Кіріспе

1966 жылы Жакус Дерриданың "Құрылым, белгі және ойын" атты лекциясы философ Жакус Дерриданың Джонс Хопкинс университетінде 1966 жылғы 21 қазанда оқыған лекциясы. Лекция 1967 жылы "Жазу және айырмашылық" кітабының оныншы тарауы ретінде жарияланды. "Құрылым, белгі және ойын" философтардың проблемалық дискурсты пайдаланғаны үшін бір-бірін кінәлау бейілін анықтайды және мұндай тәуелділік белгілі бір дәрежеде қажетті, себебі біз тек мұраға қалған тілде ғана жаза аламыз деп сарайды. Клод Леви-Стросс атының антропологиясын талқылай келе, Деррида бәріміз де бриколерлер екенімізді, яғни қолда бар құралдарды пайдаланатын шығармашылық ойшылдар екенімізді айтады. Структурализмді насихаттау мақсатында өткен конференцияда оқылғанмен, бұл лекция АҚШ-та постструктурализмнің бастауы ретінде кеңінен сіңірілген. Дерриданың "Грамматология" атты еңбегімен бірге, ол деконструкция процесіне бағдарламалық сипат береді.

Коллоквиум

Деррида "Структура, белгі және ойын" атты еңбегін "Сын-пікір тілі және адам туралы ғылымдар" тақырыбындағы конференцияда ұсынды. Конференция 1966 жылдың 18-21 қазанында Балтимордағы Джонс Хопкинс университетінде өтті. Жаңадан құрылған Гуманитарлық орталық үшін Рене Жирар және Ричард А. Макси ұйымдастырған, ал Форд қоры демеушілік еткен бұл конференцияға Пол де Ман, Роланд Барт, Жан Гипполит және Жак Лакан сияқты көрнекті француз ойшылдары қатысты. (Жан Мишель Рабаттың сөзімен айтқанда, Мишель Фуко "көзге түспей" қалған.) Деррида эссесін конференцияға дейін он-он бес күннің ішінде жазғаны хабарланды. (Бір мәлімет бойынша, Деррида антрополог Люк де Хьюштің орнына соңғы сәтте шақырылған.) Конференцияға көптеген қатысушы Франциядан келді және іс-шара барысында француз тілінде сөйледі; француз тіліндегі баяндамалар ағылшын тіліне аударылып, баспа түрінде таратылды. Дерриданың лекциясы бағдарламада "La structure, le signe et le jeu dans le discours des sciences humaines" деген атаумен француз тілінде жарияланды. (Лакан ағылшын тілінде дәріс берген бірнеше француз қатысушысының бірі болды; Лакан "Кез келген нысанға өзгешеліктің араласуы ретіндегі Структура" тақырыбындағы лекциясының басында осы әрекетіне назар салды.) "Структура, белгі және ойын" алғаш рет 1970 жылы ағылшын тілінде, Джонс Хопкинс коллоквиумына арналған "Структуралық дау: сын тілдері және адам туралы ғылымдар" атты жинақта жарық көрді. Максей мен Донато осы жинақтың алғы сөзінде конференцияның мақсаты структурализм саласын анықтау және оның түрлі ғылымдардағы ортақ мәселелерін белгілеу болғанын жазды.

Мазмұны

"Структура, белгі және ойын" философия мен әлеуметтік ғылымдардың "құрылымдарды" абстрактілі түрде қалай түсінгенін талқылайды. Деррида тіл мен мәдениеттің жеке элементтерін үлкен құрылымдарға енгендей түсінетін талдау түрі – структурализммен айналысады. Структурализмнің архетипілік мысалдары Фердинанд де Соссюрдан келген, ол фонемалардың бір-бірімен қарым-қатынасы арқылы "тілдік құндылық" алатынын дәлелдеді. (Деррида "Грамматология туралы" атты кітабында Соссюрмен тікелей айналысты). Бұл мәтіннің негізгі нысаны – Клод Леви-Стросс, оның структуралистік антропологиясы мифология сияқты мәдени жүйелердің элементтері арасындағы қарым-қатынасты талдады. Деррида структурализмнің рефлексивтілігі мен абстрактілі талдауын бағалайды, бірақ бұл дискурстар құрылымдарды еркін айналысатын (немесе "ойнайтын") қатынастар жиынтығы ретінде қарастыруда әлі де жеткілікті емес деп санайды. Ол, әсіресе, структуралистік дискурстарды "орталыққа" жабысуда айыптайды: құрылымды бекітетін және ойнамайтын артықшылықты термин. Бұл орталық "Құдай", "болу", "қатысу" немесе "адам" (коллквиумда болғандай) болсын, оның функциясы бірдей, ал құрылымдар тарихы – бұл тұрақты орын үшін бір орталықтан екіншісіне ауысу тарихы. Деррида құрылымның бұл моделі аяқталады деп санайды – аяқталуда – және құрылымдар туралы жаңа және еркін (әлі белгісіз болса да) ой пайда болады.

