Кіріспе

Иран революционері (1880–1921)

Мирза Кучик Хан (гилаки тілінде: مئرزا کۊجي خان немесе ميرزا کۊچي خؤن ; میرزا كوچک خان) (әдеттегі балама жазулар: Kouchek, Koochek, Kuchak, Kuchek, Kouchak, Koochak, Kuçek) (12 қазан 1880 – 2 желтоқсан 1921) – Иранның 20 ғасырындағы революциялық көшбасшысы және Гилан Социалистік Кеңес Республикасының президенті. Ол Иранның солтүстігіндегі Гилан ормандарында құрылған, «Нехзат е Жангал» (Жангал қозғалысы) деп белгілі болған революциялық қозғалыстың негізін қалаушы болды. Бұл көтеріліс 1914 жылы басталды және 1921 жылға дейін ішкі және сыртқы жауларға қарсы күресіп, Мирза Кучик Ханның қазасынан кейін толығымен тоқтатылды.

Ерте өмір

Мырза Кучак хан 1880 жылы Солтүстік Ирандағы Рашт қаласында Мырза "Бозоргтың" (парсы тілінде "үлкен" деген мағынада) ұлы Юнес болып дүниеге келді, сондықтан оған Мырза "Кучак" (парсы тілінде "кіші" деген мағынада) деген лақап ат қойылды. Оның әкесі гиландық саудагер болған.

Саяси қызмет

1908 жылғы маусымда жаңа монарх Мұхаммед Әли Шахтың бұйрығымен төңкеріс жасалып, парламент жабылды. Шахтың қызметіндегі полковник Лиахов басқаратын орыс казак бригадасы парламентті бомбалап, демократияны қолдайтын басшыларды, белсенділерді, журналистерді және парламент мүшелерін тұтқындады. Осыдан кейін бүкіл елде, әсіресе Тәбриз, Ардабил және Рашт қалаларында көтерілістер басталды. Тәбриз көтерілісі кезінде Кучак хан Саттар хан мен Хадж Баба хан Ырделидің әскеріне қосылуға тырысты, бірақ ауруына байланысты белсенді қатыса алмады. Конституциялық соғыста жарақаттанған ол медициналық көмек алу үшін Баку мен Тбилисиге баруға мәжбүр болды. «Қысқа диктатура» (немесе «Кіші автократия») деп аталған жаңа және қанды диктатура кезеңінен өткен соң, 1909 жылғы шілдеде Гилан мен Орталық Иранның (Бахтияри тайпалары) ұлттық-революциялық күштері бірігіп, астана Тегеранға шабуыл жасап, басып алды. Мирза Кучак хан солтүстіктен астанаға шабуыл жасаған күштердің төменгі буын командирлерінің бірі болды (Сепхдар Азам Мұхаммед Уәли хан Тонекабонидің басшылығымен).

Жаңғал қозғалысы

Өкінішке қарай, сол кездегі прогрессивті ойшылдар мен белсенділердің жетіспеушіліктерінің және бұрынғы тәртіптің нығаюының салдарынан жаңа режимді қайтадан сол ерекше құқықтары бар топтар мен олардың саяси өкілдері бақылауға алды. Азаттық күрескерлері қанағаттанбады және тіпті күш қолданылып, қарулары тартылып алынды. Осы кезеңде Ресей патшалығы мен Ұлыбританияның елдің ішкі саясатына тікелей және жанама түрде араласуы Ирандағы әлеуметтік толқуларды күшейтті. Міне, осындай даулы кезеңде Мирза Кучак хан Исламдық Бірлік Қоғамымен бірлесіп, солтүстік орман аймағында (Оңтүстік Каспий) көтеріліс бастады. Қозғалыстың штаб-пәтері бастапқыда Касмада орналасқан. Мирза Кучак ханның Раштқа оралуы оңай болған жоқ, себебі ол бұрын Гиланнан Ресей консулдығы тарапынан бес жылға қуылған еді. Оның мақсаты жаңадан пайда болған ұлттық буржуазия мен әлсіз халықтың мүдделерін біріктіргендей көрінді, сондықтан ол басталысымен бірге үдемелі қарқынға ие болды. Жангал күштері (жергілікті жерде «жангалилер» деп аталады, яғни парсы тілінде «орман халқы») жергілікті үкіметтік әскерлерді және орыс әскерлерін жеңіп, конституциялық революция идеяларын қорғаушылар ретінде беделдерін арттырды. 1918 жылдың 12 маусымында Манжилде Жангал әскерлері мен британдық және Ақ гвардия әскерлерінің арасында шайқас болды. Соңғы күш (генерал Данстервилл мен полковник Лазар Бичерахов басшылығымен), формальды түрде орыс әскерлерін елдеріне қайтаруды ұйымдастыруға тырысқанмен, іс жүзінде Бакуға жету және жаңадан құрылған Баку коммунасына (Степан Шахумиан басшылығымен) қарсы күресу үшін Каспийден Манжил арқылы өтуді жоспарлап отырды. Генерал Данстервиллдің жеке күнделіктері мен жазбалары, Солтүстік Персия мен Бакудегі Данстерфорс миссиясының басшылығы кезіндегі жазбалары қоса алғанда, генерал Данстервиллдің шөбересі түпнұсқадан көшіріп алып, Ұлы соғыс негізгі құжаттарының архивінде сақталған. Осы шайқаста Мирза Кучак ханның әскері артиллерия, бронетехника және әуе күштерін қолданған біріккен күштердің шабуылына тап болды және жеңіліске ұшырады. Мирзаның далалық қолбасшысы – неміс офицері (майор фон Пашен) болды, ол Рашттағы британдық түрмеден босатылғаннан кейін Жангал қозғалысына қосылған еді. Жангал қозғалысы Ресейде большевиктер жеңіске жеткеннен кейін одан әрі күшейіп, маңызды күшке айналды. 1920 жылдың мамыр айында Федор Раскольников басқаратын Кеңес теңіз күштері Григорий Орджоникидземен бірге Анзалидің Каспий портына кірді. Бұл миссияның мақсаты британдық күштер Анзалиде баспана берген Ақ гвардияның контрреволюциялық генералы Деникиннің Анзалиге әкелген орыс кемелері мен қару-жарақтарын қайтару екені жарияланды.

