Банаттық болгарлар: тарих және мәдениеті

Кіріспе

Болгар азшылық тобы

Банат болгарлары Шығыс болгар тілінің ерекше кодификацияланған түрінде сөйлейді, оған Банаттың басқа тілдерінен көптеген сөздер енген. Паннония аймағына (Болгарияның материгінен шалқары алыс) күшті түрде бейімделгенімен, олар болгарлық ұлттық ерекшеліктерін сақтап қалды; алайда, олар басқа этностар арасында өздерін болгарлар деп есептейді, бірақ этностық болгарлармен салыстырғанда өздерін паулициандар деп атайды. Олар 11 ғасырға дейін діни бостандыққа ие болды, содан кейін көпшілігі Алексий I Комненмен ресми христиан мемлекеттік дініне ауыстырылды, ал қалғандары Свиштов және Никополь муниципалитеттерінің ауылдарынан келген паулициан шаруалары болды. Бұл ұйымдастырушылық кемшіліктерге және Осман империясына қарсы Австрия шабуылының тоқтатылуына байланысты болды. Аман қалған 300-ге жуық католик отбасы Дунайдан солтүстікке қарай Ольтенияға қашып, бастапқыда Крайова, Рымнику-Вылча және басқа қалаларда қоныстанды, онда Валахия князі Константин Бранковеану олардың қолданыстағы құқықтарын растады. Кейбіреулері Оңтүстік-Батыс Трансильванияға көшіп, Винцу-де-Жоста (1700) және Девада (1714) колониялар құрып, азаматтық құқықтар мен салықтан босату сияқты жеңілдіктер алды. Ольтения 1718 жылы Габсбург монархиясымен басып алынғаннан кейін, Габсбургтер Осман империясымен жаңа соғыс басталғаннан кейін 1737 жылы Ольтениядан шығуға мәжбүр болды. Болгарлар осы жаңа Осман шабуылынан қашып, солтүстік-батысқа қарай Австрияның Банат аймағына қоныстанды. Австрия билігі 1738 жылы 2000 адамға Стара Бишнов ауылын және 1741 жылы 125 отбасыға Винга ауылын құруға рұқсат берді. 1744 жылы Мария Терезияның жарғысымен Ольтенияда алған жеңілдіктері тағы да расталды.

Австрия мен Венгрияның билігі

1753 жылдан 1777 жылға дейін Свиштов және Никополь аймақтарынан жүзге жуық паулициан Банатқа көшіп келді. Болгар халқы, әсіресе Стара Бишновтан келгендер, қоныстанғаннан кейін Банат болгарлары өз білімдері мен діндеріне қамқорлық жасауды бастады. Стара Бишновтағы нео-барокко шіркеу 1804 жылы, ал Вингадағы әсем нео-готикалық шіркеу 1892 жылы салынды. 1863 жылға дейін Банат болгарлары латын және "Иллириялық" тілдерінде діни қызметтер өткізді. "Иллириялық" – Банатқа көшіп келгенге дейін қауымдастықтарда тараған хорват тілінің бір түрі. Алайда, 19 ғасырдың ортасындағы мәдени жаңаруларының арқасында олардың ана тілі біртіндеп шіркеуге енгізілді. Осы жаңару 1851 жылы "Manachija kathehismus za katolicsanske Paulichiane" атты алғашқы баспа кітабының жарық көруіне де әкелді. 1860 жылы (ресми түрде 1864 жылы) "Иллириялық" тілі білім беруде Банат болгар тілімен алмастырылды. 1866 жылы Жозу Рилл "Балгарскоту правoписањ" атты еңбегімен осы диалектті қалыптастырды. 1867 жылғы Аусглейхтен кейін венгр билігі Банат аймағындағы мадьяризацияны күшейтті. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін олар білім берудегі басты тіл ретінде венгр тілін енгізді.

