Кіріспе

1879 жылғы ағылшын-зулу соғысының шайқасы

Интомбе шайқасы (сондай-ақ Интомби немесе Интомби өзенінің сағасы) 1879 жылдың 12 наурызында Мбилини ваМсватиға адал зулу әскерлері мен британдық сарбаздар, африкалық азаматтық кондукторлар, жүргізушілер және воеропперлер (скауттар) арасында болды. Олар Дербиден Люнебергке баратын жолдағы вагондар конвойын қорғап тұрды. Жаңбырдың салдарынан конвой жолда нашарлап, Интомбе өзенінің екі жағына да батып қалды, өзен суы көтеріліп, тасыды. Көбінесе вагондар Дерби жағында (солтүстік жағалауда) өзенге жақын жерде орналастырылды, ал Люнберг жағында (оңтүстік жағалауда) шағын топ пен екі вагон болды. Зулу басшысы Мбилини ваМсвати және оның ізбасарлары Тафелбергтің биік жерінен конвойдың қаншалықты осал екенін көрді. Мбилини көптеген зулу жасақтарын жинап, 12 наурызда лагерге шабуыл жасады. Зулулар ерте таңғы тұманды жасырынбау үшін пайдаланып, лагерге шабуылдап, британдықтар мен олардың африкалық көмекшілерін жеңіп алды. Бірнеше сарбаз өзенге жетіп, оңтүстік жағалауға сумен келуді үміттене отырып, суға секірді. Онда солтүстік жағалаудағы зулулармен атысқан британдықтардың шағын тобы болды. Солтүстік жағалаудан он екі сарбаз өзеннен өтіп, оңтүстік жағалаудағы күшке қосылды. Оңтүстік жағалаудағы топқа қолбасшылық ететін офицер атын қуып, әскерін тастап кетті, ал команданы сержант Энтони Бут басқарды. Ол қоршау жасап, оңтүстікке қарай шегінді, өзеннен оларды қуалау үшін келген зулуларды тоқтатып тұрды. Офицер қауіпсіз жерге жеткен соң гарнизонды ескертті, олар барлық аттарын және 150 жаяу әскерді жинап, конвойға асықты. Бут пен оның тобы құтқарылды, ал лагердегі қырғын зерттелді. Соңғы зулулар шамамен 250 мал мен вагондардан алынған көптеген жабдықтармен қашып бара жатқандары көрінді.

Өмірбаян

Лүнеберг ауылы Зулуландтың солтүстігіндегі даулы аймақтарда орналасқан еді және Исандлуана шайқасындағы зулулардың жеңісі туралы хабар келгеннен кейін, ондағы 120 ақ тұрғыны лагерь құрды. Ыстық ауа райында лагерьдегі жағдай нашар болды және аурулар тарады. Зулулар аймаққа қауіп төндірді, ол 10/11 ақпан түнде шабуылға ұшырады. Қайта шабуылдан қорқып, британдықтар 80-ші жаяу полкінің (майор Чарльз Таккер) төрт ротасын ауылды күзетуге жіберді. 1879 жылдың ақпан айының соңында, 80-ші полк үшін 90 000 .577/450 Мартини-Генри патроны, жүгері ұны, консервіленген тағам, печенье, ракеталық батарея және басқа да қару-жарақтары бар 18 вагоннан тұратын конвой Лайденбургтен гарнизонды жабдықтау үшін жіберілді. Конвой Трансвааль шекарасынан 80-ші полкінің D ротасы (капитан Андерсон және лейтенант Даубени) сүйемелдеді, олар 1 наурызда Дербиден жолға шықты. 5 наурызға дейін конвой әлі де Майердің бұғазына жетпеген еді, Лүнебергтен келе жатып, жаңбырлар өзендердің көтерілуіне және жердің жұмсаруына себеп болды. Вагонды көп бөлігін итеруге тура келді және зулу шабуылынан қорқып, Таккер Андерсонға сол түні "әр қылай" Лүнебергке жетуді бұйырды. Рота командирі бұл бұйрықты сөзбе-сөз түсінді, вагонды тастап, Лүнебергке қайтып келді. Суази патшалығына талапкер Мбилини ваМсвати және оның зулулық қашқын әскерлері конвойды бақылап отырды, күзет шыққаннан кейін, вагонға тонаушылар шабуыл жасады, ал жүргізушілер мен скауттар (voorloopers) Дербиге қашты. Біраз уақыттан кейін Хаму жіберген алдыңғы жасақ келді және тонаушыларды қуды, бірақ Хамудың әскері кеткеннен кейін олар қайта оралды; шабуылдаушылар дүкендер мен қырық өгізді алып кетті.

