Кіріспе
Солтүстік Ирландияның Даун округіне қарасты Ньютаунардс маңындағы Скрабо төбесінде орналасқан 19 ғасырдағы, 41 метр биіктігіндегі әшекей мұнара немесе қарауыл мұнарасы. Ол кең көріністер ұсынады және алыстан көрінетін маңызды нысан болып табылады. Бұл мұнара Лондондерридің 3-ші маркизі Чарльз Вэйнге арналған ескерткіш ретінде салынған және бастапқыда Лондондерри ескерткіші деп аталды. Оның сәулет стилі – шотланд барондық жаңғыру стилі.
Scrabo Tower is a 135 feet (41 m) high 19th century lookout tower or folly that stands on Scrabo Hill near Newtownards in County Down, Northern Ireland. It provides wide views and is a landmark that can be seen from afar. It was built as a memorial to Charles Vane, 3rd Marquess of Londonderry and was originally known as the Londonderry Monument. Its architectural style is Scottish Baronial Revival.
Атауы және орналасқан жері
Қазіргі кезде Скрабо төбесіндегі мұнараны көбінесе Скрабо мұнарасы деп атайды және оған көрікті жерлері мен айналасы үшін барады. Дегенмен, оның түпнұсқа атауы Лондондерри ескерткіші немесе монументі болған. Бұл атау Лондондерри маркиздеріне сілтеме жасады және сол атпен аталатын қалаға немесе округке тек тікелей емес қатысты, ол шалқар жерде орналасқан. Маркиздер төбе төңірегінде көп жерге ие болды. Төбе мен мұнара Белфасттан шығысқа қарай 16 шақырым (10 миль) қашықтықтағы Ньютаунардс қаласынан биіктеп көрінеді. Мұнара қаланы басып тұрғандықтан, ол көбінесе Ньютаунардстың символы ретінде қолданылады. Мұнара тарихи төбедегі ежелгі бекініс орнында салынған. Британдық телерадио корпорациясы (BBC) Скрабоны /'//s//k//r//æ//b//oʊ/ деп, ал Ирландияның жер-су атауларының дерекқоры веб-сайтында естілгенше /'//s//k//r//ɑː//b//oʊ/ деп айтылады. Бұл айтылудың ескі жазба нұсқасы "Scraboh" деп расталған. Солтүстік Ирландияның жер-су атаулары жобасы атаудың ирланд тіліндегі "screabach" сөзінен шыққандығын көрсетеді, ол "жұқа жабынған тас" немесе "қатаң тасты жер" деген мағынаны білдіреді. 16 ғасырда ол ағылшын тілінде "Scrabock" деп аударылды. "Сиыр жайылымы" немесе "сиырдың сұры".
Шығу тегі
Мұнара 1788 жылы туған Лондондерридің 3-ші маркизі Чарльз Уильям Стюарттың есімін сақтап қалған ескерткіш. Ол Наполеон соғыстарында шайқасты. Екі рет үйленді, алғашқысы Кэтрин Блайға, екіншісі Фрэнсис Энн Вэйнге. Оның екінші әйелі бай мұрагер болғандықтан, неке шарты бойынша тегін өзгертуге міндетті болды, соның салдарынан алғаш Стюарт, кейін Вэйн деп аталды. 1822 жылы жартылай бауыры, Виконт Кастлерегтің орнын басып, Даун графтығындағы отбасылық иелікке ие болды. Оның Маунт-Стьюарт үйі Ирландиядағы резиденциясы болды, бірақ екінші некесінен кейін көбінесе Англияда тұрды. 1854 жылы 3-ші маркиз қайтыс болған соң, оның үлкен ұлы Фредерик Стюарт, 4-ші Лондондерри маркизі мен оның жесірі, маркиза, оған ескерткіш орнатуға шешім қабылдады. Екеуінің арақатынасы жақсы болмағандықтан, әрқайсысы өз жобасын ұсынды. Нәтижесінде екі ескерткіш салынды: осы мұнара және Англияның Дарем қаласындағы атты мүсін. Ньютаунардс қаласында ирландтық ескерткіш үшін ақша жинау үшін комитет құрылды. Жергілікті ақсүйектер мен қайтыс болған маркиздің достары, соның ішінде Францияның Наполеон III императоры, ақшаның көп бөлігін сыйлады, ал жалға алушылар да өз үлесін қосты. Барлығы 730 адам жазылды. Бұл іске жетекшілік еткен – оның үлкен ұлы Фредерик Стюарт, 4-ші Лондондерри маркизі. Жиналған қаражат 2000 фунт стерлингтік бюджетке мүмкіндік берді. Бастапқыда ескерткіш Ньютаунардс қаласында салынуы жоспарланған, бірақ кейін Скрабо төбесіне көшірілді, онда оны Маунт-Стьюарттан көруге болады және құрылыс тасын қазып алуға ыңғайлы болды. 