Соғыс аралығындағы румын және серб банаттары

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия-Мажарстан мемлекеті таратылды, ал Банат аймағы Румыния мен Сербия арасында бөлісті. Банат болгарларының көпшілігі Румыния Корольдігінің азаматтығына ие болды, бірақ көптегендері Югославия Корольдігінің құрамына кірді. Үлкен Румынияда Банат болгарларының ұлттық ерекшелігі халық санауы мен статистикалық мәліметтерде көрсетілді. Білім берудің негізгі тілі румын тіліне ауыстырылды және болгар мектептері мемлекеттік меншікке алынды. 1931 жылғы румындық географиялық оқулығында Тимиш-Торонтал округіндегі болгарлар "шет елдіктер" деп сипатталды, ал олардың ұлттық киімдері румындық киімдерге қарағанда "кем әдемі" деп бағаланды. Бірақ, жалпы алғанда, Банат болгарлары соғыстар аралығындағы Румыниядағы шығыс православие болгарларына қарағанда жақсы жағдайға ие болды. Югославия Корольдігі Вардар Бановинасында, Батыс шекаралық аймақтарында немесе Банатта болгар азшылығының бар екенін мойындамады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ресми статистикада Банат болгарларының саны туралы мәліметтер жоқ. Югославиядағы шығыс православие болгарларымен салыстырғанда, Банат болгарларына Югославия билігі жағымдырақ қарады, бірақ білім беру серб-хорват тілінде жүргізілді. 1930 жылдары Румыниядағы Банат болгарлары Иван Ферменджин, Антон Лебанов және Карол Тельбис (Тельбизов) сияқты қайраткерлердің жетекшілігімен мәдени жаңару кезеңіне енді. Бұл жаңарудың негізгі құралдары – «Банат болгар дауысы» (Banatsći balgarsći glasnić) газеті, 1936 жылы Карол Тельбизов пен доктор Карол Маньовтың бастамасымен құрылған Ұлттық шаруалар партиясының бөлімшесі (төрағасы Петар Тельбиш) және 1939 жылы Тельбиш басқарған Банаттағы болгар ұлттық қоғамы болды. Болгария мен Югославияның 1930 жылдардағы қарым-қатынастарының жақсаруы Югославия үкіметінің Банат болгарларының азшылық екенін тікелей мойындауына әкелді. Дегенмен, Банат болгарларының мәдени жаңаруы серб Банатында осы деңгейде байқалмады. Югославиядағы Банат болгар халқына Тельбизов, Лебанов және Румыния Банатындағы басқа да мәдениет қайраткерлерінің жұмысы толыққанды әсер етпеді.

After World War I, Austria Hungary was dissolved and Banat was divided between Romania and Serbia. Most Banat Bulgarians became citizens of the Kingdom of Romania, but many fell inside the Kingdom of Yugoslavia. In Greater Romania, the Banat Bulgarians' identity was distinguished in censuses and statistics. The main language of education was changed to Romanian and the Bulgarian schools were nationalized. A Romanian geography book of 1931 describes the Bulgarians in the county of Timiș Torontal as "foreigners", and their national dress as "not as beautiful" as the Romanian one, but in general the Banat Bulgarians were more favourably treated than the larger Eastern Orthodox Bulgarian minority in interwar Romania. The Kingdom of Yugoslavia denied the existence of any Bulgarian minority, whether in the Vardar Banovina, the Western Outlands, or the Banat. Official post World War I statistics provide no data about the number of the Banat Bulgarians. In comparison with the Eastern Orthodox Bulgarians in Yugoslavia, the Banat Bulgarians were treated better by the Yugoslav authorities, although Serbo Croatian was the only language of education. In the 1930s, the Banat Bulgarians in Romania entered a period of cultural revival led by figures such as Ivan Fermendžin, Anton Lebanov, and Karol Telbis (Telbizov). These new cultural leaders emphasized the Bulgarian identity at the expense of the identification as Paulicians and Roman Catholics, establishing contacts with the Bulgarian government and other Bulgarian communities in Romania, particularly that in Dobruja. The organs of this revival were the newspaper Banatsći balgarsći glasnić (Banat Bulgarian Voice), The Bulgarian Agrarian Party, a section of the National Peasants' Party, was founded in 1936 on the initiative of Karol Telbizov and Dr. Karol Manjov of Stár Bišnov, with Petar Telbisz as its chairman, and the Bulgarian National Society in the Banat, also headed by Telbisz, was established in 1939. Bulgaria and Yugoslavia improved their relations in the 1930s, leading to indirect recognition of the Banat Bulgarian minority by the Yugoslav government. Still, the Banat Bulgarian revival was much less perceivable in the Serbian Banat. The Banat Bulgarian population in Yugoslavia was only partially affected by the work of Telbizov, Lebanov, and the other cultural workers in the Romanian Banat.