Кіріспе

Андерсон жеткізілімдерсіз Люнебергке жеткенде, Такер қатты алаңдап, конвойды әкелу үшін капитан Дэвид Мориарти мен 106 адамды жіберді. Қорғаушылар алты вагонды Люнебергтен Интомбаның қарсы жағалауына жеткізді. Алты вагон одан да артта қалды. Мориарти тобы Мейерс-Дрифтке жеткен кезде өзен көтерілді; Люнеберг жағында лагерь құрылды және адамдар тақталар мен бөшкелерді арқанмен байлап, сала бастады. Лейтенант Линдоп басқаратын 35 адамнан тұратын топты қоспағанда, бірнеше адамды кезек-кезек өзеннен қайықпен өткізді. Қарсы жақта Мориарти мен қалғандары вагонды алып қайтуға барды, бірақ олардың көпшілігі тонаушылар тарапынан босатылған екен. Барлық вагонды өзеннің Дерби жағына жеткізуге 11 наурыздың шамамен түскісіне дейін уақыт кетті, сонда екі вагон Люнеберг жағына жеткізілді. Интомба тағы көтеріліп, өте жылдам ағып жатты. Мориарти вагонды түнге тоқтатуға бұйырды. Бес түн бойы сыртта болған Мориарти тобы, суға малып, тамақ пісіре алмағандықтан, вагонды мүмкіндігінше тығыз тізбектемей, өзенге бағытталған "V" пішіндес қалдырып, араларында бос орын қалдырды. Түстен кейін өзен тартылып, "V" пішінінің екі шетіндегі лагерь ашық қалды. 11 наурызда Такер өзендегі лагерді тексеріп, нашар салынғанын анықтады. Оған вагонның кері "V" пішінінде орналасуы ұнамады, олардың негізі өзенге қарап тұрды. Өзендегі су азайып, өзен мен негіздің арасында бірнеше метрлік кеңістік пайда болды. Келісімде басқа да кемшіліктер болды; Такер бұл "зулулар көптеп шабуыл жасаған жағдайда ешқандай қорғаныс бермейді" деп есептеді. Ғарнизон өзеннің екі жағында болғандықтан, тридцать адам қарсы жағалауда лагерь құрғандықтан әлсіреп қалды. Жергілікті зулу көшбасшысы Мбилини ваМсвати, лагерге шабуыл жасау үшін фордтың солтүстік-шығысындағы (Майерс-Дрифт) Тафельберг деп аталатын биіктікте 800-ге жуық адамды жинады. Мбилини 11 наурызда лагерді барлап, оның қаншалықты осал екенін көрді. Тұманды пайдаланып, Мбилини зулуларын 12 наурыздың таңында шабуылға бастады.