1855 жылдың желтоқсанында комитет жобалар конкурсын жариялады. Қорытынды мерзімі 1856 жылдың 1 ақпаны болды. Төрт жоба қарастырылды: обелиск және үш мұнара. Бірінші жүлде Уильям Джозеф Барр ұсынған обелиске берілді. Бірақ обелиск іске аспады, тіпті алғашқы үш жобаның ешқайсысы жүзеге аспады. Комитет құрылыс мердігерлерінен ұсыныстар сұрағанда, ең жақсы бағаланған үш жобаның ұсыныстары бюджеттен асып кетті және қабылданбады. Соңында, Ньютаунардстан Хью Диксонның төртінші жобаға жасаған ұсынысы қабылданды. Алайда Уильям Баррдің жақтастары конкурстың бұрмаланғанын мәлімдеді. Төртінші жобаны 1850-ші жылдардың ортасынан 1860-шы жылдарға дейін бірлесіп жұмыс істеген Чарльз Лэньон мен Уильям Генри Линннің серіктестігі – «Лэньон және Линн» фирмасы ұсынған. Дизайн шотландтық барондық стильдегі мұнараны көрсетті, оны қаптау мұнарасы ретінде қарастыруға болады және ол үй иесінің жалгерлерін қауіп-қатер кезінде қорғаушы ретінде бейнелейді. Мұндай мұнара Стюарттар үшін өте қолайлы деп есептелді, өйткені Стюарттар қабырға мұнаралары салынған кезде Шотландияны билеген. Лондондеррилердің көршісі, 5-ші барон Дюфферен және Клейнбой, жақында Скрабоның солтүстігіндегі келесі төбеде Хелен мұнарасын, сондай-ақ шотландтық барондық стильде салған. Жаңа мұнара биіктігінен екі еседен астам болуы керек еді және ағаштармен жасырылған Хелен мұнарасынан айырмашылығы, алыстан көрінетіндей етіп, жалаңаш төбеге орналастырылуы керек еді. Скрабо мұнарасының алтын жалатылған суреті, ағашқа оюланған түсті гравюра сияқты, Маунт-Стьюартта сақталған. Ол Лондондерри ескерткішінің суретшінің көрінісін көрсетеді, онда екі қысқа қабырғамен байланыстырылған үш мұнара бейнеленген. және «Дублин құрылысшысы» журналы. Бұл суреттер шығындарды қысқарту үшін қарапайымдандырылған бастапқы жобаны көрсетеді. Линннің «Айрланд Бульдер» журналындағы некрологында бұл жобаның авторы Линн деп көрсетілген. Негізгі тас 27 ақпан 1857 жылы сэр Роберт Бейтсон салған, ал Ирландия шіркеуінің епархиялық епископы Уильям Шарман Кроуфордтың, Құрылыс комитетінің төрағасының өтініші бойынша бата берген. 4-ші маркиздің өгей анасы, жесір маркиза, көзге түспей кетіп қалды. Құрылыс қабылданған жоспарларға сәйкес жүргізілді, бірақ мұнараның биіктігі қысқартылды және оның формасы қабырғалар мен қанатты мұнараларды алып тастау арқылы оңайлатылды. 1859 жылы құрылыс тоқтатылды, себебі шығын 3010 фунтқа жетті. Жөндеуші компания банкротқа ұшырады, ал ішкі бөлігі аяқталмады. 1865 жылы «Дублин Бульдер» журналында мұнара туралы мақала жарияланды. Автордың мақсаты Лэньон мен Лондондеррилерді конкурстың бұрмаланғаны туралы айыптаулардан қорғау болды. Бұл мақалада мұнараның биіктігі 135 емес, 195 фут деп көрсетілген, ал мұнараның құны 3010 емес, 2300 фунт деп азайтылған. Сонымен қатар, мұнараны тұрғызуға жалгерлердің үлесі артық көрсетілген, осылайша мұнара тек жалгерлердің қаржысымен салынған деген ой тудырылған.