Мүмкін, "оқиға" орын алған

Мақала "Бәлкім, құрылым тұжырымдамасының тарихында «оқиға» деп аталатын бір нәрсе болған шығар, егер бұл ауыр сөздің мағынасы болмаса, ол құрылымдық-структуралистік ойдың өзінің функциясы болып табылады – оны азайту немесе күдік тудыру". «Оқиға» структурализмдегі, құрылымдағы және әсіресе «құрылымның құрылымдылығындағы» өзгерістерді қамтиды, ол Деррида жазады, тұрақтандыратын «орталық» тағайындалу арқылы осы уақытқа дейін шектелген. «Орталық» – құрылымның берілген немесе бекітілген сияқты көрінетін элементе, осылайша құрылымның қалған бөлігін нығайтып, оның ойнауына мүмкіндік береді. Метафизика тарихында бұл функция әртүрлі терминдермен орындалады (Деррида олардың барлығының қатысумен байланысты екенін айтады): «eidos, archè, telos, energia, ousia (мысалы, мән, барлық, зат, субъект), aletheia, трансценденттік, сана немесе ар-ождан, Құдай, адам және т.б». Дерриданың пікірінше, құрылымның ортасында қандай термин болса да, жалпы үлгі бірдей болып қалады. Бұл орталық термин ирониялық түрде структуралылықтан қашып құтылады, структурализмнің өзінің негізгі ерекшелігі – барлық мағынаның құрылымдағы басқа терминдер арқылы қатынастық түрде анықталуы. Осы тұрғыдан алғанда, орталық – құрылымдағы ең жат немесе шеттетілген элемент: ол сырттан келеді және жаңа орталық кездейсоқ түрде алмастырылмайынша абсолютті болып қалады. Сондықтан «орталық» – «орталық емес». Талқыланып отырған «оқиға» – құрылымның ашылуы, ол «құрылымның құрылымдылығы ойлана бастағанда» және орталықтың қарама-қайшылықты рөлі ашылғанда» қажетті болды. Дерриданың пікірінше, оқиғаның нәтижесі құрылымдық «еркін ойынның» толыққанды нұсқасы болуы керек, онда барлық терминдер структурализм уәде еткен ашықтық пен өзгергіштікке толық бағынады. Деррида бұл процестің басталуын бұрынғы философтардың еңбектерінде табады, олар метафизиканың үлгісін басқаларда айыптағанда да қолдануды жалғастырды.

Өзара жойғыш

Деррида Ницше, Фрейд және Хайдеггерді, оның ең үлкен ықпалының үш есеуін, ақырында айыптаудың құрылымына түсіп қалғандай бейнелейді. Ницше бейнелеу және ұғымдардың шындықты жеткізу қабілетін күмәндандырды; Фрейд санамен шектелгендік туралы ойды күмәндандырды; ал Хайдеггер "болмыстың болу ретіндегі қалыптасуы" идеясын сынады. Деррида бұл теориялық қимылдардың ортақ формасы бар демекші.