Венгрияға, АҚШ-қа және Болгарияға көшіп кету

Кейбір банат болгарлары қайтадан көшіп кетті, негізінен Венгрия мен АҚШ-қа. Болгарияның 1942 жылғы деректеріне сәйкес, Венгрияда, негізінен ірі қалаларда, 10 000 банат болгары тұрды, бірақ бұл сан серб қауымдастығына сіңірілгендіктен, шамадан тыс бағаланған болуы мүмкін. Венгриядағы банат болгар қауымдастығының мүшелеріне Ұлттық Ассамблеяның бірнеше депутаттары, мысалы, Петар Доброслав, оның ұлы Ласло Доброслав (Ласло Болгар) дипломат және Георгий Велчов кірді. Соғыс аралық кезеңде Румыниядағы банат болгар қауымдастықтары АҚШ-қа ең үлкен көшіп-қонуды бастан кешіргендердің қатарында болды, әсіресе 1920 және 1930-жылдары. Оклахома штатының Жалғыз қасқыр деген жерінде ұйымдасқан болгар қауымы құрылды, онда банат болгарлары негізінен шаруалар болды. 1878 жылдан бастап Банат болгарларының едәуір бөлігі Болгарияға "Banaćani" ("Банаттан келгендер") деп аталып көшті. Бұл көш соңғысы болмақ еді, бірақ кейбіреулері Банатқа оралды. 1941 жылдың мамыр айында Румынияның Банатындағы болгарлар Тимишоара маңындағы лагерден Югослав армиясының әскеріне тұтқындалған этникалық болгар әскери тұтқындарын босатуға көмектесті. Болгария мемлекетімен байланыс орнатып, банат болгар басшылары Антон Лебанов бастаған Югослав армиясынан тұтқынға алынған венгр сарбаздарын босату мысалын пайдаланып, тұтқындарды босату және Болгарияға тасымалдау туралы келіссөздер жүргізді. Олар Вардар Македониясы мен Сербияның Банатынан келген бұл болгарларды уақытша қоныстандырып, Болгарияға жеткізгенге дейін тамақпен қамтамасыз етті. Сербияның Банат аймағын нацистік Германия 1941 жылдың 12 сәуірінде басып алды және соғыстың көп бөлігін басып ұстады. 1942 жылдың соңында неміс билігі Иваново, Скореновац, Конак, Бело-Блато және Яша Томичтегі серб мектептерінде болгар сыныптарын ашуға рұқсат берді. Алайда, соғыстың күрт өзгеруі және Германияның Банаттан кетуі 1943–44 оқу жылынан кейін болгар тіліндегі білім беруді тоқтатуға мәжбүр етті. Соғыстан кейін Румыния мен Югославиядағы банат болгарлары коммунистік режимдердің билігінде болды. Румын Банатында кейбіреулері 1951 жылы Бараганға жер аударылды, бірақ олардың көпшілігіне 1956–57 жылдары қайтуға рұқсат берілді. 1948 жылы Дудештий Вештиде және 1949 жылы Вингада болгар мектебі ашылды. Басқалары Breștea, Colonia Bulgară және Denta-да құрылды, бірақ олар 1952 жылдан кейін жабылып немесе румын мектептерімен біріктірілді, ал болгар тілі пәні таңдаулы болып қалды. 1991 жылғы Румыния Конституциясы болгарларға Румыния Банатындағы Румыния Болгар одағының (Balgarskotu družstvu ud Banát — Rumanija) азшылық партиясы арқылы парламенттік өкілдік құқығын берді, бұған дейін Карол Матей Иванчов басшылық еткен, ал 2008 жылдан бастап Никола Миркович басқарып келді, болгар тілі мектептерде таңдаулы пән болып қала берді. Соғыстан кейінгі Югославияда банат болгарларының азшылық екендігі ресми түрде мойындалды, бірақ оларға Шығыс Сербиядағы үлкен болгар азшылығына берілгендей құқықтар берілмеді. Воеводинадағы басқа азшылықтардан айырмашылығы, оларға тек серб-хорват тілінде білім алуға рұқсат етілді.