Символизм
Стюарт отбасына адал жандар ескерткіштің себебі маркиздің Ұлы ашаршылық кезінде пәкірлік танытып, шаруаларының алғысын білдіруімен байланысты болғанын айтты. Бірақ, сол жылдары оған талқандай сын көрсетілгенін ескерсек, бұл сәуегейлікке ұқсайды. Лондондерри жалдау ақысын төмендетуден бас тартып, аштықтан зардап шеккендерге көмек ретінде қоғамдық жұмыстарды жүргізуге қарсылық көрсетті. 1847 жылы жергілікті сорпаханаларға 30 фунт стерлинг көмектессе де, Маунт-Стюарттағы үйін жөндеуге 15 000 фунт стерлинг жұмсады. Ал 1200 шаруа мен көптеген жұмыскерлер орналасқан осы жерге барлығы 450 абонент қатысты (1850 жылы, бүкіл Ирландиялық Шаруалар Құқығы Лигасында біріккен, осы шаруалардың 700-і шаруалардың құқығы мен жалдау ақысын төмендетуді талап ететін үндеуге қол қойды). Мұнара құнының үштен екісін 98 абонент (тізімінде Император Наполеон III тұрған) төледі, олардың көпшілігі – әулетті ақсүйектер. Мұнара зор және әсерлі, егер біреуді бейнелесе, онда ол жер иелерінің билігін көрсетеді. «Дублин құрылысшысы» айтуынша, көлем мен масса «басты мақсаттар» болған. Кейінгі бағалауларда ол «сұлудан гөрі қызықтырақ» және «XIX ғасырдың ақымақтық мұнараларының ең керемет мысалы» деп табылған.
Сәулет
Манараның стилін қазіргі авторлардың көпшілігі шотланд барондық стилі деп атайды. "Шотланд барондық стилінде құпиялы түрде салынған" деп 1857 жылғы "Illustrated London News" газетінде жазылған. Таудың шығыс бөлігі геологиялық тұрғыдан қызығушылық тудырады, себебі Оңтүстік карьердегі шөгінділердің (құмтастардың) және ішкі жанартау жыныстарының (доллериттердің) арасындағы байланыстарды ашып көрсететін жартастар бар. Бұл шығыс бөлік, мұнара орналасқан жері де кіретін, Ерекше ғылыми қызығушылық аймағы (ASSI) деп жарияланды. Таудың батысындағы төбедегі платоның көп бөлігін Скрабо гольф алаңы алып жатыр.
Көркем шығармаларда
The Enchanted Duplicator, Солтүстік Ирландиялық жазушылар Уолт Уиллис пен Боб Шоудың әңгімесі, Скрабо мұнарасынан шабыттанған Trufandom (шынайы фандом) мұнарасын көрсетеді. Патрик Нильсен Хейден мен оның әйелі Тереза, Уолт Уиллис редакциялаған "Hyphen" журналының 37-шы нөмірінде жарияланған мақаласында, олардың Уолт Уиллиспен бірге Скрабо мұнарасына жасаған әдеби саяхатын баяндайды.