Виктор Эммануэль II Екінші итальяндық Тәуелсіздік соғысына қатысқан кезде «корольдіктің генерал-лейтенанты» атағын алды. Жаңа Италия Корольдігі Италияның бірігуіне дейінгі итальяндық мемлекеттерді қосып алғаннан кейін, бұл мемлекеттердің аумақтарын басқару функциясын корольдің атынан әрбір мемлекеттегі уақытша үкімет ретінде жұмыс істейтін орталықтандырылған конституциялық органға жүктеді. «Корольдің лейтенанты» әрбір уақытша үкіметтің басшысы болып тағайындалды және оның корольдықпен әкімшілік бірігуін күтіп тұрғанда әрбір бұрынғы мемлекеттің аумағын басқаруды қадағалады. «Корольдің лейтенанты» атағы аннексияланған аумақтардағы түрлі тұлғаларға берілді, мысалы, аннексияға дейін болған диктаторға немесе патшалық комиссарға. Бұрынғы Тоскана Ұлы Герцогтығының аумағында лейтенанттық құрылды, онда Евгений Эммануэль Савойский Кариньяно 1860 жылдың 22 наурызында Италия Корольдігі Ұлы Герцогтықты аннексиялаған кезде «корольдің лейтенанты» болып тағайындалды. Ол бұл лауазымда 1861 жылдың ақпанына дейін қызмет етті. Сицилиядағы Екі Сицилия Корольдігінің бұрынғы аумақтарында король Виктор Эммануэль II 1860 жылдың желтоқсанында сенатор Массимо Кордеро ди Монтеземолоны «Сицилия провинцияларындағы корольдің генерал-лейтенанты» етіп тағайындады. Монтеземоло Сицилиядағы Лейтенанттық Кеңесіне жетекшілік етті, ол Сыртқы істер, Соғыс және Әскери-теңіз күштерінен басқа Италия Корольдігінің орталық үкіметінің өкілеттіктерін иеленді. Монтеземолодан кейін Алессандро Дела Ровере, содан кейін Игнацио Де Генуя ди Петтиненго 1862 жылдың қаңтарында лейтенанттық тоқтағанға дейін қызмет етті. Екі Сицилия Корольдігінің Неаполь провинцияларында, Оңтүстік Италияның көп бөлігін қамтитын, Виктор Эммануэль II 1860 жылдың 6 қарашасында Луиджи Карло Фариниді корольдің генерал-лейтенанты етіп тағайындады. 3 қаңтарда оның орнына Савой Кариньяноның Евгений Эммануэль келді және 1861 жылдың мамыр айының соңына дейін Неапольде қалды. Содан кейін генерал Энрико Сиалдини 1861 жылдың 15 шілдесінен 15 қазанына дейін Неапольде генерал-лейтенант болып қызмет етті. Евгений Эммануэль Савойский Кариньяно 1866 жылы Виктор Эммануэль II үшінші итальяндық Тәуелсіздік соғысына қатысқан кезде «корольдіктің генерал-лейтенанты» атағын алды. Италия Корольдігі 1870 жылдың қыркүйегінде Папалық мемлекеттерден Римді басып алғаннан кейін, 9 қазан 1870 жылғы № 5906 Корольдік жарлығымен «Рим және Рим провинциялары үшін Корольдің Бас лейтенанты» құрылды. Оның басшысы Альфонсо Ла Мармора болды. Ол 1871 жылдың 1 ақпанында таратылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Италия 1915 жылы мамыр айында одақтастар тарапынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда, король Виктор Эммануэль III майданға аттануға шешім қабылдады және өзінің бір бөлігі үкіметтік функцияларын ағасы, Савой князі Томазоға, Генуя герцогына, 1915 жылғы 25 мамырдағы арнайы жарлық арқылы тапсырды. Генерал-лейтенант ретінде князь Томмассо Римде тек қана ресми және протоколдық функцияларды орындады, бірақ маңызды басқару ісіне қатыспады. Дегенмен, соғыс жылдарында патшалық жарлықтар «лейтенант жарлықтары» деп аталып, Виктор Эммануэль III емес, князь Томмассоның қолымен бекітілді. Соғыс 1918 жылғы 11 қарашада аяқталды, бірақ князь Томмассоның лейтенанттығы одан әрі жалғасты: князь Томмассо 1919 жылғы 7 шілдеде ғана жеке өміріне оралды, ал король 1919 жылғы 6 шілдедегі №1082 жарлыққа сәйкес өзінің функцияларын толыққанды орындауға кірісті.

Италияның Албания протектораты

Италия 1939 жылдың сәуір айында Албания Корольдігін жаулап алды, Виктор Эммануил III-тің королі болуымен Албанияның итальян протекторатын құрды. 1940 жылы Италия Корольдігі Бергамо герцогы Адалберто принцін Албаниядағы корольдің бас генерал-лейтенанты ретінде тағайындауды қарастырды, бірақ бұл тағайындау орын алмады.