Шайқас

1879 жылғы 11 наурызда түнде екі күзетші лагерьден тағайындалды, бірақ олардың алдындағы биіктеп тұрған жер көру қабілеттерін шектеді. 12 наурызда сағат 03:30-да лагерьге жақын оқ атылды. Мориарти бұл мәнсіз деп шешкен соң, әскерлер өз орындарына қайтты. Бір жарым сағаттан кейін, алыс жағадағы күзетші тұманның арасынан лагерьке үнсіз жақындап келе жатқан зулулардың үлкен тобын көрді. Мориарти револьверін дайын тұтып, шатырынан шығып, үш зулуды өлтірді, бірақ алдынан оққа түсіп, артынан аскеймен жараланды. Дегенмен, құлай жатып, "Оқ атындар, жігіттер, өлім немесе даңқ! Мен біттім!" деп айқайлағандығы айтылады. Оның көптеген әріптестері қарсылық көрсетуге үлкермеді, көптегені қаза тапты. Аман қалғандар әлі де толып жатқан өзенге қашты, алыс жағалауға ағысып кетуді үміттенеді. Қарсы жақтағы әскерлер мүмкіндігінше оқ жаудырып, қолдау көрсетті. Өзеннің Лүнберг жағына жеткен аман қалғандарды көрген Мориартидің орынбасары, лейтенант Генри Холлингворт Харвард, бірнеше жүз зулу өзеннен өтіп жатқандықтан, кері шегінуге бұйрық берді. Ол осыны істеп болған соң, алғашқы ұстаған атын міне беріп, әскерін тастап қашып кетті. Аман қалғандар сержант Энтони Буттың басқаруында қалды. Зулулар шамамен қырық аман қалған адамды қуып жетеді. Олар жақындаған сайын, Бутпен бірге ең батыл әскерлер тоқтап, оқ жаудырып, қуғыншыларын шашыратты. Лүнбергке қысқа жолмен өтуге тырысқан төрт адам ұсталып, өлтірілді. Қалғандары Лүнбергке жақын Раби фермасына жетті, онда зулулар қуғынды тоқтатты. Кейін Бутқа Виктория кресі табысталды. Лагерьдегі керуендер тоналып, зулулар барлық оқ-дәрі мен жабдықты алып кетті немесе жойды. Харвард Лүнбергке жетіп, Таккерге болған оқиғаны баяндады. Таккер барлық атты әскерлерін лагерьге еріп баруға және 150 жаяу әскерді соңынан еріп келуге бұйрық берді. Таккер мен оның атты әскерлері ұрыс орнынан зулулардың "тығыз топтарын" шығып бара жатқанын көрді. Лагерьде олар өзенмен ағысып келіп, қайтадан лагерьге оралған бір сарбазды тапты. Ол және екі африкалық керуенші ғана аман қалды.

Талдау

Интомбе мен Рорк дрифтін салыстыруға болады. Интомбеде 500-800 зулу әскері жылдам шабуыл жасап, 100-ден астам британдық қатарлы жаяу әскерін жеңіп алды. Рорк дрифтінде 100-ден астам британдық қатарлы жаяу әскері шамамен бір күн бойы 3000-4000 зулуға қарсы асығыспен, бірақ мықты бекіністердің артында тұруға қабілетті болды. Интомбе британдық армияның баяу және қиын жабдықтау жолдарының осалдығын және немқұрайлылықтың қымбат екенін көрсетті. Егер зулулар осы осалдықты одан әрі пайдаланса, британдықтардың шабуылдаушы колонналарын тоқтатуға немесе кері қайтаруға мүмкіндік туады.

Харвард

Оқиғадан сегіз ай өткен соң, Харвард Англиядан тұтқындалып әкелінді, оған "душпанға қарсы дұрыс емес мінез-құлық таныту және шабуылдау кезінде өзінің қол астындағы полк бөлімін ұятты түрде тастап кету" және басқа да екінші дәрежелі айыптар тағылды. Харвард ақталды, себебі ол күштерді шақыруға кеткен, олардың жылдамдығы Буттың тобын құрып жоюдан сақтап қалды. Сер Гарнет Вулсли сот шешіміне соншалықты наразы болды ki, оған теріс пікірлер қосты, олар армияның барлық полкіне оқылды. Харвард 1880 жылдың мамыр айында қызметтен кетті.

Шығындар

1988 жылы Дональд Моррис капитан Мориарти, хирург Коббинс, үш кондуктор, он бес африкалық форлупер және алпыс сарбаздың денелері лагерьтен табылғанын жазды. 1995 жылы Джон Лок 150 адамның ішінде шамамен елу ғана адам аман қалғанын айтты; кейін апталар бойы, жаңбырмен өзеннің көтеріліп-төмендеуіне байланысты, мәйіттер судан және жағалаудан табылды. Мылтықтар, 90 мың "Мартини Генри" оқ-дәрісі мен ұнтақ та жоғалды. 1998 жылы Моррис 80 адамның қаза тапқанын жазды, олардың 62-сі британдық солдаттар, үш кондуктор және 15 африкалық форлупер болды. 2009 жылы Джон Лабанд бір офицер мен алпыс адам, азаматтық хирург, екі вагон кондукторы және он бес африкалық жүргізушінің қаза тапқанын, ал Нтомбе өзенінің жағалауында отыз зулудың денесі табылғанын жазды. 2012 жылы Адриан Гривс британдықтар мен олардың жергілікті одақтастары офицер, дәрігер, 64 қатардағы сарбаз және он бес африкалықтың қаза тапқанын, ал жиырма адамның жоғалып, суға батып кеткені болжанып отыр деп жазды.