Some Banat Bulgarians migrated again, mainly to Hungary and the United States. According to Bulgarian data from 1942, 10,000 Banat Bulgarians lived in Hungary, mainly in the major cities, but this number is most likely overestimated, as were assimilated in Serbian community. Members of the Banat Bulgarian community in Hungary include several deputies to the National Assembly, such as Petar Dobroslav, whose son László Dobroslav (László Bolgár) was a diplomat, and Georgi Velčov. During the Interwar period, the Banat Bulgarian communities in Romania were among those experiencing the greatest emigration to the US, particularly in the 1920s and 1930s. An organized Bulgarian community was established in Lone Wolf, Oklahoma, where the Banat Bulgarians were mostly farmers. A significant number of Banat Bulgarians returned to Bulgaria since 1878, called as "Banaćani" ("those from Banat"). This migration would be final, although some did return to Banat. In May 1941, the Bulgarians in the Romanian Banat contributed to the release of ethnic Bulgarian prisoners of war from the Yugoslav Army, captured by the Axis, from a camp near Timișoara. Communicating with the Bulgarian state, Banat Bulgarian leaders headed by Anton Lebanov negotiated the prisoners' release and transportation to Bulgaria, after the example of the release of captured Hungarian soldiers from the Yugoslav Army. They temporarily accommodated these Bulgarians from Vardar Macedonia and the Serbian Banat and provided them with food until they could be taken to Bulgaria. The Serbian Banat was conquered by Nazi Germany on 12 April 1941, and was occupied for much of the war. In late 1942, the German authorities allowed Bulgarian minority classes to be created in the Serbian schools in Ivanovo, Skorenovac, Konak, Belo Blato, and Jaša Tomić. However, the sudden change in the war and German withdrawal from the Banat forced education in Bulgarian to be discontinued after the 1943–44 school year. After the war, Banat Bulgarians in Romania and Yugoslavia were ruled by communist regimes. In the Romanian Banat, some were deported in the Bărăgan deportations in 1951, but most of those were allowed to return in 1956–57. A Bulgarian school was founded in Dudeștii Vechi in 1948, and in Vinga in 1949. Others followed in Breștea, Colonia Bulgară, and Denta, but these were briefly closed or united with the Romanian schools after 1952, and Bulgarian remained an optional subject. The Constitution of Romania of 1991 allowed Bulgarians in the Romanian Banat parliamentary representation through the minority party of the Bulgarian Union of the Banat — Romania (Balgarskotu družstvu ud Banát — Rumanija), led formerly by Karol Matej Ivánčov and as of 2008 by Nikola Mirkovič, and Bulgarian remained an optional subject in the schools. In post war Yugoslavia, the existence of a Banat Bulgarian minority was formally recognized, but they were not given the same rights as the larger Bulgarian minority in eastern Serbia. Unlike other minorities in Vojvodina, they were not allowed education in their mother tongue, only Serbo Croatian.

Мысалдар

Банат тіліндегі Иеміздің дұғасы: Банат болгарша, әдеби болгарша, ағылшынша: Баста наш, кожту си на небетто: Имэту ти да се пусвети. Көктегі Әкеміз, есімің киелі тұтылсын, Патшалық дауысы ти да доди. Olete ti da badi, келсін Патшалығың, орындалсын еркің, Көктегі және жердегі игіліктерің де молынан жүзеге асады. Көктегідей, жерде де! Күнделікті нанымызды бүгін де бере гөр. Бізге күнә жасағандарды кешіргеніміздей, Сен де күнәларымызды кешіре гөр. Бізді азғыруға ұшыратпа, зұлымдыққа жол берме. Бірақ бізді осы зұлымдықтан құтқара гөр.