Корольдіктің генерал-лейтенанты

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия 1943 жылғы 8 қыркүйекте одақтастарға қарсы қолдарынан қаруын тастап, олардың жағына өтті. Италия Корольдігінің соғысқа дейін итальян фашизмін қолдауы және одан кейінгі таңдаулары 1944 жылдың көктеміне қарай Савойя әулетінің Италияда беделін түсірді, бұл патша Виктор Эммануэль III-тің отставкаға кетуіне және тіпті монархияны республикамен алмастыру туралы пікірлерге әкелді. Шын мәнінде, фашизмге қарсы итальяндық саяси партияларының басшылары Виктор Эммануэльдің отставкаға кетуін, оның ұлы, Пьемонт бұрынғы ханзадасы Умбертоның тақтан бас тартуын және азаматтық регенттің дереу тағайындалуын қалаған. 1944 жылдың көктемінде Виктор Эммануэль Ұлттық азаттық комитетімен, Депутаттар палатасының бұрынғы төрағасы және болашақ Италия Республикасының президенті Энрико Де Николаның қолдауымен келісімге келді. Бұл келісім Италияның болашақ үкіметіне қатысты институционалдық мәселені Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін және Италия Корольдігі мен Италия Әлеуметтік Республикасы арасындағы азаматтық соғыс тоқтағанға дейін "тоқтата тұруды" көздеді. Осы келісімге сәйкес, Виктор Эммануэль III 1944 жылғы 5 маусымда жеке өмірге кетіп, патша лауазымын сақтап қалды, бірақ өзінің ұлы, Пьемонт бұрынғы ханзадасы және тақтың мұрагері Умбертоны регент етіп тағайындады. Умберто патша титулын алмай-ақ, егемендіктің құқықтарын жүзеге асыруға тиіс болды. Виктор Эммануэльдің тағайындау жарлығында дәстүрлі формулировка сақталды: "Пьемонт князі Савойский Умбертоны Корольдің генерал-лейтенанты етіп тағайындау", бірақ Умберто бұрынғыдай "Корольдің лейтенанты" емес, "Корольдіктің генерал-лейтенанты" атағын алды. Бұл шешім Умбертоның лейтенант ретіндегі кеңірек өкілеттіктерін көрсету үшін жасалды – бұрынғы лейтенанттардан айырмашылығы, ол патшаға бағынбады – сондай-ақ монархияны сақтау немесе республикалық режимге өту еркін жолмен жүзеге асырылатынын, патшамен кеңеспей немесе оны қызметтен шеттетудің қажеті жоқ екенін көрсету үшін жасалды. "Корольдіктің генерал-лейтенанты" атағы Умбертоның рөлін монархияға қарағанда итальян мемлекетімен байланыстырды. Тағайындалғаннан кейін Умберто өзінің рөлін лейтенант және мұрагер ханзада ретінде бөлісті: генерал-лейтенант ретінде ол Италияны уақытша мемлекет басшысы ретінде басқарды, ал мұрагер ханзада ретінде болашақ итальян мемлекетінің институционалдық формасына қатысты мәселе шешілгенге дейін, автоматты династиялық мұрагерліктен алынған таққа үміткер ретінде қызмет етті. 1944 жылы ол 151/1944 заңына қол қойды, онда "ұлттық аумақтан босатылғаннан кейін" Италияның Ось державаларынан және Италия Әлеуметтік Республикасынан "үкіметтің институционалдық формалары" "Италия халқының таңдауымен" анықталады деп көрсетілді. Ол осы мақсатта "жалпыға бірдей, тікелей және құпия дауыс беру арқылы мемлекеттің жаңа Конституциясын бекіту үшін Конституциялық жиналысты сайлайды", сонымен қатар әйелдерге алғаш рет дауыс беру құқығын берді. Лейтенант ретінде Умберто итальян монархиясының саясатын батысқа бағыттауды шешкендігі үшін одақтастардың сенімін жеңіп алды. Умбертоның лейтенанттығы 1946 жылғы 9 мамырға дейін жалғасты, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі сайлау нәтижелері Виктор Эммануэль III-тің кеңесшілерін Италия мемлекетінің болашақ басқаруына қатысты референдумға дейін (1946 жылғы 2 және 3 маусым) отставкаға кетуге итермеледі. Кеңесшілер оның отставкаға кетуі Савойя әулетін фашистік Муссолини үкіметінің құрылуына қолдау көрсеткен Виктор Эммануэльден одан әрі алшақтатады және референдум монархияны сақтауға бағытталған нәтижелерге әкеледі деп үміттенді. Виктор Эммануэль тақтан бас тарқаннан кейін Умберто патшалық таққа Умберто II ретінде отырды, бірақ 1946 жылғы маусымдағы референдумның нәтижелері монархияны жоюға және Италия Республикасын құруға бағытталды. Умберто II 1946 жылғы 18 маусымға дейін билік еткен соң эмиграцияға кетті.

Мальтаның егемендік әскери ордені

Мальтаның егемендік әскери орденінде Луогенте ("лейтенант") – Ұлы Мастердің жеке полк ротасының күнделікті басқаруын жүзеге асыратын рыцарь офицері, оған фамильяри (ең жақын жеке құрамы) қарасты. Орденде Ұлы Мастер болмаған кезде, мысалы, 19 ғасырдың көп бөлігінде, және Ұлы Мастер сайлана алмайтын басқа да жағдайларда, Ұлы Мастердің лейтенанты орденді басқара алады, бірақ егемендікке тән құрметті құқықтары болмайды. Егер Ұлы Мастер қабілетсіз болып қалса, отставкаға шықса немесе қайтыс болса, орденнің Бас қолбасшысы "уақытша лейтенант" ретінде қызмет ете алады, ол жаңа Ұлы Мастер немесе Ұлы Мастердің лейтенанты сайланатынға дейін қалыпты әкімшілік міндеттерін орындайды, егер Ұлы Мастер сайлана алмаса.