Гиллан Социалистік Республикасы

Мырза Кучак хан өзінің басшылығымен Гилан Социалистік Республикасын (сонымен қатар Жұңғалдың Қызыл Республикасы деп те аталады) жариялау және республиканың ішкі істеріне кеңестік тараптың тікелей араласпауы сияқты шарттармен кеңес революционерлерімен ынтымақтастыққа келісті. Бірақ, көп ұзамай Мырза мен оның кеңесшілері тобының бір жағынан, ал кеңестік тарап пен Парсы Коммунистік партиясы (Бәкудегі «Әділет» партиясынан пайда болған) арасында келіспеушіліктер туды. Мырзаның екі өкілі арқылы Ленинге қанды дауларды шешу үшін жіберген петициясы нәтижесіз аяқталды. 1921 жылға қарай, әсіресе Кеңес Одағы мен Ұлыбритания арасындағы келісімге қол жеткеннен кейін, кеңестік тарап Гилан Социалистік Республикасын әрі қарымастауға шешім қабылдады. Осының салдарынан полковник Реза Хан (болашақ Реза Шах) бастаған үкіметтік күштер Жұңғал Республикасының күштерін таратты. Дегенмен, Мырза Кучак хан мен оның жақын шеңбері Гиллан жерінде феодализмді жою сияқты маңызды радикалды әлеуметтік өзгерістерді іске асыруға лайық емес еді деген пікір де бар. Бұл өзгеріс республиканың соңғы жеңісіне жол ашқан болар еді. Саадолла Дарвиш Мазандаран провинциясында Қызыл Иран революциясын насихаттау мақсатымен жіберілген күштердің Революциялық кеңесінің (комиссары) төрағасы болып тағайындалды. Хатқа Мирза Кучак хан (оның әдеттегі қолы Кучек е Джангали, яғни, Жұңғалдың Кучегі) және 1920 жылғы Иран Республикасының Революциялық кеңесінің басқа мүшелері қол қойды. Хаттың мәнері мен қолданылған терминология сол кездегі революциялық құлшынысты көрсетеді және кейбір тарихшылардың Мырзаның консервативтілігі туралы ұсынысына қарамастан, оның социализм идеяларына берілгендігін аңғартады.

Мирзаның өлімі

Мырза мен оның серігі Гаук, орыс-неміс революциялық авантюристі, "Масал" аймағындағы Талеш тауларында жалғыз қалды, екеуі де суықтан қаза болды. Оның денесін жергілікті жер иесі кесіп, басын Рашт қаласында көрсетті, революция мен революциялық идеяларға үкіметтің жаңа билігін орнату мақсатында. Денесі Рашт қаласындағы Солеймандарабқа жерленді, ал кесілген басы Тегерандағы казак қолбасшысы Реза Ханға (кейін Иранның бірінші Пахлави патшасы болған) жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және Реза Шахтың жер аударылғаннан кейін, Мирза Кучак жақындары оның басын Тегераннан әкеліп, қабіріне қайта жерледі. Рашт қаласындағы Мирза Кучак қабірі Ислам революциясынан кейін қайта жаңартылды.

Тарихи талдау

Тарихшылар "Жангал" қозғалысының құлдырауына себеп болған факторларды талдауға тырысты. Грегори Егикиан мен Эбрахим Фахраи (Мирзаның Қызыл Республика кабинетіндегі мәдениет министрі) сияқты кейбір негізгі зерттеулер, Коммунистік (Едалат) партиясының экстремистік әрекеттерінің халық арасында діни қарсылықты тудырғанын, сондай-ақ Мирза Кучак Ханның діни және кейде консервативті көзқарастарының Коммунистік партиямен ынтымақтастыққа қатысты ықтимал факторлар ретінде рөл атқарғанын көрсетеді. Бұған қоса, кеңес тарапының жаһандық революцияны (Троцкий жақтағандай) жүзеге асыру саясатынан Кеңес Одағын құру және қорғау саясатына өтуі Гилан республикасына қолдау көрсетуді тоқтатудың басты себебі болды деген пікір айтылды. Екінші нұсқаға көбірек қолдау көрсетілді, сондықтан Кеңестер Лондонда (1921) британдықтармен келісімге келді, бұл Солтүстік Ираннан шығу қажеттілігін тудырды. Тегерандағы Кеңес елшісі Теодор Ротштейн мен Мирза Кучак Хан арасындағы хат алмасу осы көзқарасты қуаттайды (Эбрахим Фахраи). Бейбітшілік орнату үшін Ротштейн, Ехсанолла ханның Қазвинге бет алған мыңдық әскерінің кеңес офицерлеріне оның бұйрықтарына бағынбау туралы хабар жіберді, нәтижесінде бұл жорық сәтсіз аяқталды. Дегенмен, бұл пікірге басқа тарихшылар күмәнмен қарады, Мирза Кучак Ханның әлеуметтік-экономикалық және идеологиялық жағдайына байланысты революцияға деген көзқарасының шектеулі екенін атап өтті.