Бірақ барлық бұл құрылымдық дискурстар мен олардың барлық аналогтары белгілі бір шеңберге түсіп қалады. Бұл шеңбер бірегей. Ол метафизика тарихы мен метафизика тарихын құрту арасындағы қатынастың нысанын сипаттайды. [ ] Осы шеңберге түсудің көптеген жолдары бар. Олардың барлығы аз-кем наив, аз-кем эмпириялық, аз-кем жүйелі, аз-кем осы шеңбердің тұжырымдамасына немесе тіпті формалдануына жақын. Осы айырмашылықтар құрылымдық пікірлердің көптігін және оларды жасаушылардың арасындағы келіспеушілікті түсіндіреді. Мысалы, Ницше, Фрейд және Хайдеггер метафизикадан мұраға алған ұғымдар аясында жұмыс істеді. Бұл ұғымдар элементтер немесе атомдар емес және олар синтаксис пен жүйеден алынғандықтан, әрбір жеке қарыз алу бүкіл метафизиканы өзімен бірге сүйреп әкеледі. Осының арқасында осы құртқыштар бір-бірін өзара құрта алады, мысалы, Хайдеггер Ницшені, жаман ниет пен қате түсінікпен, сондай-ақ айқындық пен қатаңдықпен, соңғы метафизик, соңғы "Платонист" деп қарастырады. Осыны Хайдеггердің өзі, Фрейд немесе басқалар үшін де жасауға болады. Ал бүгінде одан да кең таралған жаттығу жоқ. Деррида мұндай терминдерден тыс ойлау мүмкіндігін жоққа шығармайды; белгілі бір ұғымды жоюға тырысудың кез келген әрекеті сол ұғымға байланысты терминдерге түсіп кетуі мүмкін. Мысалы: егер біз "сана" орталық ұғымын "белгісіз" бұзушы күшін нығайта отырып жоюға тырыссақ, жаңа орталықты енгізу қаупіне ұшыраймыз. Біз тек жүйедегі екі полюстің біріне де орталыққа айналып, оның болуына кепілдік беруден бас тарта аламыз.

Леви-Стросс

Метафизика туралы әңгімелердегі метафизиканы сынаудың бір үлгісін сипаттаған Деррида, "гуманитарлық ғылымдар" саласында да осыған ұқсас үлгіні қарастыруды ұсынады, онда "этноцентризмді сынау" философиядағы "метафизика тарихын бұзуға" паралель келеді. Дерриданың пікірінше, философтар метафизиканы сынау үшін метафизикалық терминдер мен түсініктерді пайдаланғандай (және басқалардың осы түсініктерді қолдануын сынағандай), этнограф та "этноцентризмнің алғышарттарын оны айыптағанда өзінің сөйлеуіне енгізеді".

Брикляж

Деррида Леви-Стросстың бриколяж терминін пайдалануын ерекше атап көрсетеді. "Леви-Стросс айтуынша, брикольер – бұл 'қолдағы бар құралдарды' пайдаланатын адам, яғни, ол өзінің шамасындағы, бұрыннан бар, нақты осы операция үшін арнайы ойлап жасалмаған құралдарды қолданады және оларды сынап-қателік арқылы қолдануға тырысады, қажет болған жағдайда оларды өзгертуге дайын тұрады". Бриколяж философиялық және әдеби талдаудың метафорасына айналады, бұл Дерриданың бұрынғы дәлеліне сәйкес, қолда бар тілді пайдалану қажеттілігін көрсетеді.

Құрылымы мен мифы

Деррида Леви-Строссты мифологиялық жүйені жіктеу үшін «мәдениетті» сырттан зерттеудің күрделілігі, шектеулері және айналма жолдары туралы ойлары үшін мақтады. Ол әсіресе Леви-Стросстың мифологиялық жүйені физикалық шындықтың шекті бір бөлігі ретінде қарастырып, ғылыми тұрғыдан бөліп, жеңіп алу мүмкін емес деп мойындағанын бағалады. Деррида Леви-Стросстың «Жал және пісірілген» еңбегінен мысал келтіреді:

«Шындығында, мифтерді зерттеу мифологиялық мәселені тудырады, себебі ол қиындықты шешу үшін қажетті бөліктерге бөлуге арналған картезиандық қағидаға сай келмейді. Мифтік талдаудың нақты соңы немесе аяқталуы жоқ, жұмыстың ыдырауынан кейін ұстап алуға болатын құпия бірлік те жоқ. Тақырыптар шексіздікке дейін көбейеді. Біз оларды бір-бірінен ажыратып, бөлек ұстай аламыз деп ойлағанда, олар күтпеген жақындықтардың тартымдылығына жауап ретінде қайтадан бірігіп жатқанын түсінеміз». Дерриданың сөздерімен айтқанда, «мифтер туралы құрылымдық дискурс – мифологиялық дискурс – өзі мифоморфты болуы керек». Леви-Стросс тотализацияның шегін нақты көрсетеді (сонымен бірге «қосымшалықтың» шексіздігін де). Осылайша, Деррида үшін Леви-Стросс мифтік құрылымның құрылымдылығын мойындайды және оның еркін ойнауына ишара жасайды. Бірақ Деррида Леви-Строссты тарихи өзгерістерді түсіндіре алмағаны үшін сынап, құрылымдық трансформацияны сырлы сыртқы күштердің салдары ретінде сипаттағанын айтады (бұл метафизика тарихын құрайтын «орталықтарға» ұқсас). Соңында Деррида Леви-Стросста «болу этикасының бір түрін, бастау тегіне деген құштарлық этикасын, архаикалық және табиғи тазалық этикасын, сөздің ішіндегі болу мен өзін-өзі танудың тазалығын» көреді, ал «бұл құрылымдық тақырыптық бұзылған бірдендік – Руссолық ойлаудың еркін ойнаудың қайғылы, теріс, ностальгиялық, кінәлі жағы, ал Ницшелік растау – әлемнің еркін ойнауының қуанышты растауы, шындықсыз, бастаусыз, белсенді түсіндіруге ұсынылған жағы» дейді. Дерриданың пікірінше, нағыз еркін ойнау осы қатысу туралы сенімді жояды:

«Еркін ойнау – қатысудың бұзылуы. Элементтің қатысуы әрқашан айырмашылықтар жүйесіне және тізбектің қозғалысына жазылған белгілі бір және алмастырушы сілтеме болып табылады. Еркін ойнау – әрқашан болмау мен қатысудың өзара әрекеттесуі, бірақ егер оны түбегейлі ұғыну керек болса, еркін ойнау болу мен болмаудың баламасынан бұрын ұғынылуы керек; болмыс еркін ойнау мүмкіндігінен басталатын болу немесе болмау ретінде ұғынылуы керек, керісінше емес». Деррида структурализмнің ішінде трансформация бар екенін қайта растайды, оның шексіз еркін ойнауға бейімділігін көрсетеді және оны болжау мүмкін емес, бірақ сөзсіз болатын нәрсе ретінде ұсынады.

Ықпал

1966 жылғы коллоквиум, құрылымдық талдаудың әлі де толық қалыптаспаған саласын ұйымдастыру және нығайту мақсатымен өткізілсе де, Дерриданың баяндамасы арқылы маңызды бетбұрыс пен постструктуралистік қозғалыстың бастауы ретінде танылды. Деррида Хопкинс коллоквиумының ықпалын мойындап, 1989 жылы былай деп жазды:

«Джонс Хопкинс коллоквиумы ("Сынның тілдері және адам туралы ғылымдар") 1966 жылы, жиырма жылдан астам бұрын, көптеген нәрсенің өзгеруіне себеп болған оқиға еді (бұл тұжырымдамаларды әдейі түйсіксіз қалдырамын) – ол әрқашан американдық аренадан артық нәрсе. Бүгінде осы елде «теория» деп аталатын нәрсе, 1966 жылы онда болған оқиғамен тығыз байланысты болуы мүмкін». Дерриданың баяндамасының табысына түсіндірме беруге тырысқан ғалымдар, оның Америка Құрама Штаттарында дамып келе жатқан радикализм ағынымен үйлесетінін айтады. Бұл мақала АҚШ-тың шығыс жағындағы университеттерде, әсіресе Джонс Хопкинс, Корнелл және Йель университеттерінде француз постструктурализмінің танымалдығын арттырды. Деррида Хопкинс гуманитарлық орталығына бірнеше рет қайтып келді, ал оның факультеті оның ықпалын әлі де мойындайды. Коллоквиум американдық кампустарда француз зиялыларына деген сұранысты күшейтті, нәтижесінде 1986 жылы Деррида Калифорния университетінің Ирвайн қаласындағы бөліміне шақырылды.

Сын

1970 жылы Ричард Мосс өзінің демеушілерін сынап, оны көпұлтты капитализмнің құралы деп айыптаған мақаласын жариялағанда, жаңа журнал Telos назарына ілікті. Деррида, әсіресе, Фредерик Джеймсон сияқты марксистерден сынға ұшырады, олар деконструкцияның тап күресінен ажыратылған мәтіндікке басымдық беруін сынады. "Нью-Йорк Таймс" газеті Дерриданың некрологында "Құрылым, белгі және ойын" әдебиет профессорларына өздеріне тән философиялық бағытты табуға мүмкіндік берді деп жазды.